Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Shape19

Ushbu qiymatlarning eng kichigi bo‘yicha baholanadi

Sof sotish mumkin bo‘lgan qiymati (realizable value)

Tannarxi (cost value)

Zaxiralarni 2-son bhxSga asosan baholash

3.2.2-rasm. Zaxiralarni baholash 70

2-son BHXSda zaxiralar tannarxiga (cost value) quyidagi elementlar kiritilishi ko‘rsatilgan:

“Xarid tannarxi (cost of purchase);

qayta ishlash tannarxi (cost of convertion);

zaxiralarni joriy holatga va joriy joylashtiriladigan joyiga keltirish bilan bog‘liq boshqa ustama xarajatlar (other overhead)”.

Zaxiralarning boshlang‘ich tannarxi tarkibiy qismlarini quyidagi rasm ko‘rinishida aks ettirish mumkin bo‘ladi (3.2.3-rasm).

Shape20

Boshqa ustama xarajatlar (other overhead)

Qayta ishlash tannarxi (cost of convertion)

Xarid tannarxi (cost of purchase)

Zaxiralar tannarxi elementlari

3.2.3-rasm. Zaxiralar tannarxi elementlari.71

Qiymat zanjiri yondashuvi zaxiralar tannarxining shakllanishini xariddan boshlab qayta ishlash va yakuniy joyga yetkazishgacha bo‘lgan bosqichlar bo‘yicha kuzatishga imkon beradi. Har bir bosqichda xarajatlarning qaysi qismi tannarxga kiritilishi tegishli standart va iqtisodiy mazmun asosida aniqlanishi kerak.

3.2.4-rasm. Zaxiralar tannarxining zanjir asosida shakllanishi modeli.72

Zaxiralar tannarxi xarid, qayta ishlash va zaxirani joriy holati hamda joylashgan manziliga keltirish bilan bog‘liq, asoslangan xarajatlardan shakllanadi. Xarid bosqichida chegirmalar va qaytarib olinadigan soliqlar hisobga olinadi; ishlab chiqarishda bevosita mehnat va tegishli ustama xarajatlar aniqlanadi; boshqa xarajatlar esa zaxirani kerakli holatga keltirishga xizmat qilgan darajada kiritiladi. Xarajatlarning har bir turini hujjat bilan asoslash va ikki marta hisobga olishga yo‘l qo‘ymaslik zarur.

2-son BHXS zaxiralarning xaridi bilan bog‘liq xarajatlarga quyidagilar kiritilgan:

Xarid tannarxiga (XT) qo‘shiladi:

  • xarid narxi - XN;

  • import bojlari va boshqa soliqlar (soliq organlari tomonidan belgilangan tartibda qoplaniladiganlardan tashqari) - IBBS;

  • transportirovka xarajatlari - TX;

  • ortish-tushirish xarajatlari – OTX;

  • tayyor mahsulotlar, materiallar va xizmatlar xaridi bilan bog‘liq boshqa xarajatlar – BX

Xarid tannarxidan chegiriladi:

  • savdo chegirmalari, tushishlar va boshqa shunga o‘xshash moddalar – SChT

Standartning ushbu qoidasi asosida xarid tannarxini aniqlashning quyidagi formulasini keltirib chiqarish mumkin:

XT = XN + IBBS + TX + OTX + BX – SChT (1)

Xalqaro standartlar talablariga muvofiq materialning xarid tannarxini aniqlash bilan bog‘liq jarayonlarni quyidagi hisob-kitoblar ko‘rinishida aks ettirish mumkin (3.2.2-jadval).

3.2.2-jadval

Xarid qilingan materialning xarid tannarxini aniqlash bo‘yicha hisob-kitoblar73

Xarid tannarxi elementlari

Summasi

Qo‘shiladi: Materialning xarid narxi

Bojxona boji

Bojxona yig‘imi

Deklaratsiya xarajatlari

Bojxona omborlarida saqlash xarajatlari (me’yorda)

Sertifikatlash xarajatlari

Ortish-tushirish xarajatlari

Transportirovka xarajatlari

Zaxiralarni tayyorlash bilan bog‘liq ishlov xarajatlari

Ayiriladi: chegirma

Narxidan tushishlar

Jami xarid tannarxi

Ushbu hisob-kitoblardan asosida quyidagi xulosalarga kelindi.

Xarid tannarxini aniqlashda xarajatning muayyan zaxira xaridi bilan bevosita bog‘liqligi tekshiriladi. Qaytarib olinadigan yoki chegirib qolinadigan QQS xarid tannarxiga kiritilmaydi, yetkazib beruvchi chegirmalari esa xarid qiymatini kamaytiradi. Bojxona, transport, ortish-tushirish va sertifikatlash xarajatlari zaxirani joriy joyiga yoki foydalanishga tayyor holatga keltirish bilan bog‘liqligi hamda tegishli standart mezonlariga muvofiqligi asosida hisobga olinadi.