Этнопсихологические характеристики народа тыва теория и практика

1 8 1

96.3.2.да

96.3.3.нет

96.3.2. Оцените, пожалуйста, по 5 и балльной шкале Вашу глуби ну контактов с ___________:

96.3.2.1.в деловой сфере

96.3.2.2.в бытовой сфере

97.Оцените, пожалуйста, по 5 и балльной шкале, как Вы разбираетесь в психологии

Благодарим за оказанную помощь!

1 8 2

Приложение 2 Россияны\ эртемнер академиязыны\ психология институду Социал болгаш экономиктиг психологияны лабороториязы

Анкета

Силерни\ кичээ\гейи\ерге бараалгаткан анкетаны\ сорулгазы тыва чон ну\ [скелерден ылгалдыг национал психологтуг онзагайларын тодарадыры.

Бис силерден тыва улус дугайында х[йну билир болгаш ]нелиг билиглер лиг азы доктаамал харылзаалыг кижи боору\арга, с]ме айтырар бодалдыг бис. Анкетаны долдурарда, оо\ б]г] пунктулары биле кичээ\гейлиг танышкаш, ут казын тодарадып, ында айыткан тыва кижини\ национал психологтуг онзагай ларыны\ илерээшкини\ ]нелеп к[[р]\ерни Силерден диледивис.

}нелелди пункт б]р]з]нге 5 (беш) баллдыг шкаланы ажыглап чорудары чу гула:

кончуг ховар илереп (к[ст]п) турар 1 ховар илереп турар 2 илереп турар 3 удаа дараа илереп турар 4 доктаамал илереп турар 5

Национал психологтуг онзагайларны\ илерээшкинин ]нелээн санны (бал лды) анкетада айыткан шынар, аажы ча\ онзагайларыны\ дужунга бижиири чугула. Бир эвес кандыг бир айтырыгга харыылаарынга азы кандыг бир шынар ларны\ онзагайын илередиринге бергедежи берзи\ерзе, ону эрттириптип болур силер. Кайда белен харыылар чок тур, а\аа боду\арныы биле немей бижип кеш, аргалыг ла болза ]нелелден бээри\ерни Силерден дилээр дир бис. Бир эвес кандыг бир шынарны, аажы ча\да, онзагай ч]]лд] чугула деп санаар болзу\арза, ону хостуг черже немей бижээш, ]нелелди баллы 5 шкала биле бээри\ерни диледивис.

Силерни\ харыылары\ар биске дыка чугула болгаш ]нелиг, ч]ге дизе а\аа ]ндезилеп тыва этносту\ кижилерини\ национал психологтуг м[з] б]д]ж]н]\ дугайында т]\нелдерни ]нд]рер.

Шинчилелге киришкени\ер дээш четтирдивис!

Бердинген б[л]ктерни\ иштинден тываларны\ кайызын эки билир болгаш ]нелел берип шыдаар дыр силер, шилип алыры\арны диледивис, адаан шый ып ка\ар:

1.1. Профессионал б[л]ктер:

1 8 3

1.1.1./башкылар

1.1.2./эмчилер

1.1.3./сайгарлыкчылар

1.1.4./студентилер

1.1.5./_______

1.2.Назы хар аайы биле б[л]ктер:

1.2.1./аныяктар(18 30хар)

1.2.2./ортумак назылыг(31 45хар)

1.2.3./улуг назылыг(46 60хар)

1.2.4./кырган назылыг(61хар,оон [р])

1.3.Материалдыг хандырылгазыны\ талазы биле б[л]ктер:

1.3.1./бай шыдалдыг б[л]к

1.3.2./ортумак шыдалдыг б[л]к

1.3.3./ядыы б[л]к

1.4.Эр кызыны\ талазы биле:

1.4.1./эр улус

1.4.2./кыс улус

1.5.Социал б[л]ктер:

1.5.1./интеллигентилер

1.5.2./ажылчыннар

1.5.3./тараачыннар (к[дээ ажыл агыйжылар)

2.Чурттап турар черини\ аайы биле:

2.1./хоорай чурттакчылары

2.2./суур чурттакчылары

}нелел сорулгалары (амыдырал чуртталгазыны\ алыс утказы)

