- •Iqtisodiy tahlil
- •Iqtisodiy axborotlar -muqobil xarajatlar
- •Ishlab chiqarish va mahsulot turlari bo‘yicha
- •Ishlab chiqarish yozuvlari
- •Boshkaruv hisobi va ishlab
- •Chiqarish hamda axborot
- •Tizimlari mujassamlashuvi
- •1.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil etish zaruriyati va ahamiyati
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining moliyaviy ko‘rsatkichlari dinamikasi6
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyati faoliyatining 2017-2023 yillardagi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi7
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining daromad va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumot9
- •Strategik boshqaruv hisobining mohiyatini yoritishga bo‘lgan ilmiy yondoshuvlar
- •Strategik boshqaruv hisobi mohiyatini belgilovchi yo‘nalishlar tahlili
- •Ish muhiti tahlili
- •Innovatsion salohiyat tahlili
- •Strategik boshqaruv hisobining metodlari
- •1.2. Strategik boshqaruv hisobini tashkil etishning nazariy va tashkiliy asoslari.
- •Boshqaruv hisobini faoliyat turlari bo‘yicha tashkil etishning qiyosiy taqqoslanishi
- •1.3. Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy talqini va uning strategik boshqaruv hisobi vazifalari.
- •Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari
- •Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
- •Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1
- •2.2. Tovar-moddiy zaxiralar tannarxi va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish holati
- •Manba: Ishlab chiqarishga oid bo‘lgan asosiy vositalar amortizatsiya (depresiatsiya) xarajatlari
- •Ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot tannarxi to‘g‘risidagi hisobot (31 dekabr bilan yakunlanadigan 2025 yil uchun) (mln. So‘m)
- •“Istiqbol” korxonasida 2025 yil uchun tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya balansida aks ettirilishi
- •2.3. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish yo‘nalishlari
- •Xarajatlar byudjetini nazorat qilish
- •Xarajatlarni hisobga olish
- •Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini yanada takomillashtirish bo‘yicha taklif etilayotgan besh bosqichli modelning mohiyati62
- •Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimi (bkt) bloklari66
- •II bob bo‘yicha xulosalar
- •3.1. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari.
- •Xarajatlarni strategik boshqarish
- •Xarajatlarni og‘ish darajasiga qarab tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlarni hajmi (miqdori) bo‘yicha tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish (yig‘ish)
- •Cheii “Toshkentvino kombinati” aJda xarajatlarni hajmi bo‘yicha abc tahlilini o‘tkazish uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari
- •Strategik boshqaruv hisobida xarajatlarni miqdori hamda tebranish darajasi bo‘yicha tasniflash
- •Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar
- •3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari
- •Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69
- •Ushbu qiymatlarning eng kichigi bo‘yicha baholanadi
- •Zaxiralarni 2-son bhxSga asosan baholash
- •Xarid tannarxi (cost of purchase)
- •Zaxiralar tannarxi elementlari
- •Xarid qilingan materialning xarid tannarxini aniqlash bo‘yicha hisob-kitoblar73
- •III bob bo‘yicha xulosalar
1.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil etish zaruriyati va ahamiyati
Korxonani uzoq muddatli rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqishda uning tarmoq xususiyatlari, resurslari va raqobat muhiti hisobga olinishi kerak. Bunday qarorlar uchun faqat moliyaviy hisobotdagi yakuniy ko‘rsatkichlar yetarli emas: xarajatlarning kelib chiqishi, zaxiralar aylanishi va resurslardan foydalanish natijalarini ko‘rsatadigan boshqaruv axboroti ham zarur.
1.1.1-jadvaldagi balans ma’lumotlari 2022-yil 1-yanvardan 2024-yil 1-yanvargacha korxona aktivlarining umumiy qiymati 544,9 mlrd so‘mdan 661,1 mlrd so‘mga, ya’ni taxminan 21,3 foizga oshganini ko‘rsatadi. Shu davrda uzoq muddatli aktivlar 234,2 mlrd so‘mdan 303,7 mlrd so‘mga (29,6 foiz), joriy aktivlar esa 310,6 mlrd so‘mdan 357,4 mlrd so‘mga (15,1 foiz) ko‘paygan. Uzoq muddatli investitsiyalar qiymati 96,2 mlrd so‘mdan 159,6 mlrd so‘mga yetib, 65,9 foizga oshgan. Demak, aktivlar o‘sishida uzoq muddatli aktivlarning ulushi yuqoriroq bo‘lgan, joriy aktivlar esa nisbatan sekin o‘sgan. Joriy aktivlar tarkibida debitorlik qarzlarining 24,2 foizga ko‘paygani va pul mablag‘larining 30,3 foizga kamaygani aylanma mablag‘lar sifati hamda likvidlikni alohida tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi. Mazkur raqamlar aktivlar tarkibidagi o‘zgarishni tavsiflaydi, biroq o‘z-o‘zidan to‘lov qobiliyati yoki investitsiya samaradorligi haqida yakuniy xulosa chiqarish uchun yetarli emas.
