- •Iqtisodiy tahlil
- •Iqtisodiy axborotlar -muqobil xarajatlar
- •Ishlab chiqarish va mahsulot turlari bo‘yicha
- •Ishlab chiqarish yozuvlari
- •Boshkaruv hisobi va ishlab
- •Chiqarish hamda axborot
- •Tizimlari mujassamlashuvi
- •1.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil etish zaruriyati va ahamiyati
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining moliyaviy ko‘rsatkichlari dinamikasi6
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyati faoliyatining 2017-2023 yillardagi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi7
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining daromad va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumot9
- •Strategik boshqaruv hisobining mohiyatini yoritishga bo‘lgan ilmiy yondoshuvlar
- •Strategik boshqaruv hisobi mohiyatini belgilovchi yo‘nalishlar tahlili
- •Ish muhiti tahlili
- •Innovatsion salohiyat tahlili
- •Strategik boshqaruv hisobining metodlari
- •1.2. Strategik boshqaruv hisobini tashkil etishning nazariy va tashkiliy asoslari.
- •Boshqaruv hisobini faoliyat turlari bo‘yicha tashkil etishning qiyosiy taqqoslanishi
- •1.3. Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy talqini va uning strategik boshqaruv hisobi vazifalari.
- •Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari
- •Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
- •Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1
- •2.2. Tovar-moddiy zaxiralar tannarxi va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish holati
- •Manba: Ishlab chiqarishga oid bo‘lgan asosiy vositalar amortizatsiya (depresiatsiya) xarajatlari
- •Ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot tannarxi to‘g‘risidagi hisobot (31 dekabr bilan yakunlanadigan 2025 yil uchun) (mln. So‘m)
- •“Istiqbol” korxonasida 2025 yil uchun tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya balansida aks ettirilishi
- •2.3. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish yo‘nalishlari
- •Xarajatlar byudjetini nazorat qilish
- •Xarajatlarni hisobga olish
- •Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini yanada takomillashtirish bo‘yicha taklif etilayotgan besh bosqichli modelning mohiyati62
- •Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimi (bkt) bloklari66
- •II bob bo‘yicha xulosalar
- •3.1. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari.
- •Xarajatlarni strategik boshqarish
- •Xarajatlarni og‘ish darajasiga qarab tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlarni hajmi (miqdori) bo‘yicha tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish (yig‘ish)
- •Cheii “Toshkentvino kombinati” aJda xarajatlarni hajmi bo‘yicha abc tahlilini o‘tkazish uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari
- •Strategik boshqaruv hisobida xarajatlarni miqdori hamda tebranish darajasi bo‘yicha tasniflash
- •Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar
- •3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari
- •Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69
- •Ushbu qiymatlarning eng kichigi bo‘yicha baholanadi
- •Zaxiralarni 2-son bhxSga asosan baholash
- •Xarid tannarxi (cost of purchase)
- •Zaxiralar tannarxi elementlari
- •Xarid qilingan materialning xarid tannarxini aniqlash bo‘yicha hisob-kitoblar73
- •III bob bo‘yicha xulosalar
Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar
(foizda)
T.r. |
Joriy aktivlar bo‘limi va moddalari |
Bazis yili, 2020 |
Oxirgi 3 yillik dinamikasi |
||
2021 |
2022 |
2023 |
|||
1 |
Tovar-moddiy zaxiralari, jami |
100 |
100 |
100 |
100 |
|
1.2. Tugallanmagan ishlab chiqarish |
30 |
41 |
45 |
51 |
|
|
|
|
|
|
|
Jami: |
|
|
|
|
3.1.2-jadvalda tugallanmagan ishlab chiqarishning jami zaxiralardagi ulushi 2020-yildagi 30 foizdan 2023-yilda 51 foizga ko‘tarilgan. Bu 21 foiz punktlik o‘sish bo‘lib, ulushning boshlang‘ich darajaga nisbatan 70 foizga oshganini anglatadi. Mazkur dinamika tugallanmagan ishlab chiqarish qiymati va aylanish muddatini alohida kuzatish zarurligini ko‘rsatadi, biroq sabablarni aniqlash uchun ishlab chiqarish sikli, buyurtmalar bajarilishi va yarim tayyor mahsulot qoldiqlari bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumotlar kerak.
3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari
Zaxiralar strategik hisobini yaxshilash uchun ularning tasnifi, tannarxini aniqlash va keyingi baholash tartibi o‘zaro muvofiq bo‘lishi lozim. Tasnif zaxiraning iqtisodiy vazifasini, baholash qoidalari esa aktivning balansda qaysi summada aks ettirilishini belgilaydi. Ushbu ikki yo‘nalishni korxona hisob siyosatida aniq bayon qilish moliyaviy natijalar va ichki boshqaruv hisobotining izchilligini oshiradi.
Xalqaro standartlar talablaridan kelib chiqib, mahalliy iqtisodchi olimlarimiz tomonidan taklif etilganidek, zaxiralarning tarkibiy qismini quyidagi rasm shaklida aks ettirish mumkin (3.2.1-rasm)
3.2.1-rasm. Zaxiralarning tasnifiy guruhlari va tarkibiy qismlari68
3.2.1-rasmdagi tasnif milliy hisob qoidalarida uchraydigan zaxira turlarini xalqaro standartlar doirasidagi guruhlar bilan taqqoslash uchun xizmat qiladi. Har bir tur bo‘yicha hisob tartibini tanlashda uning nomigagina emas, iqtisodiy mazmuni, ishlatilish maqsadi va tegishli standartning qo‘llanish doirasiga e’tibor berish kerak. Bu, ayniqsa, biologik obyektlar va xizmatlar bo‘yicha tugallanmagan xarajatlarni tasniflashda muhim.
