Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1

Mamlakatlar

nomi

Zaxiralarni baholash usullari

FIFO

O‘rtacha qiymat (AVEKO)

Sof sotish qiymati

Boshqalar

AQSH

+

+

-

Chakana narxlar usuli

Germaniya

+

+

+

XIFO, LOFO, KIFO, KILO

Fransiya

+

+

+

-

Buyuk Britaniya

+

+

+

-

Italiya

+

+

-

-

Gretsiya

+

+

-

Tayyor mahsulotlarni zaxiralash usuli

Ispaniya

+

+

-

-

Lyuksemburg

+

+

+

Haqiqiy xarajatlar

Niderlandiya

+

+

-

Tayyor va tugallanmagan ishlarni zaxiralash usuli

Portugaliya

+

+

-

Zaxiraning standart va maxsus (bozor) narxi

Rossiya

+

+

-

Har bir birlikning tannarxi usuli

Shveytsariya

+

+

-

-

Shvesiya

+

-

+

Bajarishdan foiz usuli, shartnomani yakunlash usuli

Me’yoriy xarajatlar xom-ashyo va materiallar, mehnat, samaradorlik va unumdorlikni hisobga oladi. Ular muntazam ravishda tahlil qilinadi, zaruratga ko‘ra, joriy sharoitlarni hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqiladi. Chakana narxlar usuli chakana savdoda zaxiralarni baholash uchun qo‘llaniladi. Zaxiralar birligi qiymati ushbu zaxira birligini sotish narxini yalpi foydaning tegishli ulushi yordamida kamaytirish yo‘li bilan aniqlanadi. Foydalanilayotgan foizlar miqdorini aniqlashda ularning qiymati ularni dastlabki sotish narxidan past darajaga tushiriladi.

«Zaxiralar» nomli 2-sonli MHXS agar zaxiralardan foydalanish natijalari taxminan tannarx qiymatini ifodalasa, zaxiralar tannarxini aniqlashning turli usullaridan foydalanishga ruxsat beradi. Zaxiralar tannarxini aniqlash uchun quyidagilar qo‘llaniladi:

1) aniq xarajatlarning o‘ziga xos identifikatsiya qilish usuli;

2) FIFO usuli (dastlabki tushum – dastlabki xarajat);

3) o‘rtacha tortilgan qiymat (AVECO) usuli bo‘yicha.

O.Bobojonov va K.Jumaniyazovlarning fikricha, davriy hisobga olish tizimini qo‘llashda TMZning har birining batafsil hisobi yuritilmaydi. Tovar-moddiy zaxiralarning mavjudligi mavjud zaxiralarning inventarizatsiya natijalari bo‘yicha aniqlanadi. TMZni uzluksiz hisobga olish tizimini qo‘llaganda TMZning balans schyotlarida tovar-moddiy zaxiralarning kelib tushishi va chiqib ketishi batafsil aks ettiriladi42.

Xorijiy amaliyotni izohlashda xarajatlarni taqsimlash formulalari bilan zaxiralarning keyingi baholashini farqlash muhim. IAS 2 “Inventories” bo‘yicha, odatda, o‘zaro almashtirilmaydigan zaxiralar tannarxi aniq identifikatsiya usulida, o‘zaro almashtiriladigan birliklar esa FIFO yoki o‘rtacha tortilgan qiymat usulida hisoblanadi. Standart xarajatlar usuli va chakana narxlar usulidan hisoblashni qulaylashtirish uchun foydalanish mumkin, biroq natija haqiqiy tannarxga yaqin bo‘lishi kerak. Keyingi baholashda esa zaxiralar tannarx va sof realizatsiya qiymatidan qaysi biri kichik bo‘lsa, shu qiymatda aks ettiriladi. Shu sababli “joriy qiymat” atamasini sof realizatsiya qiymati bilan bir xil ma’noda qo‘llash to‘g‘ri emas.