Адаанда айыткан ]нелелдерге тыва кижини\ хамаарылгазы кандыгыл? Шилип алган б[л]]\ерни 5 баллдыг демдек биле к[рг]з]\ер (1 кончуг хо

вар илереп турар, 5 – доктаамал (]рг]лч]) илереп турар):

3.Б]г] ч]ве четчир (тамчыктыг, таарымчалыг) амыдырал

4.Идепкейлиг к]ш ажылчы амыдырал:

4.1.амыдыраар акша шалы\ ажылдап аар аргазы

4.2.эки (четчир) акша шалы\ ажылдап аар аргазы

4.3.[р] депшиирини\ (карьера кылырыны\) аргазы

4.4.солун ажылдан таалал алырыны\ аргазы

5.{г б]ле:

5.1.ада иези дээш сагыш човаашкын

5.2.уруглары дээш сагыш човаашкын

5.3.кадайы дээш сагыш човаашкын

5.4.ашаа дээш сагыш човаашкын

5.5.[г б]лени\ чогумчалыг байдалы дээш сагыш човаашкын

6.Бот х]нд]ткел

7.Ынакшыл:

7.1.сагыш сеткилди\ чоогу

7.2.мага ботту\ чоогу

8.Чуртту\ национал хамаарышпас чоруу

9.Кижини\ иштики таарымчалыг чоруу (гармония) (иштики ч[р]лдээлер, чайгылыышкыннардан хостуу)

1 8 4

10.Шажын ч]д]лгези

11.Хосталга (хосталгага ынаа; кызып кыйыышкын, кызыгаарлаашкын чогу; кандыг бир ч]]лден хамаарышпазы, кызыгаарлаттырбазы)

12.Ниитилелди\ ]нелээни:

12.1.ниитилелде туружу

12.2.авторитеди (улус аразында)

13.Материалдыг хандырылгазы четчир чуртталга:

13.1.квартиралыг (бажы\ныг) болуру

13.2.автомашиналыг болуру

13.3.чер участоктуг болуру

13.4.шыгжагда чыып алган акша, салыышкын, акциялыг болуру

13.5.]нелиг каасталгаларлыг

13.6.доктаамал эки шалы\ныг ажылдыг болуру

14.Билиин делгемчидери (билип аарынче, билигже ч]тк]л):

14.1.эртем билиг чедип аары

14.2.профессионал мергежилин бедидери

14.3.ниити культуразын бедидери:

14.3.1.музейлер баары

14.3.2.театрлар баары

14.3.3.концерт залдары, клубтар баары

14.3.4.кинотеатрлар баары

14.3.5.чечен чогаал номчууру

14.3.6.теледамчыдылгалар к[[ру

14.3.7.радиодамчыдылгалар ды\наары

14.3.8.солун сетк]]лдер номчууру

14.3.9.турисчи аян чоруктар баары

15.Бодуну\ нациязыны\ улустарыны\ т[лээлери биле харылзаазы (хама арылгазы):

15.1.т[релдеринге

15.2.национал байырлалдарны бодуну\ чону биле кады эрттирери

15.3.[г б]лезинге национал ча\чылдарны сагыыры

15.4.бодуну\ нациязыны\ улузунга удур дедир деткимче к[рг]зери

16.Кадыкшыл:

16.1.кадыкшыл дээш сагыш салыышкын

16.2.кадыын экижидер дээш спорт, к]ш культураже кичээ\гейи, кы лыры

17.Акша ажылдап аарынче ч]тк]л:

17.1.шынчы арга биле

17.2.шынчы эвес арга биле

18.Аас кежик

19.Эш [[рл]г болуру

20.Сагыш сеткилге хамаарышкан ч]]лдерни ]нелээри:

20.1.х]лээлге

20.2.амыдыралды\ утказы

20.3.ыядыры

20.4.арын н]]р

20.5.ат алдар

20.6.т[лептиг чорук

20.7.репутация (имидж, улуска к[ст]р])

1 8 5

}нелел аргалары (тыва кижилерни\ аразында бедии биле ]нелээр кижи ни\ онзагай талалары)

Адаанда айыткан ]нелелдерни 5 демдектиг балл биле шилип алган б[л]]\ерге хамаарыштыр тыва кижилерде канчаар илереп турарын тодара ды\ар (1 кончуг ховар илереп турар, а 5 доктаамал илереп турар)

