- •Iqtisodiy tahlil
- •Iqtisodiy axborotlar -muqobil xarajatlar
- •Ishlab chiqarish va mahsulot turlari bo‘yicha
- •Ishlab chiqarish yozuvlari
- •Boshkaruv hisobi va ishlab
- •Chiqarish hamda axborot
- •Tizimlari mujassamlashuvi
- •1.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil etish zaruriyati va ahamiyati
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining moliyaviy ko‘rsatkichlari dinamikasi6
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyati faoliyatining 2017-2023 yillardagi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi7
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining daromad va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumot9
- •Strategik boshqaruv hisobining mohiyatini yoritishga bo‘lgan ilmiy yondoshuvlar
- •Strategik boshqaruv hisobi mohiyatini belgilovchi yo‘nalishlar tahlili
- •Ish muhiti tahlili
- •Innovatsion salohiyat tahlili
- •Strategik boshqaruv hisobining metodlari
- •1.2. Strategik boshqaruv hisobini tashkil etishning nazariy va tashkiliy asoslari.
- •Boshqaruv hisobini faoliyat turlari bo‘yicha tashkil etishning qiyosiy taqqoslanishi
- •1.3. Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy talqini va uning strategik boshqaruv hisobi vazifalari.
- •Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari
- •Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
- •Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1
- •2.2. Tovar-moddiy zaxiralar tannarxi va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish holati
- •Manba: Ishlab chiqarishga oid bo‘lgan asosiy vositalar amortizatsiya (depresiatsiya) xarajatlari
- •Ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot tannarxi to‘g‘risidagi hisobot (31 dekabr bilan yakunlanadigan 2025 yil uchun) (mln. So‘m)
- •“Istiqbol” korxonasida 2025 yil uchun tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya balansida aks ettirilishi
- •2.3. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish yo‘nalishlari
- •Xarajatlar byudjetini nazorat qilish
- •Xarajatlarni hisobga olish
- •Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini yanada takomillashtirish bo‘yicha taklif etilayotgan besh bosqichli modelning mohiyati62
- •Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimi (bkt) bloklari66
- •II bob bo‘yicha xulosalar
- •3.1. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari.
- •Xarajatlarni strategik boshqarish
- •Xarajatlarni og‘ish darajasiga qarab tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlarni hajmi (miqdori) bo‘yicha tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish (yig‘ish)
- •Cheii “Toshkentvino kombinati” aJda xarajatlarni hajmi bo‘yicha abc tahlilini o‘tkazish uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari
- •Strategik boshqaruv hisobida xarajatlarni miqdori hamda tebranish darajasi bo‘yicha tasniflash
- •Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar
- •3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari
- •Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69
- •Ushbu qiymatlarning eng kichigi bo‘yicha baholanadi
- •Zaxiralarni 2-son bhxSga asosan baholash
- •Xarid tannarxi (cost of purchase)
- •Zaxiralar tannarxi elementlari
- •Xarid qilingan materialning xarid tannarxini aniqlash bo‘yicha hisob-kitoblar73
- •III bob bo‘yicha xulosalar
Strategik boshqaruv hisobining metodlari
Metodlar: |
||||
Buxgalteriya hisobi metodlari |
Statistik metodlar |
Matematik metodlar |
Rejalashtirish metodlari |
Boshqa metodlar |
Ikki yoqlama yozuv, inventarizatsiya, baholash, hujjatlashtirish |
O‘rtacha miqdor metodlari, guruhlashtirish, indeks, taqqoslash, umumlashtirish, shu kabilar |
Chiziqli dasturlash, modellashtirish, shu kabilar |
Byudjetlashtirish, me’yorlashtirish, shu kabilar |
Balanslashti-rilgan ko‘rsatkichlar tizimi, uzluksiz prognoz, sifatni boshqarish, shu kabilar |
Olib borilgan tadqiqot natijalari ko‘rsatadiki, xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va samarali tarzda yuritish eng avvalo uning asosi bo‘lgan boshqaruv hisobining tashkiliy va uslubiy asoslarini to‘g‘ri ishlab chiqishga bog‘liq. Shu tufayli ilmiy tadqiqotimizining mantiqiy davomi sifatida, keyingi paragrafda aynan shu masalalar mohiyatiga to‘xtalishni maqsadga muvofiq, deb hisobladik.
