- •Iqtisodiy tahlil
- •Iqtisodiy axborotlar -muqobil xarajatlar
- •Ishlab chiqarish va mahsulot turlari bo‘yicha
- •Ishlab chiqarish yozuvlari
- •Boshkaruv hisobi va ishlab
- •Chiqarish hamda axborot
- •Tizimlari mujassamlashuvi
- •1.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil etish zaruriyati va ahamiyati
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining moliyaviy ko‘rsatkichlari dinamikasi6
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyati faoliyatining 2017-2023 yillardagi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi7
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining daromad va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumot9
- •Strategik boshqaruv hisobining mohiyatini yoritishga bo‘lgan ilmiy yondoshuvlar
- •Strategik boshqaruv hisobi mohiyatini belgilovchi yo‘nalishlar tahlili
- •Ish muhiti tahlili
- •Innovatsion salohiyat tahlili
- •Strategik boshqaruv hisobining metodlari
- •1.2. Strategik boshqaruv hisobini tashkil etishning nazariy va tashkiliy asoslari.
- •Boshqaruv hisobini faoliyat turlari bo‘yicha tashkil etishning qiyosiy taqqoslanishi
- •1.3. Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy talqini va uning strategik boshqaruv hisobi vazifalari.
- •Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari
- •Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
- •Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1
- •2.2. Tovar-moddiy zaxiralar tannarxi va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish holati
- •Manba: Ishlab chiqarishga oid bo‘lgan asosiy vositalar amortizatsiya (depresiatsiya) xarajatlari
- •Ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot tannarxi to‘g‘risidagi hisobot (31 dekabr bilan yakunlanadigan 2025 yil uchun) (mln. So‘m)
- •“Istiqbol” korxonasida 2025 yil uchun tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya balansida aks ettirilishi
- •2.3. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish yo‘nalishlari
- •Xarajatlar byudjetini nazorat qilish
- •Xarajatlarni hisobga olish
- •Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini yanada takomillashtirish bo‘yicha taklif etilayotgan besh bosqichli modelning mohiyati62
- •Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimi (bkt) bloklari66
- •II bob bo‘yicha xulosalar
- •3.1. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari.
- •Xarajatlarni strategik boshqarish
- •Xarajatlarni og‘ish darajasiga qarab tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlarni hajmi (miqdori) bo‘yicha tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish (yig‘ish)
- •Cheii “Toshkentvino kombinati” aJda xarajatlarni hajmi bo‘yicha abc tahlilini o‘tkazish uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari
- •Strategik boshqaruv hisobida xarajatlarni miqdori hamda tebranish darajasi bo‘yicha tasniflash
- •Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar
- •3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari
- •Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69
- •Ushbu qiymatlarning eng kichigi bo‘yicha baholanadi
- •Zaxiralarni 2-son bhxSga asosan baholash
- •Xarid tannarxi (cost of purchase)
- •Zaxiralar tannarxi elementlari
- •Xarid qilingan materialning xarid tannarxini aniqlash bo‘yicha hisob-kitoblar73
- •III bob bo‘yicha xulosalar
II bob bo‘yicha xulosalar
Ikkinchi bobda zaxiralarni hisobga olish, baholash va ishlab chiqarish xarajatlarini strategik boshqaruv hisobida aks ettirish masalalari ko‘rib chiqildi. Qiyosiy tahlil hamda korxona ma’lumotlari zaxiralar hisobini faqat moliyaviy hisobot bilan cheklamasdan, xarajatlar drayverlari va strategik qarorlar bilan bog‘lash zarurligini ko‘rsatadi.
Birinchidan, “chiqimlar”, “sarflar” va “xarajatlar” kategoriyalarini farqlash pul oqimi, resurs iste’moli va tannarx shakllanishini alohida tahlil qilishga imkon beradi. Bu tushunchalar hisob siyosatida aniq ta’riflanishi va bir xil mazmunda qo‘llanishi kerak.
