Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Strategik boshqaruv hisobida xarajatlarni miqdori hamda tebranish darajasi bo‘yicha tasniflash

X

Y

Z

A

Asosiy ishchilarning ish haqi

Ehtiyot qismlar

Boshqa xarajatlar

Yoqilg‘i-moylash materiallari xarajatlari

Qo‘shimcha ishchilar ish haqi

Lizing xarajatlari

Ijtimoiy to‘lovlar

B

Asosiy vositalar ijarasi

Qo‘shimcha ishchilar ish haqi

Tijorat xarajatlari

Xom-ashyolarni tashish xarajatlari

Obodonlashtirish xarajatlari

C

Tijorat xarajatlari

Asosiy vositalarni ta’mirlash xarajatlari

Eletktroenergiya xarajatlari

Sotib olingan idishlar

Asosiy vositalar amortizatsiyasi

Materiallar xarajati

Boshqa xarajatlar

Xarajatlarning “XYZ” toifalari bo‘yicha tarkibi vaqt davomida o‘zgarib turishi mumkin. Agar X yoki Y guruhidagi resurslar iste’moli tobora beqaror bo‘lib, Z guruhiga o‘tsa, ehtiyojni prognozlash murakkablashadi va ortiqcha xarajatlar xavfi ortadi. Shu sababli strategik hisob faqat joriy guruhni qayd etmasdan, tasnif o‘zgarishlarini ham kuzatishi, beqaror iste’mol sabablarini aniqlashi va imkon qadar resurslar talabini rejalashtiriladigan darajaga olib keluvchi choralarni belgilashi zarur.

Joriy xarajatlar boshqaruvi ko‘proq operatsion davrdagi natijalar va ularning bajarilishini kuzatishga qaratilsa, strategik boshqaruv hisobi ushbu ma’lumotlarni korxona maqsadlari hamda kelajakdagi sharoitlar bilan bog‘laydi. Buning uchun amaldagi ko‘rsatkichlar, byudjet va prognozlar bir-biri bilan solishtiriladi; og‘ishlar aniqlangach, ularning sabablari hamda korxona nazoratiga bog‘liq jihatlari ajratiladi. Bunday tahlil rahbariyatga tuzatish choralarini o‘z vaqtida tanlash imkonini beradi.

Mahalliy korxonalar uchun tugallanmagan ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olishdagi dolzarb masalalardan biri — umumishlab chiqarish xarajatlarini mahsulot turlari bo‘yicha asosli taqsimlashdir. Taqsimlash bazasi noto‘g‘ri tanlansa, mahsulot tannarxi va rentabelligi buzib ko‘rsatilishi mumkin. Dastlab kichik ko‘ringan bunday xatolar rejalashtirish va byudjet ijrosini baholashda yig‘ilib, uzoq muddatli qarorlarning sifatiga salbiy ta’sir qiladi. Shu sababli tadqiqotda umumishlab chiqarish xarajatlarini taqsimlash usullarini tanlash va mahsulot tannarxini aniqlash masalasi alohida ko‘rib chiqiladi.

Adabiyotlar va amaliyotda umumishlab chiqarish xarajatlari “ustama”, “qo‘shimcha” yoki boshqa o‘xshash atamalar bilan ham ifodalanadi. Ushbu ishda tushunchalarni bir xilda qo‘llash va tasnifdagi noaniqlikni kamaytirish uchun “umumishlab chiqarish xarajatlari” atamasidan foydalanish maqsadga muvofiq deb olinadi.

Tugallanmagan ishlab chiqarish xarajatlarini strategik boshqaruv hisobida aks ettirishdan oldin umumishlab chiqarish xarajatlari tarkibini aniq belgilash zarur. Milliy amaliyotda 4-son BHMS talablari bo‘yicha ular, jumladan, ishlab chiqarish asosiy vositalari amortizatsiyasi, kommunal xarajatlar, yordamchi materiallar, yordamchi mehnat xarajatlari va boshqa xarajatlardan tashkil topadi:

  1. Ishlab chiqarishda band bo‘lgan asosiy vositalar (bino, jihozdar, transport vositalari, texnologik uzatgichlar va shu kabilar) amortizatsiyasi;

  2. Ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun sarflanayotgan kommunal xarajatlar (isitish-sovutish xarajatlari, elektroenergiya, suv ta’minoti va shu kabilar);

  3. Yordamchi materiallar (yuvish-artish materiallari, yog‘lash-moylash xarajatlari, yuvish vositalari sarfi, furnitura va shu kabilar);

  4. Yordamchi mehnat xarajatlari (ishlab chiqarishdagi omborlarda ishlayotgan ishchilarning, texnik xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarning, ishlab chiqarishdagi xonalarga xizmat qilayotgan farroshlarning ish haqlari va shu kabilar).

  5. Boshqa xarajatlar.

BHMS bo‘yicha qo‘llanayotgan umumishlab chiqarish xarajatlari guruhlari MHXSdagi umumiy yondashuvlar bilan ko‘p jihatdan mos keladi. Shu bois strategik hisobni tashkil etishda mavjud guruhlarni saqlash mumkin, biroq mahsulot tannarxiga taqsimlash jarayonida korxona texnologiyasi va xarajatlarni yuzaga keltiruvchi omillarni alohida hisobga olish lozim. Bu yondashuv keraksiz qayta tasniflashni cheklaydi, ayni paytda tannarx tahlilining aniqligini oshiradi.