1.2. Strategik boshqaruv hisobini tashkil etishning nazariy va tashkiliy asoslari.
Strategik boshqaruv hisobining tashkiliy va uslubiy asoslarini ishlab chiqishda uning konseptual negizlarini aniqlash muhim. Amaliyot va adabiyotlar yagona, barcha korxonalarga birdek mos tushadigan model mavjud emasligini ko‘rsatadi. Modelni tanlashda korxonaning tarmog‘i, hajmi, ishlab chiqarish texnologiyasi, xarajatlar tarkibi, raqobat sharoiti va rahbariyatga kerak bo‘ladigan axborot turi hisobga olinishi lozim. Shuning uchun ushbu tadqiqotda umumiy nazariy qoidalardan tashqari, zaxiralar hisobining o‘ziga xos ehtiyojlari ham e’tiborga olinadi.
Masalan, J.Berfildning ta’kidlashicha «Boshqaruv hisobining konseptual asoslari: xarajatlar hisobidan, schyotlar rejasidan, hisobotlar tizimidan hamda xarajatlar tahlilidan tashkil topadi»18.
I.Kabb, J.Innes va F.Mitchellarning fikricha «boshqaruv hisobining konseptual asosini: xarajatlar hisobi, mahsulot tannarxini hisoblash, byudjetlashtirish, hisobot shakllari hamda prognozlashtirish»19 tashkil etadi.
S.Sh.Yuldashevning fikricha «Boshqaruv hisobining tarkibiy asoslari: hisob, nazorat, iqtisodiy tahlil va prognozlashtrirish»20 dan iboratdir.
Ch.T.Xorngren va Dj.Fosterlarning ta’kidlashicha «Boshqaruv hisobining konseptual asoslari: xarajatlar hisobi, tannarxni hisoblash, rejalashtirish, byudjetlashtirish, strategik nazorat, faoliyatga baho berish, prognozlashtirishdan iborat»21.
D.Xansen, M.Morven, S.Devidson va M.Maxerlarning fikricha boshqaruv hisobining tarkibini «xarajatlar hisobi, xarajatlar tahlili, byudjetlashtirish, rejalashtirish, moliyaviy hisobotlar, moliyaviy hisobotlar tahlili hamda nazorat»22 faoliyatlari tashkil etadi.
B.Xasanovning fikricha esa boshqaruv hisobining tarkibiy qismi «byudjetlashtirish (rejalashtirish), xarajatlar hisobi va mahsulot tannarxini kalkulyatsiya qilish, javobgarlik markazlari bo‘yicha segmentar hisob va hisobot, ichki xo‘jalik boʻlinmalari o‘rtasida transfert bahoni shakllantirishdan iborat»23.
Boshqaruv hisobi tizimlarining turlicha shakllanishi bir nechta omil bilan izohlanadi: milliy hisob va soliq qoidalarining farqi; tarmoq hamda ishlab chiqarish texnologiyasining o‘ziga xosligi; korxona hajmi va tashkiliy tuzilmasi; rahbarlarning qaror qabul qilish uchun talab qiladigan axboroti. Shu sababli turli olimlar taklif etgan konsepsiyalarni yagona qolip sifatida qabul qilishdan ko‘ra, ularning qaysi sharoitda samarali bo‘lishini aniqlash maqsadga muvofiq.
boshqaruv hisobining xalqaro qabul qilingan yagona bir tizimi mavjud emasligi;
boshqaruv hisobini tashkil etish va yuritish qonun yoki yo‘riqnomalarda talab etilmaganligi;
biron bir mamlakatda xo‘jalik yurituvchi subyektlar boshqaruv hisobini yuritishi shart emasligi;
yuqori tashkilotlar tomonidan boshqaruv hisobini yuritish talab etilmaganligi;
boshqaruv hisobining iqtisodiy samarasini bevosita hisob-kitob qilib ko‘rib bo‘lmasligi.
Ya’ni, boshqaruv hisobini tashkil etish va yuritish xarajatlari u beradigan samaradan yuqori bo‘lgan taqdirda uni amalga oshirish maqsadga muvofiq emas va shu kabilar.