Ikkinchidan, M. Porterning “qiymat zanjiri” yondashuvini ta’minotdan tortib ishlab chiqarish, saqlash, sotuv va iste’molchiga yetkazishgacha bo‘lgan bosqichlarda qo‘llash xarajatlarning kelib chiqish manbalarini aniqlashga yordam beradi. Buning uchun har bir bo‘g‘in bo‘yicha o‘lchanadigan ko‘rsatkichlar va javobgar markazlar belgilanishi zarur.
Uchinchidan, “Direct costing”, “ABC”, “Target costing” va “Kaizen costing” usullarini vazifalar bo‘yicha uyg‘unlashtirish taklif etiladi. “ABC” faoliyat markazlaridagi resurs sarfini ochib beradi, “Direct costing” qisqa muddatli qarorlar uchun o‘zgaruvchan xarajatlarni ajratadi, “Target costing” maqsadli tannarxni rejalashtiradi, “Kaizen costing” esa jarayon davomida xarajatlarni bosqichma-bosqich yaxshilashga xizmat qiladi.
To‘rtinchidan, integrallashgan modelni joriy etishda usullarni bir vaqtda nomigagina qo‘llash emas, balki ma’lumotlar oqimini va qarorlar ketma-ketligini belgilash muhim. Dastlab xarajatlar obyektlari va mas’uliyat markazlari aniqlanadi; keyin tannarx drayverlari, rejalashtirish mezonlari va nazorat ko‘rsatkichlari belgilanadi. Yakunda amaldagi natijalar prognoz va byudjet bilan taqqoslanib, aniqlangan chetlanishlar bo‘yicha tuzatish qarorlari qabul qilinadi.
III-BOB. TOVAR-MODDIY ZAXIRALARNING STRATEGIK BOSHQARUV HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
3.1. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari.
Hozirgi globallashuv sharoitida rivojlangan bozor iqtisodiyotiga ega bo‘lgan mamlakatlar kompaniyalari amaliyotida xarajatlarni strategik boshqarish juda dolzarb yo‘nalish bo‘lib bormoqda. Bu yo‘nalish aynan moliyaviy inqiroz sharoitida alohida ahamiyatga ega bo‘ldi.
Xarajatlarni hisobga olish nazariyasining dastlabki rivojlanish bosqichlarida J.M. Fels va E. Gark tadqiqotlari muhim o‘rin tutadi. Ularning 1887-yilda chop etilgan ishlab chiqarish hisobiga oid ishida xarajatlar shartli doimiy, o‘zgaruvchan va yarim o‘zgaruvchan guruhlarga ajratilgan. Bunday farqlash xarajatlarning ishlab chiqarish hajmiga munosabatini tushunishga yordam berdi: doimiy qism qisqa muddatda ishlab chiqarish hajmi bilan bir xil sur’atda o‘zgarmaydi, o‘zgaruvchan qism esa hajmga mos ravishda ortishi yoki kamayishi mumkin. Yarim o‘zgaruvchan xarajatlar esa ushbu ikki xususiyatni birlashtiradi.
A.G. Cherch ishlab chiqarish xarajatlarini taqsimlash masalasini alohida ko‘rib, shartli doimiy xarajatlarni ustama xarajatlar tarkibida hisobga olish va ularni mehnat haqi hamda umumxo‘jalik xarajatlari bo‘yicha ajratish yondashuvini taklif qilgan. Doimiy xarajatlarni mahsulot tannarxiga qanday taqsimlash kerakligi yuzasidan munozaralar uzoq vaqt davom etgan. Mazkur masalaning yechimi ishlab chiqarish texnologiyasi, xarajatlar tuzilmasi va hisobdan ko‘zlangan maqsadga bog‘liq bo‘lgani sababli, barcha korxonalar uchun yagona usulni tanlash qiyin.
1920–1930-yillarda MDH mamlakatlarida xarajatlarni hisobga olish va boshqarish masalalarini N.A. Blatov, R.Ya. Veysman, A.P. Rudanovskiy va A.M. Galagan kabi iqtisodchilar o‘rgangan. Ularning ishlari xarajatlar hisobi nazariyasining keyingi rivojlanishi uchun muhim yo‘nalishlardan biri bo‘lgan.