1.1.1-jadval
Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining moliyaviy ko‘rsatkichlari dinamikasi6
(ming so‘mda)
Ko‘rsatkichlar |
2022 yil 1 yanvar holatiga |
2023 yil 1 yanvar holatiga |
2024 yil 1 yanvar holatiga |
AKTIV |
|
|
|
I. Uzoq muddatli aktivlar |
|
|
|
Asosiy vositalar: |
|
|
|
boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymati |
79 790 647 |
69 139 292 |
97 806 512 |
eskirish summasi |
50 253 209 |
55 686 369 |
62 682 624 |
qoldiq (balans) qiymati |
29 357 438 |
37 452 923 |
35 123 888 |
Nomoddiy aktivlar: |
|
|
|
boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymati |
0 |
0 |
0 |
eskirish summasi |
0 |
0 |
0 |
qoldiq (balans) qiymati |
0 |
0 |
0 |
Uzoq muddatli investitsiyalar |
96 191 429 |
157 684 431 |
159 634 405 |
O‘rnatilgan asbob-uskunalar |
110 605 |
0 |
52 935 |
Kapital qo‘yilmalar |
119 993 |
547 349 |
585 283 |
Uzoq muddatli debitorlik qarzlari |
108 288 628 |
108 288 628 |
108 288 628 |
Uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar |
|
|
|
I bo‘lim boʻyicha jami |
234 248 093 |
303 973 331 |
303 685 139 |
II. Joriy aktivlar |
|
|
|
Tovar-moddiy zaxiralar |
132 821 714 |
133 173 051 |
141 613 582 |
Kelgusi davr xarajatlari |
13 633 901 |
14 725 137 |
17 050 612 |
Kechiktirilgan xarajatlar |
0 |
0 |
0 |
Debitorlar |
154 813 300 |
191 027 423 |
192 260 763 |
Pul mablag‘lari |
9 335 292 |
22 361 810 |
6 507 456 |
Qisqa muddatli investitsiyalar |
0 |
11 260 000 |
0 |
Boshqa joriy aktivlar |
0 |
0 |
0 |
II bo‘lim bo‘yicha jami |
310 604 207 |
372 547 421 |
357 432 413 |
Balans aktivi bo‘yicha jami |
544 852 300 |
676 520 752 |
661 117 552 |
|
|
|
|
PASSIV |
|
|
|
I. O‘z mablag‘lari manbai |
|
|
|
Ustav kapitali |
74 821 600 |
74 821 600 |
74 821 600 |
Qoʻshilgan kapital |
148 520 |
148 520 |
148 520 |
Rezerv kapitali |
12 241 146 |
10 724 720 |
10 683 893 |
Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) |
170 959 737 |
145 016 137 |
206 997 386 |
Maqsadli tushumlar |
794 080 |
6 189 833 |
0 |
Kelgusi davr xarajatlari va to‘lovlari uchun zaxiralar |
0 |
0 |
0 |
I boʻlim bo‘yicha jami |
258 965 083 |
236 900 810 |
292 651 399 |
II. Majburiyatlar |
|
|
|
Uzoq muddatli majburiyatlar |
0 |
|
|
Joriy majburiyatlar |
285 887 217 |
439 619 942 |
368 466 153 |
II bo‘lim bo‘yicha jami |
285 887 217 |
439 619 942 |
368 466 153 |
Balans passivi bo‘yicha jami |
544 852 300 |
676 520 752 |
661 117 552 |
Balans ko‘rsatkichlari korxonada uzoq muddatli aktivlar va investitsiyalar hajmi oshganini ko‘rsatadi. Biroq bunday o‘zgarishni texnologik modernizatsiya yoki eksport assortimentining kengayishi bilan bevosita bog‘lash uchun ishlab chiqarish quvvati, uskunalar yangilanishi va eksport tarkibiga oid alohida ma’lumotlar ham zarur. Shu sababli moliyaviy ko‘rsatkichlar quyida keltirilgan ishlab chiqarish hamda sotuv ma’lumotlari bilan birgalikda baholanishi lozim.
1.1.2-jadvalda 2017–2023-yillarda mahsulot sotishdan tushgan tushum, xarajatlar va sof foyda dinamikasi taqqoslangan. Xarajatlarning nominal summadagi o‘sishini ishlab chiqarish hajmi o‘zgarishi bilan izohlash mumkin, biroq bu bog‘lanishning o‘zi xarajatlar samarali boshqarilganini isbotlamaydi. Buning uchun xarajatlarning tushumga nisbati, tannarx tarkibi va mahsulot turlari bo‘yicha rentabellik ham ko‘rib chiqilishi kerak.
Jadvalga ko‘ra, jami xarajatlar 2017-yildagi 298,8 mlrd so‘mdan 2023-yilda 677,2 mlrd so‘mga yetib, qariyb 2,27 baravar oshgan. Biroq xarajatlarning nominal o‘sishi resurslardan foydalanish samaradorligi pasaygan yoki oshganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi. Buni baholash uchun mahsulot tannarxi, davr xarajatlari, boshqa xarajat moddalari va sotuv hajmidagi o‘zgarishlar o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinishi lozim.
1.1.2-jadval
