Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyati faoliyatining 2017-2023 yillardagi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi7

(mlrd. so‘m)

Yillar

Mahsulot sotishdan tushgan tushum

Xarajat

lar

shu jumladan:

Sof foyda

mahsulot tannarxi

davr xara-jatlari

shu jumladan soliqlar

2017

311,3

298,8

195,6

41,5

5,7

41,2

2018

405,6

389,3

273,5

71,8

7,7

42,2

2019

520,5

452,4

341,3

45,5

11,4

77,6

2020

697,1

616,0

445,4

107,0

20,7

91,7

2021

725,3

638,6

448,0

151,3

21,5

116,2

2022

780,8

726,8

571,7

103,4

13,4

77,0

2023

738,4

677,2

520,0

104,3

14,1

79,9

2017–2023-yillarda mahsulot sotishdan tushum 311,3 mlrd so‘mdan 738,4 mlrd so‘mga, ya’ni taxminan 2,37 baravar oshgan; sof foyda esa 41,2 mlrd so‘mdan 79,9 mlrd so‘mga yoki 1,94 baravar ko‘paygan. Shu bilan birga, sof foydaning tushumga nisbati 2017-yildagi 13,2 foizdan 2023-yilda 10,8 foizga tushgan. 2023-yilda bu ko‘rsatkich 2022-yildagiga nisbatan yaxshilangan bo‘lsa-da, uzoq davr kesimida foyda summasining o‘sishi rentabellik ham xuddi shunday oshganini anglatmaydi. Eksportning sof foydaga ta’sirini alohida baholash uchun eksport tushumi, tegishli xarajatlar va ichki bozor savdosi bo‘yicha qiyosiy ma’lumotlar kerak. Jadvalda mahsulot tannarxi, davr xarajatlari va soliqlar alohida ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, ularning yig‘indisi jami xarajatlarga to‘liq teng kelmaydi. Shu bois, xarajatlar tarkibi bo‘yicha yakuniy baho berishda moliyaviy hisobotdagi boshqa moddalar va tasnifni ham tekshirish zarur.

Yuqoridagi 1.1.2-jadval ma’lumotlarini yanada kengroq yoritish uchun ma’lumotlarni diagrammalar ko‘rinishida ifodalaymiz (1.1.1.-diagramma).

1.1.1-diagramma. Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatida 2017–2023-yillardagi sotuv tushumi, jami xarajatlar va sof foyda dinamikasi (mlrd so‘m).8

Mahsulot sotishdan tushgan tushumning ko‘payishi xarajatlar miqdoriga ham ta’sir qilishi mumkin. Biroq tushum va xarajatlarning bir vaqtda oshishi o‘z-o‘zidan samaradorlikni anglatmaydi: xarajatlar o‘sish sur’ati, yalpi foyda va bir birlik mahsulot tannarxi ham tekshirilishi lozim. Ushbu mezonlar 1.1.3-jadvaldagi ko‘rsatkichlarni talqin qilish uchun asos bo‘ladi.

1.1.3-jadval

Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining daromad va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumot9

(mlrd.so‘mda)

Ko‘rsatkichlar

2021 yil

2022yil

2023 yil

daromad

xarajat

daromad

xarajat

daromad

xarajat

Mahsulot (tovar, ish va xizmat)larni sotishdan tushgan tushum

725,3

780,8

738,4

Sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning tannarxi

448,0

571,7

519,8

Mahsulot (ish, xizmat)larni sotishning yalpi foydasi (zarari)

277,3

209,0

218,7

Davr xarajatlari

151,3

103,4

104,3

Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari

28,0

4,3

2,0

Asosiy faoliyatning foydasi (zarari)

154,0

109,9

116,4

1.1.3-jadval ma’lumotlarini tahlil qilishda xarajatlarni ishlab chiqarish hajmiga moslashtirish bilan birga, sotuv tarkibi va zaxiralar aylanishini ham hisobga olish kerak. Talab prognozi, buyurtmalar va ombordagi qoldiqlar o‘rtasidagi tafovutni nazorat qilish ortiqcha zaxira yig‘ilishi xavfini kamaytirishi mumkin. Biroq jadvaldagi daromad va xarajatlarning o‘zi korxonada talabga asoslangan ishlab chiqarish tizimi to‘liq yo‘lga qo‘yilganini tasdiqlamaydi; buni buyurtmalar, zaxira qoldiqlari va aylanish ko‘rsatkichlari bilan tekshirish zarur.

Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatida 2023 yilda:

1826 ming dal aroq va likyor mahsulotlari ishlab chiqarilgan;

jami 1 trillion 231 mlrd. so‘mlik alkogol mahsulotlari sotilgan;

jami 12,7 mln AQSH dollari miqdoridagi mahsulotlar eksport qilingan;

mahsulotlarni sotishdan tushgan sof tushum ko‘rsatkichi 739 mlrd. so‘mni tashkil etgan;

1.1.2-diagramma. Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” AJda 2017–2023-yillarda mahsulot sotishdan tushgan tushum va mahsulot tannarxi dinamikasi (mlrd so‘m).10

81 mlrd. so‘m sof foyda olingan. Biznes reja ko‘rsatkichi 107% ga bajarilgan;

ishchi xodimlarga jami 44,7 mlrd so‘mlik ish haqi berilgan;

jami davlat byudjetiga 438 mlrd. so‘m miqdorida soliq va boshqa majburiy to‘lovlar to‘langan.

