Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

“Istiqbol” korxonasida 2025 yil uchun tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya balansida aks ettirilishi

(ming so‘m)

Ko‘rsatkichlar

Satr kodi

Hisobot davri boshiga

Hisobot davri oxiriga

Tovar-moddiy zaxiralar

(1000-2980)

140

35627677

36759712

Ushbu aks ettirilgan shakl va unda mujassamlashgan mazmun buxgalteriya balansini ixcham shaklga keltiradi, uning tarkibi va mazmunini xalqaro standartlarga uyg‘unlashtiradi. Taklif qilingan tavsiyalar asosida buxgalteriya balansini takomillashtirish uning obyektivligi va tushunarligini oshiradi, tashqi axborot foydalanuvchilarga eng kerakli va zarur axborotlarni aks ettiradi, uning nashr ettirilishiga qulaylik yaratadi.

  • Zaxiralarga oid atamalar tavsifi va uning tarkibi bo‘yicha belgilangan qoidalarni solishtirish natijasida xalqaro standartlar va milliy standartlar o‘rtasida umumiy qoidalarni belgilashda bir qancha farqlar mavjudligi va ularni bir-biriga muvofiqlashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.

  • Qayta ishlash xarajatlari (cost of convertion) mehnat haqi xarajatlari va ustama ishlab chiqarish xarajatlaridan tashkil topadi. Ustama ishlab chiqarish xarajatlari (production overhead), boshqa ustama xarajatlar (other overhead) tushunchalariga tavsif berildi va ularning tarkibi belgilandi.

  • Ishlab chiqarilayotgan mahsulot tannarxi to‘g‘risidagi hisobotni tuzish zarurligi isbotlandi va uni tuzish tartibi amaliy misolda ko‘rsatib berildi.

  • Buxgalteriya balansini keng axborot foydalanuvchilarga taqdim etish va nashr ettirish maqsadida tovar-moddiy zaxiralarni tannarxi bo‘yicha bitta satrda aks ettirish bo‘yicha taklif berildi.

Yuqoridagi tovar-moddiy zaxiralarga oid tushunchalar va atamalar, hamda amaldagi buxgalteriya balansida tovar-moddiy zaxiralar moddasini tannarx tamoyiliga muvofiq haqiqiy tannarxida aks ettirish bo‘yicha berilgan ilmiy taklif va xulosalar moliyaviy hisobotni milliy va xalqaro standart talablariga muvofiqlashtirishga xizmat qiladi.

2.3. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish yo‘nalishlari

Moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotda joriy aktivlar bir nechta guruh bo‘yicha aks ettiriladi. Ularning tarkibiga tovar-moddiy zaxiralar, debitorlik qarzlari, pul mablag‘lari, qisqa muddatli investitsiyalar va tegishli boshqa moddalarning kirishi mumkin. Shu sababli zaxiralar bo‘yicha strategik qarorlar qabul qilishda ularni boshqa joriy aktivlardan ajratib o‘rganish bilan birga, umumiy aylanma mablag‘lar tarkibidagi o‘rnini ham hisobga olish zarur.

Aniqrog‘i, 21-son BHMSga muvofiq schyotlar rejasida joriy aktivlarning buxgalteriya hisobi uchun quyidagi bo‘limlar biriktirilgan: «1. Tovar-moddiy boyliklar, 2. Kelgusi davr sarflari va muddati uzaytirilgan sarflar-joriy qismi, 3. Olinadigan schyotlar, 4. Pul mablag‘lari, qisqa muddatli investitsiyalar va boshqa joriy aktivlar.»49

Joriy aktivlar tarkibida tovar-moddiy zaxiralar hisobini tashkil qilish nisbatan murakkab jarayonlardan biridir. Zaxiralarning turi, kelib tushish kanali, saqlash muddati va ishlab chiqarishdagi vazifasi turlicha bo‘lgani uchun ularni bir xil analitik tartibda qayd etish har doim ham yetarli bo‘lmaydi. Ayniqsa, tugallanmagan ishlab chiqarish tannarxi va bilvosita xarajatlarni mahsulotlarga taqsimlash aniq mezonlar hamda nazorat mexanizmlarini talab qiladi.

Xarajatlar, ishlab chiqarish xarajatlari va tugallanmagan ishlab chiqarish tannarxi o‘zaro bog‘liq, lekin turli mazmunga ega tushunchalardir. Ularni hisobga olishning nazariy va amaliy muammolari mavjud bo‘lib, strategik boshqaruv darajasida xarajatlarni kelib chiqish sabablari, mas’uliyat markazlari va qiymat zanjiri bo‘g‘inlari bilan bog‘lash alohida ahamiyat kasb etadi.

Xarajatlarni boshqarish murakkablashayotganining asosiy sababi shundaki, xarajatlar nafaqat korxona ichidagi ishlab chiqarish qarorlariga, balki xomashyo narxi, ta’minot muddati, talab, texnologiya va tashqi xizmatlar qiymatiga ham bog‘liq. Strategik hisob ushbu omillarni imkon qadar ajratib ko‘rsatishi va rahbariyatga ularning ta’sirini baholash imkonini berishi kerak.