Tovar-moddiy zaxiralarning yuqorida bayon etilgan tartibda shakllantirishi natijasida buxgalteriya balansining quyidagi shaklga ega bo‘ladi (3.2.1-jadval).
3.2.1-jadval
Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69
Joriy aktivlar |
Satr kodi |
Tovar-moddiy zaxiralar, jami, shu jumladan (150+160+170+180+190): |
140 |
Ishlab chiqarish zaxiralari |
150 |
Tugallanmagan ishlab chiqarish |
160 |
Tayyor mahsulotlar |
170 |
Tovarlar |
180 |
Sotish uchun mo‘ljallangan uzoq muddatli aktivlar va chiqib ketayotgan guruhlar aktivlari |
190 |
Kelgusi davr xarajatlari |
200 |
Savdo va boshqa debitorlik qarzlari , jami shu jumladan: (satr220+230+240+250+260 +270+280+290+300+310): |
210 |
Xaridor va buyurtmachilari tovar (ish, xizmatlar) bo‘yicha savdo qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa) |
220 |
Xaridor va buyurtmachilar bilan uzoq muddatli aktivlar bo‘yicha qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyin) |
230 |
Bog‘liq tomonlar: assotsiatsiyalashgan (qaram) korxonalar savdo debitorlik qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa) |
240 |
Bog‘liq tomonlar: sho‘ba korxonalar savdo debitorlik qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa) |
250 |
Mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa) |
260 |
Byudjetga soliq va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari |
270 |
Maqsadli davlat jamg‘armalari va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari |
280 |
Xodimlarga berilgan bo‘nak to‘lovlar |
290 |
Olinadigan foizlar, royali va dividendlar bo‘yicha qarzlar |
300 |
Boshqa debitorlik qarzi |
310 |
Shartnomaviy aktivlar |
320 |
Pul mablag‘lari va pul ekvivalentlari, jami (satr 340+350+360+370+380), shu jumladan |
330 |
Kassadagi pul mablag‘lari |
340 |
Hisob-kitob schyotidagi milliy valyutadagi pul mablag‘lari |
350 |
Chet el valyutasi schyotidagi xorijiy valyutadagi pul mablag‘lari (5200) |
360 |
Boshqa bank schyotlaridagi pul mablag‘lari |
370 |
Pul ekvivalentlari (qisqa muddatli investitsiyalar va boshqa pul ekvivalentlari) |
380 |
Boshqa joriy aktivlar |
390 |
II bo‘lim bo‘yicha jami (satr 140+200+210+320+330+390) |
400 |
3.2.1-jadvalda taklif etilgan balans shakli zaxiralarga oid axborotni turlari bo‘yicha ajratib ko‘rsatishga qaratilgan. Bunday tuzilma qoldiqning umumiy summasini ko‘rsatish bilan cheklanmay, ishlab chiqarish zaxiralari, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot va tovarlar bo‘yicha o‘zgarishlarni alohida kuzatish imkonini beradi. Taklif etilgan shakl amaldagi hisobot talablariga zid kelmasligi uchun uni joriy etishdan oldin amaldagi normativ hujjatlar va hisobot formatlari bilan muvofiqlashtirish zarur.
190-satrda “sotish uchun mo‘ljallangan uzoq muddatli aktivlar va chiqib ketayotgan guruhlar aktivlari”ni alohida ko‘rsatish taklif qilinadi. Biroq bunday aktivlarning joriy aktiv sifatida tasniflanishi faqat nomiga ko‘ra emas, tegishli moliyaviy hisobot standartida belgilangan sotishga mo‘ljallangan aktivlar mezonlari bajarilganida qo‘llanadi. Shuning uchun taklif etilayotgan satrning qo‘llanish shartlari va amaldagi hisobot moddalari bilan bog‘lanishi izohlanishi kerak.
Savdo debitorlik qarzlarini boshqa debitorlik qarzlaridan ajratish korxonaning asosiy faoliyatidan kelib chiqadigan talablarni boshqa operatsiyalar natijasida yuzaga kelgan qarzlardan farqlashga yordam beradi. Tayyor mahsulot va xizmatlarni realizatsiya qilish bo‘yicha qarzlar asosiy vositalarni sotishdan yoki boshqa operatsiyalardan kelib chiqqan talablar bilan bir xil tahlil qilinmasligi kerak. Bu farqlash pul tushumlarini prognozlash va aylanma mablag‘larni boshqarishda muhim.
IAS 2 “Inventories” standartiga muvofiq, zaxiralar tannarx va sof realizatsiya qiymatidan qaysi biri kichik bo‘lsa, shu qiymatda baholanadi. Sof realizatsiya qiymati odatiy faoliyat davomida kutilayotgan sotish narxidan mahsulotni tugatish hamda sotishni amalga oshirish uchun zarur xarajatlar chegirilgan summani anglatadi. Ushbu ko‘rsatkichni “joriy qiymat” yoki “adolatli qiymat” bilan tenglashtirmaslik lozim.
a) zaxiralarning tannarxi; yoki
b) sof realizatsiya qiymati.
2-son BHXS “Zaxiralar” standartida ko‘zda tutilgan baholash qoidalarini quyidagi rasm ko‘rinishida aks ettirish mumkin (3.2.2-rasm).