Tahlil natijalari korxonada resurslar va joriy aktivlarni boshqarish bo‘yicha yanada tizimli axborotga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi. Xususan, tovar-moddiy zaxiralar bo‘yicha faqat moliyaviy hisobotdagi qoldiqni bilish yetarli emas; zaxiralarning aylanishi, eskirish xavfi, xarajat drayverlari va talab tebranishi ham muntazam kuzatilishi kerak. Mazkur ko‘rsatkichlar alohida shakllantirilmasa, rahbariyat zaxiralarni saqlash xarajatlari va aylanma mablag‘larning band bo‘lib qolishi o‘rtasidagi muvozanatni yetarli darajada baholay olmaydi.

Shu sababli tadqiqot obyekti bo‘lgan korxonada strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish uchun avvalo uning axborot ehtiyojlari, hisob obyektlari va boshqaruv qarorlari o‘rtasidagi bog‘lanish aniqlanishi lozim. Ushbu ishda zaxiralar hisobi faqat amalga oshgan operatsiyalarni qayd etish vositasi sifatida emas, balki xarajatlarni prognozlash, muqobil variantlarni solishtirish va resurslardan foydalanish natijalarini baholash tizimi sifatida ko‘rib chiqiladi.

Raqobat kuchayishi, narxlar va talabning o‘zgarishi sharoitida strategik boshqaruv hisobi korxonaga kelgusidagi vaziyatni baholash va uzoq muddatli qarorlarni asoslashda yordam berishi mumkin. Uning natijadorligi joriy hisob ma’lumotlarining ishonchliligi, tahlil vositalarining mosligi va rahbariyatning ushbu axborotdan amalda foydalanishiga bog‘liq.11

Shu borada iqtisodchi olimlar boshqaruv hisobini bir-biri bilan uzviy bog‘langan ikkita qismga bo‘linishini ko‘rsatib berishga harakat qilishmoqda:

  1. xo‘jalik yurituvchi subyektning eng yuqori boshqaruvi hamda mulkdorlari uchun - strategik boshqaruv hisobi;

  2. ichki boshqaruv, ya’ni menejerlar uchun - operativ (tezkor) boshqaruv hisobi.

Olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasi ko‘rsatadiki, xo‘jalik yurituvchi subyektlar amaliyotiga strategik boshqaruv hisobining kirib kelishi boshqaruv hisobining ilmiy nazariyasiga bir qator tushunchalarning kirib kelishiga ham olib keladi, xususan:

  1. Ko‘rish – xo‘jalik yurituvchi subyektning ahamiyatga molik bo‘lgan tavsif va ko‘rsatkichlarda ifodalanadigan faoliyatining kelgusi 5-10 yilligini odindan ko‘ra bilish;

  2. Missiya – xo‘jalik yurituvchi subyektning kelgusi istiqbolda xohlayotgan faoliyati natijalari;

  3. Strategiya – xo‘jalik yurituvchi subyektning joriy holatdan kelgusi istiqbolda xohlayotgan faoliyati natijalariga erishish uchun belgilab olayotgan harakatlari yo‘nalishi. Xo‘jalik yurituvchi subyektning kelgusi istiqbolda xohlayotgan faoliyati natijalari, bu- uning missiyasi bilan belgilanadi;

  4. Strategik maqsadlar - xo‘jalik yurituvchi subyektni rivojlantirishning son va sifat ko‘rsatkichlari majmuasi. Ularning miqdori va majmuasi mavjud missiya doirasida ishlab chiqiladi;

  5. Strategik reja – bu holatda faoliyat yo‘nalishlari va ularni amalga oshirish tadbirlari belgilanadi.

Mana shu yuqorida qayd qilingan tushunchalar har qanday xo‘jalik yurituvchi subyekt amaliyotida mutloq yangilik bo‘lmasada, e’tirof etish joizki, strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritishning nafaqat amaliy, balkim uning ilmiy-nazariy masalalari ham hozirgacha o‘zining to‘liq ijobiy yechimini topgani yo‘q.

Strategik boshqaruv hisobining konseptual asoslarini hamda amaliy jahatdan tashkil qilish yo‘nalishlarini ishlab chiqish borasida xorijiy iqtisodchi olimlardan P.Atrill, K.Druri, M.Bromvich, E.Makleyni, B.Rayan, K.Uord, Dj.Shank, MDH mamlakatlari olimlaridan O.V.Alekseyeva, M.A.Bogataya, M.A.Vaxrushina, O.E.Nikolayeva, V.F.Paliy, N.I.Ponamarevalar hamda mamlakatimiz olimlaridan A.X.Pardayev, SH.A.Pardayeva, U.U.Kostayev, O.O.Sobirovlarning ilmiy-tadqiqot natijalari katta ahamiyatga ega.

Strategik boshqaruv hisobi mohiyatini izohlashda uchta yondashuvni farqlash mumkin. Birinchi yo‘nalish uni strategik rejalashtirish va rivojlantirish jarayonining axborot qismi sifatida ko‘radi; ikkinchisi boshqaruv hisobining mustaqil yo‘nalishi deb hisoblaydi; uchinchisi esa uni strategik menejmentning tarkibiy elementi sifatida talqin qiladi. Birinchi yondashuv reja va nazorat integratsiyasiga, ikkinchisi hisob usullari hamda ichki axborotga, uchinchisi esa axborotni strategik tanlov bilan bog‘lashga urg‘u beradi. Ularning farqi tizimning maqsadini qaysi jihatdan belgilashidadir; amaliy modelda esa ushbu yo‘nalishlarning bir-birini to‘ldiruvchi jihatlarini birlashtirish mumkin.

1.1.4-jadval