Olimlar fikrlarini qiyoslash boshqaruv hisobi tarkibida xarajatlar hisobi, mahsulot tannarxini hisoblash, byudjetlashtirish, tahlil va nazoratning muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Biroq ushbu elementlarning chegarasi va ularni tashkil etish usuli bo‘yicha qarashlar bir xil emas. Bu farq boshqaruv hisobini korxonaning strategik maqsadlari va boshqaruv ehtiyojlariga qarab moslashtirish kerakligini anglatadi.
Mualliflik yondashuviga ko‘ra, strategik boshqaruv hisobi tarkibiga byudjetlashtirish va prognozlash, aylanma mablag‘larni boshqarish, faoliyat natijalarini moliyaviy hamda nomoliyaviy ko‘rsatkichlar orqali baholash, xarajatlarni tasniflash, tannarxni hisoblash, mas’uliyat markazlari bo‘yicha hisobot, reja va amaldagi natijalarni taqqoslash hamda chetlanishlar sababini aniqlash kiritilishi kerak. Ushbu elementlar alohida-alohida emas, balki yagona axborot oqimi doirasida bog‘lanishi lozim.
Shulardan kelib chiqib, boshqaruv hisobining konseptual tarkibiga quyidagi eng asosiy qismlarni kiritish maqsadga muvofiqdir:
byudjetlashtirish;
rejalashtirish;
xarajatlarni boshqaruv hisobi talablari asosida turkumlashtirish (foyda, xarajat va javobgarlik markazlari va boshqalar);
boshqaruv hisobi uchun schyotlar rejasi;
boshqaruv va moliyaviy hisobdagi xarajat guruhlarini o‘zaro muvofiqlashtirish;
xarajatlarning hisobi;
mahsulot tannarxini hisoblash;
ichki hisobot tizimi;
boshqaruv hisobi yozuvlari bilan moliyaviy hisob yozuvlarini muvofiqlashtirish tartibi;
tahlil (o‘tgan, joriy va kelgusi davr tahlili).
Ushbu taklifimizning ta’kidlangan tizimlardan afzalligi shundaki, unda boshqaruv hisobining asosiy maqsad va vazifalari o‘z ifodasini to‘liq topadi.
Boshqaruv hisobi tizimi korxona rahbariyatiga aniq, o‘z vaqtida va qaror qabul qilishga mos axborot berishi kerak. Xarajatlarni mas’uliyat markazlari, foyda markazlari va faoliyat turlari bo‘yicha ajratish natijalarni umumiy summa sifatida emas, balki ularni keltirib chiqargan jarayonlar bilan bog‘liq holda ko‘rishga yordam beradi. Bunda tasnif va hisobot shakli korxona ehtiyojiga mos ravishda tanlanishi lozim.
Boshqaruv hisobi uchun schyotlar rejasi xo‘jalik faoliyatida amalga oshirilgan iqtisodiy munosabatlarni umumlashtirilgan holda emas, balki boshqaruv talablari asosida alohida, aniq, detallashtirilgan tartibda yuritilishiga asos bo‘ladi.
Boshqaruv hisobi schyotlar rejasini alohida yuritish yoki moliyaviy hisob schyotlari bilan integratsiya qilish variantlari korxonaning axborot tizimi va ichki nazorat talablaridan kelib chiqib tanlanishi mumkin. Alohida tizim analitik tafsilotni oshirishi mumkin, integratsiyalashgan tizim esa ma’lumotlarni takroran kiritish xavfini kamaytiradi. Har ikkala variantda ham moliyaviy va boshqaruv hisobi o‘rtasidagi bog‘lanish, ma’lumotlar izchilligi hamda mas’ul shaxslar vakolati oldindan belgilanishi kerak.
Xarajatlarni moliyaviy va boshqaruv hisobi uchun alohida-alohida qayta kiritish o‘rniga, yagona dastlabki ma’lumotdan turli hisobotlarni shakllantirish maqsadga muvofiq. Buning uchun xarajat moddalari va analitik belgilar oldindan muvofiqlashtiriladi; tizim esa bir operatsiyani moliyaviy hisobot hamda ichki boshqaruv kesimlarida qayta ishlash imkonini beradi. Bu takroriy mehnatni kamaytiradi, lekin avtomatlashtirish hisob siyosati va ma’lumotlarni tekshirish talablarini bekor qilmaydi.