Raqobat kuchaygan sharoitda tannarxni hisoblashning o‘zi bilan cheklanmasdan, asossiz sarflarning oldini olish ham zarur. Bunda amalda yuzaga kelgan xarajatlarni oldindan belgilangan me’yorlar bilan solishtirishga asoslangan “Standard costing” tizimi muhim vosita sifatida qo‘llanadi. Ushbu yondashuv reja va amaldagi natijalar o‘rtasidagi tafovutlarni aniqlash, ortiqcha xarajatlarning sabablarini izlash hamda tegishli choralarni belgilash imkonini beradi. Me’yoriy xarajatlarni aniqlash tamoyillari F. Teylorning ilmiy boshqaruvga oid ishlari bilan ham bog‘lanadi.
X. Emerson standartlar haqidagi axborotdan foydalanib, og‘ishlarni boshqarish mumkin bo‘lgan va korxona nazoratidan tashqaridagi omillar bilan bog‘liq guruhlarga ajratish zarurligini ko‘rsatgan. Bunday tasnif menejerga resurslardan foydalanish natijalarini izohlash va tegishli boshqaruv choralarini belgilashda yordam beradi. Shu sababli standart xarajatlar tizimi AQSH va G‘arbiy Yevropadagi sanoat korxonalarida boshqaruv hisobining muhim vositalaridan biriga aylangan.
J. Harrison ilgari surgan “Direct Costing” yondashuvi ishlab chiqarish tannarxini bevosita o‘zgaruvchan xarajatlar asosida hisoblashga yo‘naltirilgan. Bunda doimiy xarajatlarni mahsulot turlari o‘rtasida taqsimlash o‘rniga ularni davr xarajatlari sifatida ko‘rib chiqish va marjinal daromadni tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Mazkur usul xarajatlarning ishlab chiqarish hajmiga qanday bog‘liqligini ochib berib, foyda va mahsulot rentabelligiga ta’sirini tezkor baholashga yordam berdi. Xarajatlarni taqsimlashning boshqa yo‘nalishi sifatida barcha ishlab chiqarish xarajatlarini mahsulot tannarxiga kirituvchi “Absorption costing” usuli ham qo‘llanadi.
“Absorption costing” usulida bevosita xarajatlar muayyan mahsulotga bog‘lanadi, bilvosita xarajatlar esa tanlangan taqsimlash bazasi orqali mahsulotlar yoki xarajat markazlariga olib boriladi. Ushbu tizim barcha ishlab chiqarish xarajatlarini tannarx tarkibida aks ettirishi bilan ajralib turadi. Biroq bilvosita xarajatlar hajmi katta va mahsulotlar resurslardan turlicha foydalanadigan holatlarda bitta umumiy taqsimlash stavkasi tannarxni buzib ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun usulni qo‘llashdan oldin korxonaning xarajatlar tuzilmasi va hisob maqsadini baholash zarur.
“Direct costing”da xarajatlar doimiy va o‘zgaruvchan qismlarga ajratilib, mahsulot tannarxiga o‘zgaruvchan xarajatlar kiritiladi, doimiy xarajatlar esa davr moliyaviy natijasi bilan bog‘lanadi. Bunday hisoblash marjinal daromadni — sotish tushumidan o‘zgaruvchan xarajatlar chegirilgandan keyingi summani — boshqaruv tahlilining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri sifatida qo‘llash imkonini beradi. U ishlab chiqarish hajmi, xarajatlar va foyda o‘rtasidagi munosabatni o‘rganish hamda qisqa muddatli qarorlarni asoslashda foydalidir.
Iqtisodiy sharoit va ishlab chiqarish texnologiyalari o‘zgarishi xarajatlarni hisobga olish usullarini ham muntazam qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Shu sababli an’anaviy kalkulyatsiya yondashuvlari yangi xarajat omillari va resurslardan foydalanish shakllarini hisobga oladigan usullar bilan to‘ldirilmoqda.