23.Чурумнуг (шевергин):

23.1.арыг силиг

23.2.эт херексели аай баштыг

23.3.даштыкы хевири шевергин

24.Амыдыралга туружун таарыштырып билири

25.Ды\нангыры, к]]седикчизи

26.Бодамча хынамчалыы:

26.1.шын болгаш ч[пт]г бодап билири:

26.1.1.а\гы а\гы байдалдарда болуушкуннарны санап болгаш баш бурунгаар тодарадып билири

26.1.2.бодуну\ кылган херектерини\ т]\нелдерин баш бурунгаар тодарадып билири

26.1.3.кижилерни\ чурумуну\ аайы биле ч]н] кылыптып болу рун баш бурунгаар тодарадып билири

26.2.байдалга д]]штур шиитпир ]нд]р]п билири

26.3.байдалга д]]шт]р х[делири

27.Бот хыналда

28.Чымчаа:

28.1.кижилерни\ ]зел бодалдарынга хамаарыштыр чымчаа

28.2.кижилерни\ бот онзагайларынга (оо\ иштинде четпестеринге) хамаарыштыр чымчаа

28.3.кижилерни\ чурумунга хамаарыштыр чымчаа:

28.3.1.бодуну\ нациязынга

28.3.2.[ске нацияларга

29.Ажылынга мергежээни (ажылыны\ ]ре т]\нелдии)

30.Х]нд] алдарга, билдингир болурунга ынаа

31.Хамаарылга чок хостуу (аажы ча\ыны\, характерни\ шынары: хамаа ты дидими, туружуну\ бот тускайла\ы):

31.1.бодуну\ бодалын илередирде база шынзыдарда дидими

31.2.ажыл херекке, х[делиишкиннерде хамаарылга чогу, хостуу

32.Эки сеткилдии (аажы ча\ыны\ шынары):

32.1.бодуну\ нациязыны\ т[лээлеринге

32.2.[ске нацияны\ т[лээлеринге

33.Экииргээ

34.Кызымаа, шудургузу:

34.1.бодуну\ идип ]нд]рген шиитпирин х]лээп алырын кызыдары

34.2.эгелээн ажылын т[нд]реринче ч]тк]лд]]

35.Харыысалгалыы

36.Х]нд]лээчели

37.Сагыш чова\гыры

38.Чечен мергени, с[ск]р]

39.Улуг улусту х]нд]лээри

40.Шынчызы

1 8 6

41. Х[гл]г омаа ([[р]шк] ма\найлыы)

Тыва кижилерни\ бот боттарыны\ аразында хамаарылгалары (харылзаала ры)

43.Кижилер (эр база кыс) аразында бир м[зулеш (болган чок ла коступ турар) хамаарылгаларны 5 баллдыг демдек биле коргузунер (ажылынга болгаш амыдыралга): 1 кончуг ховар илереп турар, 5 доктаамал илереп ту рар.

44.Кижилер аразында харылзааларны\ к[cт]п кээр хевирлери: эр улусту\ эр улуска, эр улусту\ кыс улуска, кыс улусту\ кыс улуска, кыс улусту\ эр улуска/ Ажылга , амыдыралга : /х]нд]лээчел /эки сеткилдиг /сеткилини\ ханызындан /эвиле\ ээлдек /бодун туттунуп билир /бодун туттунуп бил бес /хамаарылга чок /маргыштыг (конфликтиг) /де\ эргелиг /т[лептиг / сагыш човангыр /

44.1Тыва эр улусту\ онзагайы ч]дел?

44.2Тыва эр улусту\ алдынып чоруурунга хамаарышкан шынарларын ]неле\ер:

44.2.1.эр кижини\ алдынар ужурлуг стилин (чурумун) шы\гыы сагып чоруур (кеттинеринде, ажыл херектеринде болгаш (оон [ске) о. [.)

44.2.2.улуг чедиишкиннерже ч]тк]л

44.2.3.эр кижини\ хостуг кылдыр алдынарын к[рг]зери

44.2.4.эр кижини\ тергииделин к[рг]зери

44.3.Силерни\ бодалы\ар биле кыс улус тыва эр улуста ч]н] ]нелээ

рил?

45.Оон а\гы кандыг бир онзагай хамаарылгалар бар бе:

45.1.эр улусту\ эр кижилерге ?

