- •Iqtisodiy tahlil
- •Iqtisodiy axborotlar -muqobil xarajatlar
- •Ishlab chiqarish va mahsulot turlari bo‘yicha
- •Ishlab chiqarish yozuvlari
- •Boshkaruv hisobi va ishlab
- •Chiqarish hamda axborot
- •Tizimlari mujassamlashuvi
- •1.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil etish zaruriyati va ahamiyati
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining moliyaviy ko‘rsatkichlari dinamikasi6
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyati faoliyatining 2017-2023 yillardagi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi7
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining daromad va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumot9
- •Strategik boshqaruv hisobining mohiyatini yoritishga bo‘lgan ilmiy yondoshuvlar
- •Strategik boshqaruv hisobi mohiyatini belgilovchi yo‘nalishlar tahlili
- •Ish muhiti tahlili
- •Innovatsion salohiyat tahlili
- •Strategik boshqaruv hisobining metodlari
- •1.2. Strategik boshqaruv hisobini tashkil etishning nazariy va tashkiliy asoslari.
- •Boshqaruv hisobini faoliyat turlari bo‘yicha tashkil etishning qiyosiy taqqoslanishi
- •1.3. Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy talqini va uning strategik boshqaruv hisobi vazifalari.
- •Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari
- •Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
- •Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1
- •2.2. Tovar-moddiy zaxiralar tannarxi va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish holati
- •Manba: Ishlab chiqarishga oid bo‘lgan asosiy vositalar amortizatsiya (depresiatsiya) xarajatlari
- •Ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot tannarxi to‘g‘risidagi hisobot (31 dekabr bilan yakunlanadigan 2025 yil uchun) (mln. So‘m)
- •“Istiqbol” korxonasida 2025 yil uchun tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya balansida aks ettirilishi
- •2.3. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish yo‘nalishlari
- •Xarajatlar byudjetini nazorat qilish
- •Xarajatlarni hisobga olish
- •Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini yanada takomillashtirish bo‘yicha taklif etilayotgan besh bosqichli modelning mohiyati62
- •Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimi (bkt) bloklari66
- •II bob bo‘yicha xulosalar
- •3.1. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari.
- •Xarajatlarni strategik boshqarish
- •Xarajatlarni og‘ish darajasiga qarab tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlarni hajmi (miqdori) bo‘yicha tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish (yig‘ish)
- •Cheii “Toshkentvino kombinati” aJda xarajatlarni hajmi bo‘yicha abc tahlilini o‘tkazish uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari
- •Strategik boshqaruv hisobida xarajatlarni miqdori hamda tebranish darajasi bo‘yicha tasniflash
- •Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar
- •3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari
- •Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69
- •Ushbu qiymatlarning eng kichigi bo‘yicha baholanadi
- •Zaxiralarni 2-son bhxSga asosan baholash
- •Xarid tannarxi (cost of purchase)
- •Zaxiralar tannarxi elementlari
- •Xarid qilingan materialning xarid tannarxini aniqlash bo‘yicha hisob-kitoblar73
- •III bob bo‘yicha xulosalar
Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1
Mamlakatlar nomi |
Zaxiralarni baholash usullari |
|||
FIFO |
O‘rtacha qiymat (AVEKO) |
Sof sotish qiymati |
Boshqalar |
|
AQSH |
+ |
+ |
- |
Chakana narxlar usuli |
Germaniya |
+ |
+ |
+ |
XIFO, LOFO, KIFO, KILO |
Fransiya |
+ |
+ |
+ |
- |
Buyuk Britaniya |
+ |
+ |
+ |
- |
Italiya |
+ |
+ |
- |
- |
Gretsiya |
+ |
+ |
- |
Tayyor mahsulotlarni zaxiralash usuli |
Ispaniya |
+ |
+ |
- |
- |
Lyuksemburg |
+ |
+ |
+ |
Haqiqiy xarajatlar |
Niderlandiya |
+ |
+ |
- |
Tayyor va tugallanmagan ishlarni zaxiralash usuli |
Portugaliya |
+ |
+ |
- |
Zaxiraning standart va maxsus (bozor) narxi |
Rossiya |
+ |
+ |
- |
Har bir birlikning tannarxi usuli |
Shveytsariya |
+ |
+ |
- |
- |
Shvesiya |
+ |
- |
+ |
Bajarishdan foiz usuli, shartnomani yakunlash usuli |
Me’yoriy xarajatlar xom-ashyo va materiallar, mehnat, samaradorlik va unumdorlikni hisobga oladi. Ular muntazam ravishda tahlil qilinadi, zaruratga ko‘ra, joriy sharoitlarni hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqiladi. Chakana narxlar usuli chakana savdoda zaxiralarni baholash uchun qo‘llaniladi. Zaxiralar birligi qiymati ushbu zaxira birligini sotish narxini yalpi foydaning tegishli ulushi yordamida kamaytirish yo‘li bilan aniqlanadi. Foydalanilayotgan foizlar miqdorini aniqlashda ularning qiymati ularni dastlabki sotish narxidan past darajaga tushiriladi.
«Zaxiralar» nomli 2-sonli MHXS agar zaxiralardan foydalanish natijalari taxminan tannarx qiymatini ifodalasa, zaxiralar tannarxini aniqlashning turli usullaridan foydalanishga ruxsat beradi. Zaxiralar tannarxini aniqlash uchun quyidagilar qo‘llaniladi:
1) aniq xarajatlarning o‘ziga xos identifikatsiya qilish usuli;
2) FIFO usuli (dastlabki tushum – dastlabki xarajat);
3) o‘rtacha tortilgan qiymat (AVECO) usuli bo‘yicha.