Faoliyat turlari bo‘yicha xarajatlarni hisoblash usuli — “ABC” (Activity-Based Costing) — bilvosita xarajatlarni ularni yuzaga keltiruvchi faoliyat va resurs drayverlari asosida taqsimlashga qaratilgan. Ko‘pincha avval xarajatlar mas’uliyat yoki faoliyat markazlarida jamlanadi, so‘ng ular tegishli drayverlar yordamida mahsulotlarga taqsimlanadi. Ushbu usul ko‘proq ma’lumot va tashkiliy xarajat talab qilishi mumkin, biroq mahsulotlar turli jarayon va resurslardan foydalanadigan korxonalarda tannarxni aniqroq baholashga yordam beradi.
“Standard costing” va “ABC” yondashuvlarini uyg‘un qo‘llash rejalashtirilgan hamda amaldagi xarajatlarni taqqoslash bilan birga, tannarxning qaysi faoliyat va resurslar hisobiga shakllanishini ko‘rsatishi mumkin. Bunday ma’lumotlar narx belgilash va korxonaning ichki tahlili uchun qo‘shimcha asos yaratadi.
R.D. McIlhattan, R.A. Howell va S.R. Sousa bilan bog‘liq adabiyotlarda ishlab chiqarish jarayoniga yo‘naltirilgan boshqaruv yondashuvlari ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu yondashuvlarda diqqat faqat yakuniy mahsulot tannarxiga emas, balki ishlab chiqarish oqimi, jarayonlarning bajarilishi va vaqt yo‘qotishlarini boshqarishga ham qaratiladi. Bu holat xarajatlarni faqat mahsulot bo‘yicha emas, jarayon bo‘yicha tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi.
Strategik xarajatlar boshqaruvi korxonaning uzoq muddatli raqobatbardoshligini ta’minlash masalasi bilan bog‘liq. K. Drury, D.K. Shank va V. Govindarajan ishlarida bu yondashuv xarajatlar ma’lumotlarini strategiya bilan bog‘lash zarurati orqali yoritiladi. Mazkur qarashlarda qiymat zanjirini tahlil qilish, strategik pozitsiyani baholash va xarajatlarni shakllantiruvchi omillarni aniqlashga alohida e’tibor qaratiladi. Shu sababli strategik hisobning vazifasi faqat mavjud xarajatlarni qayd etish emas, balki raqobat ustunligini shakllantirishga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlashdan ham iborat.
- qiymat zanjirini tahlil qilish;
- strategik yo‘nalishlarni tahlil qilish:
- xarajatlarni shakllantiruvchi omillarni tahlil qilish.
Umumiy nazariy yondashuvlarni qiyoslash xarajatlarni strategik boshqarishdan ko‘zlangan asosiy natija korxonaning uzoq muddatli raqobat ustunligini mustahkamlash ekanini ko‘rsatadi. Buning uchun tannarx bo‘yicha ma’lumotlar korxonaning mahsulot strategiyasi, bozor pozitsiyasi va resurslardan foydalanish usullari bilan bog‘langan holda talqin qilinishi kerak.
Mahsulot nomenklaturasi kengaygan sari barcha xarajatlarni bir xil usulda boshqarish qiyinlashadi. Shu sharoitda “ABC” xarajatlarni qiymati bo‘yicha ustuvor guruhlarga ajratishga, “XYZ” esa iste’mol barqarorligi va talabni prognozlash imkoniyatiga qarab tasniflashga yordam beradi. Ushbu ikki yondashuvni birgalikda qo‘llash xarajatlar miqdori bilan bir qatorda, resursga bo‘lgan talabning qanchalik barqaror ekanini ham hisobga olish imkonini beradi.
“ABC” tahlilida resurslar yoki mahsulotlar ulardan foydalanish qiymati bo‘yicha guruhlanadi. Keltirilgan yondashuvda A guruhi umumiy resurs qiymatining qariyb 80 foizini tashkil qiladigan eng qimmat 20 foiz obyektlarni, B guruhi taxminan 15 foiz qiymat ulushiga ega oraliq guruhni, C guruhi esa qiymatning qolgan qismiga to‘g‘ri keladigan ko‘plab nisbatan arzon obyektlarni qamrab oladi. Foiz nisbatlari tahlil qilinayotgan korxona ma’lumotlariga qarab tekshirilishi va amaliy hisob-kitoblarda asoslanishi lozim.