45.2.эр кижилерни\ кыс чонга?

46.Тыва кыс улусту\ онзагайы ч]дел?

47.Тыва кыс чонну\ алдынып чоруурун ]неле\ер:

47.1.кыс кижини\ алдынар ужурлуг стилин шы\гыы сагыыр (кетти нерде, ажыл херектерге, о.[.)

47.2.улуг чедиишкиннерже ч]тк]л

47.3 кыс кижини\ хостуг кылдыр алдынарын к[рг]зери 47.4. кыс тергииделди к[рг]зери

48.1.Силерни\ бодалы\ар биле эр чон тыва кыс улуста ч]н] ]нелээ

рил?

48.2.Оон [ске кандыг бир онзагай хамаарылгалар бар бе?:

48.2.1.кыс улусту\ кыс чонга?

48.2.2.кыс кижилерни\ эр улуска?

48.3.Аныяк оолду\ уругга, уругну\ оолга сонуургалдары чонну\ ара зында канчаар к[ст]п турарыл?

48.4.Аныяктарны\ [гленчиринге четпейн чыда чоок харылзаазын (ин тимные) ]неле\ер

48.5.{ске нацияны\ т[лээлери биле тыва кижини\ [г б]ле тударын ]неле\ер

49.1.Тывалар харылзажырыны\ кандыг хевирин (стилин) ажыглаар кылдыр шилип аарларыл, ]неле\ер:

49.1.1харылзажырыны\ хаалчак (формальный) хевири

49.1.2харылзажырыны\ ажык (личностный) хевири:

1 8 7

49.1.2.1.сагыш сеткилинден

49.1.2.2.ажыл агыйжы

49.1.2.3.баш бурунгаар бодап алган

49.2.Тываларны\ бир м[з]леш шынарларын 5 баллдыг демдек биле ]неле\ер:

49.2.1харылзажырыны\ ажыы (хостуу) т[лээлери биле:

49.2.1.1бодуну\ нациязыны\

49.2.1.2[ске нацияны\

49.2.2.т[лээлерге хамаарыштыр тываларны\ кээрээчели:

49.2.2.1.бодуну\ нациязынга

49.2.2.2.[ске нацияны\ т[лээлеринге

49.2.3.т[лээлеринге хамаарыштыр тываларны\ эскериичели:

49.2.3.1.бодуну\ нациязыны\ кижилеринге

49.2.3.2.[ске нацияны\ т[лээлеринге

49.2.4.чымчак хамаарылгалыы

49.2.4.1.бодуну\ нациязыны\

49.2.4.2.[ске нацияны\ улузунга

49.3.5 баллдыг демдек биле ]неле\ер:

49.3.1.харылзажырда тыва кижини\ хынамчалыы

49.3.2.кижилерге тываларны\ б]з]рээчели

Тывалар аразында удуртулганы\ болгаш чагырткан улусту\ (эрге чагырга) хараылзааларын ]неле\ер.

50. Удуртулганы\ болгаш чагыртканнарны\ (эрге чагырга) хамаарылгазы ны\ илерээр хевирлери:

Дарганы\ ажылдакчызынга, ажылдакчыны\ даргага:

/х]нд]лээчел/ эки сеткилдиг/ ээлдек/тыртылчак/бодун боду туттунуп шы давас/ демократчы/ ажык/ харысаалгалыг/ т[лептиг/ официалдыг/ маргыштвг/

негелделиг/ сагыш човаачал (кээргээчел).

51.1. 5 баллдыг демдек биле ]неле\ер. Тыва дарга кижиге кажан ол удуртуп турда кандыг шынар тааржырыл:

51.1.1.шиитпирни боду х]лээп алгаш, ажылдакчыларынга ды\на

дыры

51.1.2.щииптир х]лээп алырда, ажылдакчылары биле с]мележи

ри

51.1.3.шиитпир ]нд]рерин [ске улусче чая каар:

51.1.3.1.]ст]нде турар удуртукчуларже

51.1.3.2.ажылдакчыларынче

51.1.4.шиитпирлеп турар айтырыгларга болгаш бодунга хамаа рыштыр ажылдакчыларыны\ ч[пшээрешпээн, удурланган база ш]г]мч]лээн сагындырыгларын х]лээп аар