Tovar-moddiy zaxiralarni o‘rganishning muhim yo‘nalishlaridan biri — milliy va xalqaro standartlarda mazkur aktivlarga qo‘yilgan talablarni solishtirishdir. Bunday taqqoslash zaxiralarga doir operatsiyalarni to‘g‘ri tasniflash, ularni baholash va hisobotda ochib berish uchun zarur axborotni aniqlashga yordam beradi. Natijada zaxiralar bilan bog‘liq voqealarning moliyaviy holat va faoliyat natijalariga ta’sirini aniqroq ko‘rsatish mumkin.

Hisobot yili oxirida tovar-moddiy zaxiralar buxgalteriya balansi va tushuntirish xatida, zaxiralarni baholash usullaridan foydalanish asosida, aniqlangan qiymat bo‘yicha aks ettiriladi. Xalqaro hisob amaliyotida «Zaxiralar» nomli 2-sonli MHXSga muvofiq, moliyaviy hisobotlar quyidagilarni yoritishi kerak:

  • zaxiralarni baholash uchun qo‘llaniluvchi hisob siyosati, shu jumladan qo‘llanilgan tannarxni hisoblash usuli;

  • zaxiralarning umumiy balans qiymati va ushbu xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan foydalaniluvchilar turi bo‘yicha zaxira qiymati;

  • zaxiralarni sotish xarajatlarini chiqarib tashlagan holda joriy qiymat bo‘yicha hisobga olingan balans qiymati;

  • hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olingan zaxiralar miqdori;

  • hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olingan zaxiralarning har qanday arzonlashtirish summasi;

  • hisobot davrida xarajatlar tarkibida aks ettirilgan zaxiralar qiymatini kamaytirish sifatida tan olingan arzonlashtirishga nisbatan qayd etish summasi;

    • zaxiralarni arzonlashtirishga sabab bo‘lgan holatlar yoki hodisalar;

    • majburiyatlarni bajarish uchun ta’minot sifatida garovga qo‘yilgan zaxiralarning qiymati43.

Zaxiralar bo‘yicha hisob siyosati, tannarxni hisoblash usuli, toifalar kesimidagi balans qiymati va hisobot davrida xarajat sifatida tan olingan summalar ochib berilishi axborotning shaffofligini oshiradi. Qiymatni pasaytirish va uning qayta tiklanishi, bunday o‘zgarishlar sababi hamda garovga qo‘yilgan zaxiralar haqidagi ma’lumotlar ham foydalanuvchilar uchun ahamiyatli. Ushbu ma’lumotlar ichki boshqaruv hisobotida zaxira qoldiqlari va ularning moliyaviy natijalarga ta’sirini baholashga ham yordam beradi.

Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari nuqtayi nazaridan zaxiralarni aktiv sifatida tan olishda tashkilotning tegishli resurs ustidan nazorati hamda undan iqtisodiy naf olish imkoniyati muhim hisoblanadi. Shuning uchun zaxiralarni hisobga olishda ularning tashkilot nazoratiga o‘tgan payti, kelib chiqishiga sabab bo‘lgan operatsiya va iqtisodiy foyda keltirish salohiyati o‘zaro bog‘liq holda baholanishi lozim.

Zaxiralar bo‘yicha operatsiyalarni iqtisodiy mazmuniga ko‘ra guruhlash ularni tan olish, baholash va hisobotda yoritish tartibini belgilashga asos yaratadi. AQSH, Germaniya, Fransiya va boshqa mamlakatlar tajribasini qiyosiy o‘rganish milliy hisob amaliyotini xalqaro talablar bilan muvofiqlashtirishning mumkin bo‘lgan yo‘nalishlarini aniqlashga ko‘maklashadi. Bunday muvofiqlik faqat moliyaviy hisobot sifatini oshirmaydi; u zaxiralar haqida boshqaruv maqsadlariga mos, taqqoslanadigan ma’lumotlarni shakllantirish orqali strategik hisobning ham samaradorligini kuchaytiradi.