O.Bobojonov va K.Jumaniyazovlarning fikricha, davriy hisobga olish tizimini qo‘llashda TMZning har birining batafsil hisobi yuritilmaydi. Tovar-moddiy zaxiralarning mavjudligi mavjud zaxiralarning inventarizatsiya natijalari bo‘yicha aniqlanadi. TMZni uzluksiz hisobga olish tizimini qo‘llaganda TMZning balans schyotlarida tovar-moddiy zaxiralarning kelib tushishi va chiqib ketishi batafsil aks ettiriladi42.
Xorijiy amaliyotni izohlashda xarajatlarni taqsimlash formulalari bilan zaxiralarning keyingi baholashini farqlash muhim. IAS 2 “Inventories” bo‘yicha, odatda, o‘zaro almashtirilmaydigan zaxiralar tannarxi aniq identifikatsiya usulida, o‘zaro almashtiriladigan birliklar esa FIFO yoki o‘rtacha tortilgan qiymat usulida hisoblanadi. Standart xarajatlar usuli va chakana narxlar usulidan hisoblashni qulaylashtirish uchun foydalanish mumkin, biroq natija haqiqiy tannarxga yaqin bo‘lishi kerak. Keyingi baholashda esa zaxiralar tannarx va sof realizatsiya qiymatidan qaysi biri kichik bo‘lsa, shu qiymatda aks ettiriladi. Shu sababli “joriy qiymat” atamasini sof realizatsiya qiymati bilan bir xil ma’noda qo‘llash to‘g‘ri emas.
Tovar-moddiy zaxiralarni o‘rganishning muhim yo‘nalishlaridan biri — milliy va xalqaro standartlarda mazkur aktivlarga qo‘yilgan talablarni solishtirishdir. Bunday taqqoslash zaxiralarga doir operatsiyalarni to‘g‘ri tasniflash, ularni baholash va hisobotda ochib berish uchun zarur axborotni aniqlashga yordam beradi. Natijada zaxiralar bilan bog‘liq voqealarning moliyaviy holat va faoliyat natijalariga ta’sirini aniqroq ko‘rsatish mumkin.
Hisobot yili oxirida tovar-moddiy zaxiralar buxgalteriya balansi va tushuntirish xatida, zaxiralarni baholash usullaridan foydalanish asosida, aniqlangan qiymat bo‘yicha aks ettiriladi. Xalqaro hisob amaliyotida «Zaxiralar» nomli 2-sonli MHXSga muvofiq, moliyaviy hisobotlar quyidagilarni yoritishi kerak:
zaxiralarni baholash uchun qo‘llaniluvchi hisob siyosati, shu jumladan qo‘llanilgan tannarxni hisoblash usuli;
zaxiralarning umumiy balans qiymati va ushbu xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan foydalaniluvchilar turi bo‘yicha zaxira qiymati;
zaxiralarni sotish xarajatlarini chiqarib tashlagan holda joriy qiymat bo‘yicha hisobga olingan balans qiymati;
hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olingan zaxiralar miqdori;
hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olingan zaxiralarning har qanday arzonlashtirish summasi;
hisobot davrida xarajatlar tarkibida aks ettirilgan zaxiralar qiymatini kamaytirish sifatida tan olingan arzonlashtirishga nisbatan qayd etish summasi;
zaxiralarni arzonlashtirishga sabab bo‘lgan holatlar yoki hodisalar;
majburiyatlarni bajarish uchun ta’minot sifatida garovga qo‘yilgan zaxiralarning qiymati43.
Zaxiralar bo‘yicha hisob siyosati, tannarxni hisoblash usuli, toifalar kesimidagi balans qiymati va hisobot davrida xarajat sifatida tan olingan summalar ochib berilishi axborotning shaffofligini oshiradi. Qiymatni pasaytirish va uning qayta tiklanishi, bunday o‘zgarishlar sababi hamda garovga qo‘yilgan zaxiralar haqidagi ma’lumotlar ham foydalanuvchilar uchun ahamiyatli. Ushbu ma’lumotlar ichki boshqaruv hisobotida zaxira qoldiqlari va ularning moliyaviy natijalarga ta’sirini baholashga ham yordam beradi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari nuqtayi nazaridan zaxiralarni aktiv sifatida tan olishda tashkilotning tegishli resurs ustidan nazorati hamda undan iqtisodiy naf olish imkoniyati muhim hisoblanadi. Shuning uchun zaxiralarni hisobga olishda ularning tashkilot nazoratiga o‘tgan payti, kelib chiqishiga sabab bo‘lgan operatsiya va iqtisodiy foyda keltirish salohiyati o‘zaro bog‘liq holda baholanishi lozim.
Zaxiralar bo‘yicha operatsiyalarni iqtisodiy mazmuniga ko‘ra guruhlash ularni tan olish, baholash va hisobotda yoritish tartibini belgilashga asos yaratadi. AQSH, Germaniya, Fransiya va boshqa mamlakatlar tajribasini qiyosiy o‘rganish milliy hisob amaliyotini xalqaro talablar bilan muvofiqlashtirishning mumkin bo‘lgan yo‘nalishlarini aniqlashga ko‘maklashadi. Bunday muvofiqlik faqat moliyaviy hisobot sifatini oshirmaydi; u zaxiralar haqida boshqaruv maqsadlariga mos, taqqoslanadigan ma’lumotlarni shakllantirish orqali strategik hisobning ham samaradorligini kuchaytiradi.
