Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar

(foizda)

T.r.

Joriy aktivlar bo‘limi va moddalari

Bazis yili, 2020

Oxirgi 3 yillik dinamikasi

2021

2022

2023

1

Tovar-moddiy zaxiralari, jami

100

100

100

100

1.2. Tugallanmagan ishlab chiqarish

30

41

45

51

Jami:

3.1.2-jadvalda tugallanmagan ishlab chiqarishning jami zaxiralardagi ulushi 2020-yildagi 30 foizdan 2023-yilda 51 foizga ko‘tarilgan. Bu 21 foiz punktlik o‘sish bo‘lib, ulushning boshlang‘ich darajaga nisbatan 70 foizga oshganini anglatadi. Mazkur dinamika tugallanmagan ishlab chiqarish qiymati va aylanish muddatini alohida kuzatish zarurligini ko‘rsatadi, biroq sabablarni aniqlash uchun ishlab chiqarish sikli, buyurtmalar bajarilishi va yarim tayyor mahsulot qoldiqlari bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumotlar kerak.

3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari

Zaxiralar strategik hisobini yaxshilash uchun ularning tasnifi, tannarxini aniqlash va keyingi baholash tartibi o‘zaro muvofiq bo‘lishi lozim. Tasnif zaxiraning iqtisodiy vazifasini, baholash qoidalari esa aktivning balansda qaysi summada aks ettirilishini belgilaydi. Ushbu ikki yo‘nalishni korxona hisob siyosatida aniq bayon qilish moliyaviy natijalar va ichki boshqaruv hisobotining izchilligini oshiradi.

Xalqaro standartlar talablaridan kelib chiqib, mahalliy iqtisodchi olimlarimiz tomonidan taklif etilganidek, zaxiralarning tarkibiy qismini quyidagi rasm shaklida aks ettirish mumkin (3.2.1-rasm)

3.2.1-rasm. Zaxiralarning tasnifiy guruhlari va tarkibiy qismlari68

3.2.1-rasmdagi tasnif milliy hisob qoidalarida uchraydigan zaxira turlarini xalqaro standartlar doirasidagi guruhlar bilan taqqoslash uchun xizmat qiladi. Har bir tur bo‘yicha hisob tartibini tanlashda uning nomigagina emas, iqtisodiy mazmuni, ishlatilish maqsadi va tegishli standartning qo‘llanish doirasiga e’tibor berish kerak. Bu, ayniqsa, biologik obyektlar va xizmatlar bo‘yicha tugallanmagan xarajatlarni tasniflashda muhim.

Tovar-moddiy zaxiralarning yuqorida bayon etilgan tartibda shakllantirishi natijasida buxgalteriya balansining quyidagi shaklga ega bo‘ladi (3.2.1-jadval).

3.2.1-jadval

Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69

Joriy aktivlar

Satr kodi

Tovar-moddiy zaxiralar, jami, shu jumladan (150+160+170+180+190):

140

Ishlab chiqarish zaxiralari

150

Tugallanmagan ishlab chiqarish

160

Tayyor mahsulotlar

170

Tovarlar

180

Sotish uchun mo‘ljallangan uzoq muddatli aktivlar va chiqib ketayotgan guruhlar aktivlari

190

Kelgusi davr xarajatlari

200

Savdo va boshqa debitorlik qarzlari , jami shu jumladan: (satr220+230+240+250+260 +270+280+290+300+310):

210

Xaridor va buyurtmachilari tovar (ish, xizmatlar) bo‘yicha savdo qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa)

220

Xaridor va buyurtmachilar bilan uzoq muddatli aktivlar bo‘yicha qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyin)

230

Bog‘liq tomonlar: assotsiatsiyalashgan (qaram) korxonalar savdo debitorlik qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa)

240

Bog‘liq tomonlar: sho‘ba korxonalar savdo debitorlik qarzi (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa)

250

Mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar (qadrsizlanishdan zarar chegirilgandan keyingi summa)

260

Byudjetga soliq va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari

270

Maqsadli davlat jamg‘armalari va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari

280

Xodimlarga berilgan bo‘nak to‘lovlar

290

Olinadigan foizlar, royali va dividendlar bo‘yicha qarzlar

300

Boshqa debitorlik qarzi

310

Shartnomaviy aktivlar

320

Pul mablag‘lari va pul ekvivalentlari, jami (satr 340+350+360+370+380), shu jumladan

330

Kassadagi pul mablag‘lari

340

Hisob-kitob schyotidagi milliy valyutadagi pul mablag‘lari

350

Chet el valyutasi schyotidagi xorijiy valyutadagi pul mablag‘lari (5200)

360

Boshqa bank schyotlaridagi pul mablag‘lari

370

Pul ekvivalentlari (qisqa muddatli investitsiyalar va boshqa pul ekvivalentlari)

380

Boshqa joriy aktivlar

390

II bo‘lim bo‘yicha jami (satr 140+200+210+320+330+390)

400

3.2.1-jadvalda taklif etilgan balans shakli zaxiralarga oid axborotni turlari bo‘yicha ajratib ko‘rsatishga qaratilgan. Bunday tuzilma qoldiqning umumiy summasini ko‘rsatish bilan cheklanmay, ishlab chiqarish zaxiralari, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot va tovarlar bo‘yicha o‘zgarishlarni alohida kuzatish imkonini beradi. Taklif etilgan shakl amaldagi hisobot talablariga zid kelmasligi uchun uni joriy etishdan oldin amaldagi normativ hujjatlar va hisobot formatlari bilan muvofiqlashtirish zarur.

190-satrda “sotish uchun mo‘ljallangan uzoq muddatli aktivlar va chiqib ketayotgan guruhlar aktivlari”ni alohida ko‘rsatish taklif qilinadi. Biroq bunday aktivlarning joriy aktiv sifatida tasniflanishi faqat nomiga ko‘ra emas, tegishli moliyaviy hisobot standartida belgilangan sotishga mo‘ljallangan aktivlar mezonlari bajarilganida qo‘llanadi. Shuning uchun taklif etilayotgan satrning qo‘llanish shartlari va amaldagi hisobot moddalari bilan bog‘lanishi izohlanishi kerak.

Savdo debitorlik qarzlarini boshqa debitorlik qarzlaridan ajratish korxonaning asosiy faoliyatidan kelib chiqadigan talablarni boshqa operatsiyalar natijasida yuzaga kelgan qarzlardan farqlashga yordam beradi. Tayyor mahsulot va xizmatlarni realizatsiya qilish bo‘yicha qarzlar asosiy vositalarni sotishdan yoki boshqa operatsiyalardan kelib chiqqan talablar bilan bir xil tahlil qilinmasligi kerak. Bu farqlash pul tushumlarini prognozlash va aylanma mablag‘larni boshqarishda muhim.

IAS 2 “Inventories” standartiga muvofiq, zaxiralar tannarx va sof realizatsiya qiymatidan qaysi biri kichik bo‘lsa, shu qiymatda baholanadi. Sof realizatsiya qiymati odatiy faoliyat davomida kutilayotgan sotish narxidan mahsulotni tugatish hamda sotishni amalga oshirish uchun zarur xarajatlar chegirilgan summani anglatadi. Ushbu ko‘rsatkichni “joriy qiymat” yoki “adolatli qiymat” bilan tenglashtirmaslik lozim.

a) zaxiralarning tannarxi; yoki

b) sof realizatsiya qiymati.

2-son BHXS “Zaxiralar” standartida ko‘zda tutilgan baholash qoidalarini quyidagi rasm ko‘rinishida aks ettirish mumkin (3.2.2-rasm).