Tadqiqot doirasida xarajatlarni strategik boshqarishda quyidagi muammolar asosiy deb ajratiladi:

xarajatlarni shakllantiruvchi tashqi omillar va ularning ichki jarayonlarga ta’siri yetarlicha tahlil qilinmasligi;

strategik qarorlar uchun zarur bo‘lgan analitik ma’lumotlarning mas’uliyat markazlari va faoliyat turlari bo‘yicha izchil shakllantirilmasligi;

ma’lumotlarning kechikib taqdim etilishi yoki analitik tafsilot yetishmasligi sababli hisob axborotining amaliy qiymati pasayishi.

Mazkur mulohazalarimizning dalili sifatida mashhur iqtisodchi olimlarning bu boradagi ba’zi fikrlarini keltirib o‘tish mumkin. Xususan, boshqaruv va strategik boshqaruv hisobi sohasida yetuk olim hisoblangan K.Druri shunday deb yozadi50:

  • an’anaviy tarzda shakllangan va yuritilayotgan boshqaruv hisobi ishlab chiqarish jarayoni va raqobatning zamonaviy darajasi talablariga javob bermayapti;

  • an’anaviy tarzda shakllangan va yuritilayotgan ishlab chiqarish xarajatlari hisobi esa qarorlar qabul qilish uchun yaroqsiz bo‘lgan aniqmas va chalg‘ituvchi axborotlarni taqdim etmoqda;

  • boshqaruv hisobi amaliyoti moliyaviy hisob talablarini qondirishga moslashmoqda, mustaqillikni yo‘qotib borib, yordamchi hisob tizimiga aylanib qolmoqda;

  • amaldagi boshqaruv hisobi kompaniyalarning faqat ichki faoliyati jarayonlari bilan shug‘ullanadi va biznesga bevosita ta’sir qiluvchi tashqi muhim omillarning birontasini umuman hisobga olmaydi51.

Demak, an’anaviy tarzda shakllangan va amaliyotda qo‘llanilib kelinayotgan boshqaruv hisobining quyidagi muammolari mavjud52:

  • boshqaruv hisobi manfaatlari nuqtai-nazaridan xarajatlarning noto‘g‘ri tarzda shartli-o‘zgaruvchan va shartli-o‘zgarmas guruhlarga klassifikatsiya qilinishi;

  • xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyati hajmining keskin tarzda oshgan vaqtlarida, tannarxning ishlab chiqarish hajmi bilan bog‘liq bo‘lmagan tarzda noto‘g‘ri shakllantirilishi;

  • bilvosita (ikkilamchi, egri va sh.k.) xarajatlarni taqsimlashda qo‘llaniladigan usullarning samarasizligi;

  • mavjud ma’lumotlar asosida strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilib bo‘lmasligi;

  • ishlab chiqarilayotgan mahsulot birligi tannarxini aniqlashda qo‘llanilayotgan xarajatlar hisobining me’yoriy usuli samarasiz ekanligi.

Vujudga kelgan mana shu vaziyat, o‘z-o‘zidan, xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarni boshqarish va ularni hisobga olishning yangi va samarali mexanizmlarini ishlab chiqishni talab qilmoqda.

“Chiqimlar”, “sarflar” va “xarajatlar” tushunchalarini farqlash taklifi korxona ma’lumotlarini pul oqimi, resurslardan foydalanish va mahsulot tannarxi nuqtayi nazaridan alohida tahlil qilish imkonini beradi. 2.3.1-jadvaldagi 2021–2023-yillar ko‘rsatkichlari bo‘yicha chiqim miqdori 503,0 mlrd so‘mdan 672,0 mlrd so‘mga oshgan; sarflar 491,0 mlrd so‘mdan 611,9 mlrd so‘mga, ishlab chiqarish xarajatlari esa 448,0 mlrd so‘mdan 519,8 mlrd so‘mga o‘zgargan. Ko‘rsatkichlarning turli sur’atda o‘zgarishi ularni yagona yig‘indi sifatida ko‘rish o‘rniga, mazmuni va hisoblash bazasi aniq belgilangan holda kuzatish zarurligini ko‘rsatadi.

E’tirof etish joizki, xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish bo‘yicha mahalliy olimlarimizdan A.X.Pardayev, U.U.Kostayev, Sh.A.Pardayeva, I.K.G‘iyosov hamda O.O.Sobirovlarning ilmiy tadqiqot natijalari diqqatga sazovordir.

Ko‘rsatkichlar (mlrd.so‘mda)

2021 yil

2022 yil

2023 yil

Chiqim miqdori

503,0

621,0

672,0

Sarf miqdori

491,0

603,2

611.9

Xarajatlar

448,0

571,7

519,8

2.3.1-rasm. CHEII “Toshkentvino kombinati” AJda chiqim, sarf va xarajatlar miqdorlarining o‘zgarishi dinamikasi

Xususan, U.U.Kostayev o‘zining iqtisod fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasida aynan mana shu masalada batafsil to‘xtalib, xarajatlarni hisobga olishda foydalaniladigan bir qator usullarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilishdagi o‘rni va ahamiyati deyarlik sezilmasligini va ularning ma’lumot bazasi bugungi kun talablariga javob bera olmayotganligini ta’kidlaydi.

Olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, hozirgi paytda jahon amaliyotida xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritishning uchta ustuvor yo‘nalishlari qo‘llanilmoqda53:

  1. Qiymat zanjirini shakllantirish orqali korxona faoliyati yo‘nalishlari bo‘yicha (M.Porter);

  2. Mahsulot harakati davomida xarajatlarning o‘sib borishi asosida (B.Rayan);

  3. Xarajatlarni strategik boshqarish orqali (Dj.Shank va V.Govindaradjan).

Bunda, xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish quyidagi muhim tamoyillarga asoslanadi54:

  • xarajatlarni strategik boshqarish mexanizmlaridan foydalanish;

  • korxona faoliyati yo‘nalishlari bo‘yicha qiymat zanjirini shakllantirish;

  • mahsulot harakati davomida xarajatlarning o‘sib borishi to‘g‘risida axborotni shakllantirish;

  • qarorlar qabul qilish uchun mahsulotning butun harakatini kuzatib borish tamoyilidan foydalanish.

Qiymat zanjirini shakllantirish konsepsiyasi M.Porter tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, uning asosida korxonalarning faoliyatlarini asosiy va yordamchi guruhlarga bo‘lish tamoyili yotadi55.

A.X. Pardayev va U.U. Kostayev faoliyat yo‘nalishlarini asosiy hamda yordamchi bo‘g‘inlarga ajratib tahlil qilishni taklif etadi. Bunday tasnif xarajatlarni korxonaning yakuniy mahsulotiga bevosita ta’sir qiladigan jarayonlar bilan ularni qo‘llab-quvvatlovchi faoliyatlardan farqlash uchun qulay asos yaratadi.56

Asosiy faoliyat odatda mahsulot ishlab chiqarish, sotuvga tayyorlash, marketing va iste’molchiga yetkazish bosqichlarini qamrab oladi. Har bir bosqich bo‘yicha xarajatlar va natijalar alohida kuzatilsa, qiymat qaysi bo‘g‘inda shakllanishi hamda qaysi jarayonlar qo‘shimcha xarajat talab qilishi aniqlanishi mumkin.

Shape8 Shape9

Iste’molchining qiymat zanjiri

Mahsulotni sotish (realizatsiya) bo‘g‘inining qiymat zanjiri

  1. Yordamchi faoliyat:

    1. Moddiy-texnik baza;

    2. Texnologik jarayon holati;

    3. Kadrlar salohiyati;

    4. Infratuzilma;

    5. Shu kabilar.

  1. Asosiy faoliyat:

    1. Ichki logistika;

    2. Mahsulot ishlab chiqarish;

    3. Tashqi logistika;

    4. Marketing (realizatsiya);

    5. Xizmat ko‘rsatish.

Xo‘jalik yurituvchi subyektning qiymat zanjiri

Mol (xom-ashyo) yetkazib beruvchilarning qiymat zanjiri

2.3.2-rasm. Mahsulot qiymatining shakllanish zanjiri57.

Yordamchi faoliyatga moddiy-texnik bazani saqlash, texnologik jihozlardan foydalanish, yangi mahsulot ishlab chiqish va texnologiyalarni takomillashtirish kabi yo‘nalishlar kiritilishi mumkin. Bu xarajatlar ko‘pincha bir nechta asosiy jarayon uchun xizmat qilgani sababli, ularni taqsimlash mezonlari va foyda keltiradigan faoliyatlar bilan bog‘lanishi aniq ko‘rsatilishi kerak.58

Qiymat zanjiri yondashuvining afzalligi shundaki, u xarajatlarni faqat korxona ichidagi bo‘linmalar kesimida emas, balki xarid, ishlab chiqarish, saqlash, realizatsiya va mijozga yetkazish bosqichlari bo‘yicha ham ko‘rib chiqishga imkon beradi. Bunda har bir bosqich bo‘yicha xarajat drayverlari va natija ko‘rsatkichlari belgilanadi. Shunday yondashuv zaxiralar bilan bog‘liq xarajatlar qayerda vujudga kelishini aniqlab, ularni kamaytirish yoki qayta tashkil etish imkoniyatlarini asoslashga xizmat qiladi.

Qiymat zanjirini strategik hisobga tatbiq etishda uzluksiz axborot almashinuvi muhim: xarid va ombor ma’lumotlari ishlab chiqarish jadvali, mahsulot tannarxi, sotuv va debitorlik ko‘rsatkichlari bilan bog‘lanishi kerak. Mahalliy tadqiqotchilarning mavjud takliflarini shu jihatdan to‘ldirish — ya’ni zanjirning har bir bo‘g‘inida xarajat, vaqt, sifat va natijani kuzatish — modelning amaliy qo‘llanishini kuchaytiradi.