Ichki hisobot tizimi borasida olimlar o‘rtasida turli fikrlar mavjud. Masalan, D.Kieso, S.Devidson va M.Maxerlarning fikricha ushbu qismda moliyaviy hisobotlar o‘z aksini topishi lozim [48.96].
Ichki boshqaruv hisobotlari moliyaviy hisobot bilan maqsadi va tafsilot darajasi jihatidan farq qilishi mumkin. Ular faqat xarajatlar summasini emas, balki daromad, marjinal natija, resurslar iste’moli, operatsion sikl va mas’uliyat markazlari faoliyatini ham aks ettirishi lozim. Hisobot shakllari rahbariyatga kerak bo‘lgan qarorlar bilan bog‘lanmasa, ularning hajmi ko‘paygan bo‘lsa-da, amaliy foydasi cheklangan bo‘lib qoladi.
Boshqaruv tahlili reja va haqiqiy natijalarni oddiy taqqoslashdan kengroq vazifani bajaradi. U chetlanish sabablarini aniqlash, xarajatlarni kamaytirish imkoniyatlarini baholash, muqobil variantlarni solishtirish va kelgusi davr uchun prognoz tayyorlashni qamrab oladi. Shu sababli tahlil natijalari zaxiralar siyosati, ishlab chiqarish jadvali va xarajatlar byudjetiga qayta ta’sir ko‘rsatadigan boshqaruv sikliga kiritilishi kerak.
Fikrimizcha, biz taklif etayotgan tarkibiy qism - samarali boshqaruv hisobining tashkil etilishiga va muvaffaqiyatli yuritilishiga zamin yaratadi.
Boshqaruv hisobining mazmun va mohiyatidan, uning tarkibiy qismlaridan kelib chiqqan holda uni aniq maqsadini ham aniqlab olish lozim.
Boshqaruv hisobining maqsadi deb: K.Druri «rahbarga kerakli chora-tadbirlarni qo‘llashda, rejalashtirish va korxona xo‘jalik faoliyatini nazorat etishda zaruriy ma’lumotlarni to‘plash, turkumlashtirish hamda taqdim etishni» [31.146] tushunsa, T.P.Karpova esa «ichki foydalanuvchilarni rejalashtirish va korxonani samarali boshqarishda zaruriy ma’lumotlar bilan ta’minlashdan iborat» [37.17] deb tushunadi.
Ch.T. Xorngren., Dj. Fosterlarning fikricha, boshqaruv hisobining asosiy maqsadi «xarajatlarni aniqlash, chora-tadbirlarni qo‘llash, rejalashtirish va nazorat etish hisoblanadi» [77.246], M.Z. Pizengolsning fikricha, «uning maqsadi «korxonada axborot tizimini tashkil etish va uni qo‘llab-quvvatlash» dan iboratdir [55.67].
B.Nidlz., X.Anderson va D.Kolduellarning fikricha «...boshqaruv hisobining maqsadi — aniq ishlab chiqarish ko‘rsatkichlariga erishish uchun ma’sul menejerlarni axborot bilan ta’minlashdan iborat» [93.246].
A.X.Pardayevning ta’kidlashicha «boshqaruv hisobining maqsadi — korxona rahbari va menejerlarini har tomonlama ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishi uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar bilan ta’minlashdan iborat» [48.77].
Olimlarning yuqoridagi fikrlari umuman olganda boshqaruv hisobining maqsad va vazifalarini ma’lum darajada yoritadi, lekin bozor iqtisodiyoti sharoitidagi ayrim jabhalarning mazmunini to‘liq yoritish imkoniyatiga ega emas.
Muallif fikricha, boshqaruv hisobining maqsadi — ichki foydalanuvchilarni korxonaning joriy holati va istiqboldagi rivojlanishi bo‘yicha qaror qabul qilish uchun zarur moliyaviy hamda nomoliyaviy axborot bilan o‘z vaqtida ta’minlashdir. Bunday axborot rejalashtirish, resurslarni taqsimlash, xarajatlarni nazorat qilish va faoliyat natijalarini tahlil qilish jarayonlarini birlashtirishi lozim.
