87. Несие формалары

Несие формалары – бұл несие қатынасының сырттай нақты көрініс табуы. Ол несие қатынасының мәні мен ұйымдастырылуын синтездейді.

Несиенің мынадай ең маңызды формаларын бөлп көрсетуге болады:

• қызмет ету саласына қарай : - ұлттық және халықаралық несие

• несие мәмілесінің объектісіне қарай: - ақшалай және тауарлық несие

• несие қатынасының субъектісіне қарай - банктік, коммерциялық, халықаралық, тұтынушылық несиелер ипотекалық, мемлекеттік

Банктік несие – банктердің бір – біріне беретін несиесі.

Банк несиесі банк пен қарыз алушының арасында несие келісімшарт немесе несие келісімі бекітілгеннен кейін беріледі.

Банк несиесінің мақсаты: негізгі және айналым капиталын арттыру, маусымдық қорларды толықтыру, вексильдер есебі және оны қайта есептеу. Халықты несиелеу.

Тұтыну несиесі – бұл жеке тұлғаларға тұтыну тауарларын сатып алу үшін және тұрмыстық қызметтерді өтеуге берілетін несие.

Ипотекалық несие – бұл қозғалмайтын мүліктерді кепілге ала отырып, ұзақ мерзімге берілетін несиені білдіреді. Бұл қатаң анықталған кепілзатпен берілетін сауда. Несие қайтарылмаған жадайда кепілге салынған жылжымайтын мүлік сатылады және одан түскен қаражатпен несиелердің салмағы өтеледі. Сол себепті де ипотека несиесі несиегер үшін ең «сенімді» несие ретінде саналады.

Ломбардтың несие – тез іске алатын бағалы заттарды несие бағалы қағаздарды кепілге алып, берілетін несие.

Мемлекеттік несие - мемлекеттік бюджет тапшылығын жабу үшін және мемлекет өзінің ағымдағы мүмкіндіктерінен тыс қажеттіліктерін қосымша қаржыландыру үшін пайдаланады.

88. Қаржы көрсеткіштері негізіндегі қарыз алушының несиеге қабілеттілігінің анализі

Қарыз алушының несиелік қабілетін банктік талдау шектеулі және кең көлемде жасалады. Қарыз алушының несиелік қабілетін талдау үшін оның тиімділігін, төлем қабілеттілігін, шаруашылық көрсеткіштер жүйесін ұсынатын көптеген әділеттемелер қолданылады. ҚР – да ҚР ҰБ – дегі перспективалық зерттеулер орталығы дайындап, ҚР ҰБ Директоратының 27 қыркүйек 1994 жылы мәжілісінде № 26 қаулы бойынша бекітілген. Қарыз алушысының несиелік қабілетін талдауына байланысты банктердің әдістемелік нұсқауы біршама танымал.

Қарыз алушының несиелік қабілетін бағалауда мынадай негізгі көрсеткіштер пайдаланылады:

№	Көрсеткіштер атауы	Есептеу алгаритмі
1	Ағымдағы өтімділік коэффициент	Ағымдағы активтер/ ағымдағы міндеттеме
2	Мерзімді өтімділік коэффициент	Ағымдағы активтер – запастар/ ағымдағы міндеттеме
3	Активтер рентабельділігі	Пайда / кәсіпорын активтері
4	Меншікті капитал рентабельділік	Пайда / меншікті капмтал
5	Қор қайтарымы	Жалпы пайда – түсім / активтер

Осы көрсеткіштердің ішінде аса көңіл аударатыны бұл баланс өтімділігіне байланысты.

Өтімділік деп кәсіпорынның барлық төлем түрлері бойынша өз міндеттемесін орындай алу қабілетін түсіндіреді. Өтімділік жалпы қарыз болып келеді. Баланс өтімділігі актив бастарындағы ақшалай қаражаттарға айналу мүикіндігіне байланысты топтастырылған қаражаттарды, пассив баптарындағы төлеу мерзіміне қарай топтандырылған міндеттемелермен салыстыру арқылы анықталады.