51.1.5.ажылдакчыларыны\ санал, с]мелерин ды\наар ( оларны\ бодалы биле ч[пшээрежир) 51.1. 6. ажылдакчыларын шы\гыы хыналдага тудар

51.1.7.ажылдакчыларны куду к[[р, дора к[[р

51.1.8.маргылдаалыг байдалдарда ажылдакчыларыны\ «адын сык пазын» бодаар

1 8 8

51.1.9.ажылдакчыларны удуртурундан былдаар

51.1.10.ажылдакчыларны биле турамык аажылаар

51.1.11.бодуну\ коллективинде ажылдакчыларыны\ аразында адааннажылгалыг маргылдааны деткиир

51.1.12.б[л]ктер аразында эп сеткил каттыштырылгазын детки

ир

51.2.5 баллдыг демдек биле ]неле\ер. __Тыва ажылдакчы кижиге оо\ удуртукчу даргаларга хамаарыштыр кандыг шынар таваржырыл?

51.2.1.к[рг]з]п турары:

51.2.1.1.к]]селдени (ажылды) карак чаап кылыры

51.2.1.2.шын сеткили биле кылыр

51.2.2.дарганы\ шиитпири биле ч[шпээрешпезин кортпайн чу гаалаар

51.2.3.айтыышкынны к]]седирде кажарлаар

51.2.4.айтыышкынны к]]седирде, шынчы эвес чоруктар кылыр

51.2.5.удуртукчу эргеге х]нд]ткелдиин к[рг]зери

51.2.6.удуртукчуну\ хууда болгаш ажыл агыйжы шынарларын х]нд]лээр

51.2.7.удуртукчуга чымчак хамаарылгалыг

51.2.8.удуртукчуга ыыт чок чагыртыр

51.2.9.удуртукчуга бердинер

51.2.10.удуртукчуга чашпаалаар

51.2.11.удуртукчудан хамаарылга чок, хостуг

51.2.12.удуртукчуну\ хууда болгаш ажыл агыйжы шынарларын коллегалары биле сайгарып чугаалажыр

51.3.Боттарыны\ удуртукчу даргалары биле хамаарылгазын тудуп тура, тывалар кандыг турушту ээлээрил?. 5 баллдыг демдек биле ]не ле\ер:

51.3.1.чымчак, [ршээлдиг (]ст]нден адаанче; удуртукчуларга ха маарыштыр турамын)

51.3.2.де\ эргелиг

51.3.3.куду базар (адаандан ]ст]нче; чашпаалап)

51.3.4.хууда болгаш ажыл агыйжы харылзааларны деткиир (фор малдыг эвес стили)

51.3.5.ч]гле ажыл агыйжы харылзааларны деткиир (формалдыг

стил)

51.4.Тываларны\ удуртулганы\ болгаш ажылдакчыларны\ аразында харылзааларны тодарадыр оон ы\ай кандыг бир хевирлер бар бе? Чуу деп бодаар силер.

52.5 баллдыг демдек биле улуг назынныг кижилерге тываларны\ хамаа рылгазын ]неле\ер:

52.1.1.х]нд]ткелдиг

52.1.2.сагыш човангыр

52.1.3.тоомча чок (даштыындан даа к[[рге, сагыш сеткили даа)

52.2.Тыва кижилер улуг назылыг улусту\ с]мезин ды\наар бе? }неле

\ер:

52.3.Тыва улуста улуг назынныг кижилерге хамаарыштыр оон [ске он загай шынарлар бар бе, ч]] деп бодаар силер?

1 8 9

5 баллдыг демдек биле тыва [г б]ле харылзааларында онзагай ч]]лдерни ]неле \ер:

53. Ашааны\ кадайынга болган чок ла к[ст]п турар хамаарылгазы (харыл заалары):

53.1.х]нд]ткелдиг

53.2.негелделиг

53.3.тыртылчак (туттунар)

53.4.туттунуп шыдавас

53.5.ажык

53.6.эмоционалдыг

53.7.бот боттарын билчир

53.8.кээрээчел

53.9.де\ эргелиг

53.10.маргыштыг

53.11.эвиле\ ээлдек

53.12.с[с чокка чагыртыр

53.13.Тыва ашактар кадайларында ч]н] ]нелээрил?

53.14.Кадайларыны\ кандыг четпес талаларын тыва ашактар айтып болурул?

