Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Shape18

Xarajatlarni strategik boshqarish

ABC va XYZ tahlili ma’lumotlarini umumlashtirish

Xarajatlarni og‘ish darajasiga qarab tasniflash (klassifikatsiya qilish)

Xarajatlarni hajmi (miqdori) bo‘yicha tasniflash (klassifikatsiya qilish)

XYZ

tahlilini o‘tkazish

АВC

tahlilini o‘tkazish

Dinamik va statik ma’lumotlar

Buxgalteriya hisobi ma’lumotlari

Xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish (yig‘ish)

3.1.1-chizma. ABC va XYZ metodi orqali xarajatlarni strategik boshqarish

3.1.1-jadval

Cheii “Toshkentvino kombinati” aJda xarajatlarni hajmi bo‘yicha abc tahlilini o‘tkazish uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari

T.r.

XARAJAT MODDALARI

«ABC»

bo‘yicha guruhlanishi

Ulushi (%da):

umumiy

yig‘ilganda

1

Asosiy ishchilarning ish haqi

A

(yuqori xarajatlar guruhi)

14,2

14,2

2

Ehtiyot qismlar

12,7

26,9

3

Xizmatlar bo‘yicha xarajatlar

11,6

38,5

4

Yoqilg‘i-moylash materiallari xarajatlari

11,0

49,5

5

Lizing xarajatlari

10,8

60,3

6

Yordamchi ishchilar xarajatlari

7,7

68,0

7

Ijtimoiy to‘lovlar

7,0

75,0

8

Asosiy vositalar ijarasi

4,5

79,5

9

Qo‘shimcha ishchilar ish haqi

B

(past xarajatlar guruhi)

4,3

83,8

10

Qo‘shimcha ombor ijarasi

3,5

87,3

11

Obodonlashtirish xarajatlari

2,4

89,7

12

Xom-ashyolarni tashish xarajatlari

2,4

92,1

13

Tijorat xarajatlari

2,0

94,1

14

Asosiy vositalarni ta’mirlash xarajatlari

C

(kichik xarajatlar guruhi)

1,6

95,7

15

Eletktroenergiya xarajatlari

0,9

96,6

16

Materiallar xarajati

0,9

97,5

17

Boshqa xarajatlar

0,8

98,3

18

Majburiy to‘lovlar

0,6

98,9

19

Sotib olingan idishlar

0,6

99,5

20

Asosiy vositalar amortizatsiyasi

0,5

100,0

JAMI

100

x

3.1.1-jadvaldagi ABC tahlili natijalariga ko‘ra, xarajatlarning asosiy ulushi A guruhiga kiritilgan sakkizta modda hissasiga to‘g‘ri keladi. Shu sababli tekshiruv va tejamkorlik choralari avvalo ushbu moddalarga qaratilishi mumkin. B guruhidagi beshta modda jami xarajatlarning qariyb 15 foizini, C guruhidagi yettita modda esa qolgan qariyb 5 foizini tashkil etadi. Biroq guruhlar chegaralari tahlil qilinayotgan davr ma’lumotlariga asoslangan; xarajatlar tarkibi o‘zgarganda ABC tasnifini qayta hisoblash talab etiladi.

XYZ tahlili esa ishlab chiqarish davomida xarajatlarni tebranish (doimiylik) darajasiga qarab tasniflash, ya’ni klassifikatsiya qilish imkoniyatini yaratadi. Bu tasniflash xarajatlarni o‘zgaruvchanlik koeffitsienti orqali ifodalash bilan amalga oshiriladi, ya’ni:

3.1.2-rasm. ABC usulida xarajatlarning bo‘linishi.

X guruhiga – miqdori 10 foizgacha o‘zgaradigan xarajatlar;

Y guruhiga – miqdori 11 foizdan 30 foizgacha o‘zgaradigan xarajatlar;

XYZ tahlilida Z guruhiga davrlar bo‘yicha o‘zgarishi 31 foizdan yuqori bo‘lgan xarajat moddalari kiritiladi. Bunday tebranish har doim ham boshqaruv samarasizligini anglatmaydi: u talabning mavsumiyligi, ishlab chiqarish hajmi yoki tashqi narxlarning beqarorligi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli Z guruhidagi moddalar bo‘yicha tebranish sabablari va korxona nazorat qila oladigan omillar alohida aniqlanishi zarur.

Keyingi bosqichda ABC va XYZ tahlili ma’lumotlari umumlashtiriladi (3.1.2-jadval).

3.1.2-jadval