Boshqaruv e’tibori, odatda, qiymat jihatidan eng katta ulushga ega A guruhidan boshlanadi. “XYZ” tahlili esa resurslarning iste’mol barqarorligini baholaydi: X guruhida talab nisbatan barqaror va prognoz aniqligi yuqori; Y guruhida talabning o‘zgarishi ma’lum tendensiyalarga ega; Z guruhida iste’mol notekis va uni oldindan baholash qiyin. “ABC” va “XYZ” natijalarini matritsada birlashtirish resurslarni qiymat va prognoz aniqligi bo‘yicha to‘qqizta toifaga ajratadi. Masalan, AX toifasida xaridlarni rejalashtirish va zaxiraning maqbul miqdorini hisoblash muhim bo‘lsa, AZ toifasida ta’minot noaniqligi sabab xavfsizlik zaxirasini belgilashga ko‘proq e’tibor beriladi. Demak, har bir toifa uchun yagona nazorat tartibidan foydalanish o‘rniga, xarajat darajasi va talab xususiyatiga mos boshqaruv choralarini tanlash maqsadga muvofiq.
-
X
Y
Z
Iste’mol ustidan nazoratning pasayishi
A
AX
AY
AZ
V
BX
BY
BZ
S
CX
CY
CZ
P
rognozlashtirish
aniqligining kamayishi
3.1.1. - rasm. ABC va XYZ usullari natijalaridan integrallashgan holda foydalanish
“ABC” tahlilida xarajatlarni taqsimlash mezonlari haddan tashqari soddalashtirilsa, mahsulotlar tannarxi noto‘g‘ri shakllanishi mumkin. Mahsulot turi yoki ishlab chiqarish hajmi o‘zgarganda bilvosita xarajatlarning taqsimlanishi ham qayta baholanishi lozim. Aks holda katta hajmda ishlab chiqariladigan mahsulotlar ustama xarajatlarning nomutanosib qismini o‘z zimmasiga olib, ularning tannarxi ortiqcha ko‘rsatilishi va boshqa mahsulotlarning rentabelligi noto‘g‘ri baholanishi ehtimoli bor.
Bu muammoni kamaytirish uchun xarajatlarni faqat ishlab chiqarilgan mahsulot birligiga taqsimlash bilan cheklanmasdan, iste’molchi uchun qiymat yaratadigan faoliyatlarni ham tahlil qilish kerak. Qiymat zanjiriga hissa qo‘shmaydigan yoki ortiqcha resurs talab qiladigan jarayonlar aniqlansa, ularni qisqartirish yoki qayta tashkil etish choralarini ko‘rish mumkin. Shunday qilib, strategik xarajatlar boshqaruvi mavjud tannarxni taqsimlashdan tashqari, qiymat yaratish jarayonini muntazam takomillashtirishga ham yo‘naltiriladi (3.1.2-rasm).
-
Faoliyat samaralimi?
ha
yo‘q
Faoliyat qiymat yaratadimi?
yo‘q
B
C
ha
A
D
3.1.2. - rasm. Xarajatlar tarkibi tahlilining matritsasi
Xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish maqsadida «ABC» hamda «XYZ» tahlil usullaridan foydalanishni quyidagi aniq ketma-ketliklar asosida tashkil qilish tavsiya etamiz (3.1.1-chizma).
Tadqiqot davomida “Toshkentvino kombinati” AJning ABC tahlili uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari olindi (3.1.1.-jadval).
3.1.1-jadval ma’lumotlari xarajatlarni A guruhi (yuqori xarajatlar guruhi), B guruhi (past xarajatlar) guruhi hamda C (kichik xarajatlar) guruhlariga ajratish imkoniyatini beradi (3.1.2-rasm).