Mazkur maqsadga erishish uchun hisob ma’lumotlarini ishlab chiqarish, sotuv, logistika va boshqa operatsion ko‘rsatkichlar bilan bog‘lash talab etiladi. Faqat moliyaviy qiymatlarni qayd etish ishlab chiqarish hajmi, sifat, buyurtma bajarilishi va zaxira aylanishidagi o‘zgarishlarni to‘liq ochib bermaydi. Shu bois strategik boshqaruv hisobi moliyaviy natijalarni ularni yuzaga keltirgan jarayonlar hamda nomoliyaviy omillar bilan birgalikda baholashi kerak.
1.2.1- rasm. Boshqaruv hisobi va ishlab chiqarish axborot tizimlarining mujassamlashuvi
Olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari ko‘rsatadiki, boshqaruv hisobining asosiy qoidalari borasida ham turli fikrlar mavjud 1.2.2- rasm.
Bozor sharoitida boshqaruv hisobi korxonaning faoliyat turlari, mahsulotlari va bo‘linmalari bo‘yicha natijalarni taqqoslash imkonini berishi kerak. Umumiy foyda yoki xarajat ko‘rsatkichi qaysi mahsulot, jarayon yoki mas’uliyat markazi natijaga ko‘proq ta’sir qilganini har doim ham ko‘rsatmaydi. Shuning uchun batafsil axborot tizimi strategik va operativ qarorlar uchun zarur bo‘lgan analitik kesimlarni qamrab olishi lozim.
Amaliyotdagi holat
|
Bizning taklifimiz
|
Buxgalteriya hisobi hisob varaqalarida aktivlarning holati va harakati, mulkiy huquqlar va majburiyatlarning holati to‘g‘risida to‘liq hamda aniq ma’lumotlarni shakllantirish;
|
-xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatining uzluksizligi; -rejalashtirish va hisob uchun yagona (reja-hisob) o‘lchov birliklaridan foydalanish; -xo‘jalik yurituvchi subyekt bo‘linmalari faoliyatlariga baho berish; - boshqarish maqsadlarida dastlabki va oraliq axborotlardan foydalanish imkoniyatini yaratish; -boshqaruvning barcha bo‘g‘inlari uchun aloqa vositasi hisoblanadigan ichki hisobotlar ko‘rsatkichlarini shakllantirish; |
Samarali boshqarish maqsadida buxgalteriya hisobi ma’lumotlarini umumlashtirish; Moliyaviy, soliqqa doir va boshqa hisobotlarni tuzishdan iboratdir. |
-xarajatlarni, moliya resurslarini va tijorat faoliyatini boshqarishning byudjet usulidan foydalanish; -hisob obyektlari to‘g‘risida ishonchli ma’lumot beruvchi axborotlarning to‘liqligi va tahliliyligini ta’minlash; -xo‘jalik yurituvchi subyektning ishlab chiqarish va tijorat jarayonlarini hisob siyosatida belgilangan holda aks ettirishni ta’minlash. |
1.2.2- rasm. Boshqaruv hisobi asosiy qoidalarining qiyosiy taqqoslanishi
Faoliyat turlari bo‘yicha boshqaruv hisobi yondashuvlari avval ham taklif etilgan, biroq ularni joriy sharoitga moslashtirish uchun hisob obyektlari, xarajat drayverlari va javobgarlik chegaralarini amaliy jihatdan aniq belgilash kerak. Bunday moslashtirish, ayniqsa, xarajatlar bir nechta faoliyat bosqichi orqali shakllanadigan korxonalarda muhimdir.
Buning uchun esa boshqaruv hisobini xo‘jalik yurituvchi subyektning faoliyat turlari bo‘yicha tashkil etish va yuritish lozim.
D.U. Urakov, T.P. Karpova va V.E. Kerimovning qarashlarini qiyoslash faoliyat turlari bo‘yicha boshqaruv hisobini tashkil etish mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq takliflarning samaradorligi ularning amaliy bajarilishi, dastlabki hujjatlar bilan ta’minlanishi, analitik schyotlar va ichki hisobotlar o‘rtasidagi bog‘lanishga bog‘liq. Shu bois tadqiqotda nazariy tasnifdan tashqari, uning korxona jarayonlariga qanday tatbiq etilishi ham muhim mezon sifatida olinadi.
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, ta’minot-tayyorlov va ishlab chiqarish faoliyatlarining boshqaruv hisobini tashkil etish borasida aksariyat olimlar qarashlari hamda bizning taklifimiz o‘rtasida yakdillik mavjud.
1.2.1 - jadval