Keyingi uslubiy vazifa — umumishlab chiqarish xarajatlarini mahsulot turlari bo‘yicha qanday taqsimlashni tanlash. Mahalliy amaliyotda asosiy ishlab chiqarish ishchilarining ish vaqti hamda jihozlarning ishlash vaqti ko‘p qo‘llanadigan ikki baza hisoblanadi. Biroq ularning qaysi biri maqsadga muvofiq ekani ishlab chiqarish jarayoni, mahsulotlar tarkibi va xarajatlarning shakllanish sabablariga bog‘liq.

  1. Asosiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan ishchilarning ish vaqtiga nisbatan (ishchi-soat);

  2. Jihozlarning ish vaqtiga nisbatan (mashina-soat yoki stanok-soat).

Milliy hisob amaliyotida asosiy materiallar va bevosita mehnat xarajatlaridan tashqari ko‘plab sarflar umumishlab chiqarish xarajatlari tarkibida jamlanadi. Bunday yondashuv hisobot uchun qulay bo‘lishi mumkin, ammo strategik boshqaruvda xarajatlar turli sabablar bilan yuzaga kelishini yetarlicha ochib bermaydi. Shuning uchun ularni yagona guruh sifatida ko‘rish o‘rniga, taqsimlash uchun mos drayverlarni aniqlash va xarajatlarning mahsulotga bog‘liqligini tekshirish zarur.

Umumishlab chiqarish xarajatlarini taqsimlash bazasi korxonaning ishlab chiqarish hajmi, texnologik jarayoni va ko‘rsatiladigan mahsulot yoki xizmat xususiyatlariga mos tanlanishi kerak. Amaliyotda mahsulot birligi, bevosita mehnat soatlari, mashina-soatlar, asosiy materiallar qiymati yoki xizmatlar qiymati kabi ko‘rsatkichlardan foydalanish mumkin. Barcha korxonalar uchun bitta bazani belgilash o‘rniga, xarajatlarning yuzaga kelish mexanizmiga eng yaqin bo‘lgan ko‘rsatkichni tanlash natijani asosliroq qiladi.

  1. Mahsulot birligi miqdoriga (soni) nisbatan;

  2. Asosiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan ishchilarning ish soatlari miqdoriga nisbatan;

  3. Ishlab chiqarishdagi jihozlarning ish soat miqdoriga nisbatan;

  4. Ishlab chiqarishga sarflangan asosiy materiallar bahosiga nisbatan;

  5. Ko‘rsatilgan xizmatlar bahosiga nisbatan;

  6. Shu kabi taqsimlash bazalaridan.

Xarajatlarning sezilarli ulushini tashkil qiladigan mahsulotlar tannarxini aniqlashda taqsimlash usuli korxonaning ishlab chiqarish hajmi va texnologik tuzilmasiga mos bo‘lishi kerak. Yuqorida keltirilgan bazalarni bir-biri bilan qiyoslash va tegishli xarajat turiga mos usulni tanlash tannarxning ishonchliligini oshiradi. Shuning uchun tanlov amaldagi hisob odatlarigagina emas, balki xarajatlarni yuzaga keltiruvchi real omillarga tayangan holda amalga oshirilishi lozim.

Tadqiqotda umumishlab chiqarish xarajatlarini taqsimlashning qo‘shimcha bazasi sifatida ishlab chiqarilib, sotishga jo‘natilgan yuklarning hajmi va og‘irligidan foydalanish taklif qilinadi. Bu usul, ayniqsa, tashish, saqlash va logistika yuklamasi xarajatlar miqdoriga jiddiy ta’sir ko‘rsatadigan korxonalarda qo‘llanishi mumkin. Yuk ko‘rsatkichlarini mas’uliyat markazlari bilan bog‘lash markazlarni faqat ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga emas, balki mahsulotning o‘z vaqtida sotilishi va aylanma mablag‘lar aylanishini yaxshilashga ham yo‘naltiradi. Usulni joriy etishdan oldin uning korxona sharoitiga mosligi, ma’lumot yig‘ish xarajati va kutiladigan foydasi kompleks baholanishi lozim.

Tugallanmagan ishlab chiqarish bo‘yicha strategik qarorlarni asoslash uchun zaxiralar tarkibidagi tegishli xarajatlar hajmi va uning davrlar bo‘yicha o‘zgarishini muntazam tahlil qilish kerak. Shu maqsadda 3.1.2-jadvalda keltirilgan ko‘rsatkichlar dinamikasidan foydalanish taklif etiladi. Bunday tahlil murakkab qo‘shimcha hisob-kitoblarsiz ham zaxiralarda ishlab chiqarish bilan bog‘liq xarajatlar ulushi ortib borayotganini dastlabki bosqichda aniqlashga yordam beradi.

3.1.2-jadval