53.15.}неле\ер, 5 баллдыг демдек биле, ашааны\ кадайын куду к[р]п дорамчылаары, тыва национал ча\чылдарда (нормаларынга) кайы хире к[ст]п (д]гж]п) турары

53.16.Кандыг айтырыгларга хамаарыштыр ашаа кадайыны\ бодалын ]рг]лч] ды\наарыл?

53.17.Силерни\ бодалы\ар биле, ашааны\ кадайынга хамаарылгазын тодарадырында, оон [ске ч]н] немеп болгу дег дир?

53.18.}неле\ер, ашааны\ бодалы биле [г б]леге кол (ээзи) кижи кы

мыл:

53.18.1. ашаа 53.18.2 кадайы

53.18.3. ашааны\ ада иези

53.18.4кадайыны\ ада иези

54.Кадайыны\ ашаанга болган чок ла к[ст]п турар хамаарылгазы (харыл заалары):

54.1.х]нд]ткелдиг

54.2.негелделиг

54.3.тыртылчак (шыдамык)

54.4.с[с чокка чагыртыр

54.5.ажык

54.6.эмоционалдыг

54.7.бот боттарын билчир

54.8.кээрээчел (сагыш човангыр)

54.9.де\ эргелиг

54.10.маргыштыг

54.11.эвиле\ ээлдек

54.13.Тыва кадайлар ашактарында кандыг эки талаларын к[р]п тура рыл (ч]н] ]нелээрил)?

54.14.Тыва кадайлар ашактарыны\ кандыг четпес талаларын айтып болурул (к[р]п турарыл)?

1 9 0

54.15.}неле\ер, 5 баллдыг демдек биле, кадайы ашаан куду к[р]п до рамчылаары, тыва национал ча\чылдарда (нормаларынга) кайы хире к[ст]п (д]гж]п) турары

54.16.Кандыг айтырыгларга хамаарыштыр кадайы ашааны\ бодалын ]рг]л] ды\наарыл?

54.17.Силерни\ бодалы\ар биле, кадайыны\ ашаанга хамаарылгазын тодарадырында, оон [ске ч]н] немеп болгу дег дир?

54.18.}неле\ер, кадайыны\ бодалы биле [г б]лени\ кол ээзи кымыл:

54.18.1.ашаа

54.18.2 кадайы 54.18.3. ашааны\ ада иези

54.18.4кадайыны\ ада иези

55.Ада иени\ уругларынга хамаарылгазы:

55.1.х]нд]ткелдиг

55.2.негелделиг

55.3.хыналдалыг

55.4.сагыш човаар

55.5.бот боттарын билчир

55.6.бодун туттунуп билир (тыртылчак)

55.7.бодун туттунуп шыдывас

55.8.де\ эргелиг

55.9.кээрээчел (сагыш човангыр)

55.10.ажык

55.11.маргыштыг

55.12.эвиле\ ээлдек

55.13.с[с чокка чагыртыр

55.14.эмоционалдыг

55.15.Тыва [г б]леде уругларга кандыг деткимче, мактал эки салдар чедирип турарыл?

55.16.Тыва [г б]леде ажыглап турар кеземчени\ кандыг хевири уруг ларга дээштиг салдар чедирип турарыл?

55.17.}неле\ер, 5 баллдыг демдек биле, тыва [г б]леде ада иези уруг лар кижизидилгезинге хол чедер кеземчени кайы хире ажыглап турары

55.18.}неле\ер, 5 баллдыг демдек биле, тыва [г б]леде уругларынга улуг улус чугаазынга киржирин, кайы хире ч[пшээреп турары

55.19.}неле\ер, 5 баллдыг демдек биле, тыва [г б]леде уругларынга [ске нацияны\ т[лээлери биле [г б]ле тударын кайы хире ч[пшээреп турары

56.Ажы т[л]н]\ ада иезинге хамаарылгазы:

56.1.х]нд]ткелдиг

56.2.негелделиг

56.3.сагыш човаар

56.4.карак чаап сагыш човаар

56.5.бот боттарын билчир

56.6.эмоционалдыг

56.7.бодун туттунуп билир (тыртылчак)

56.8.бодун туттунуп шыдывас

56.9.чымчак хамаарылгалыг

56.10.де\ эргелиг