Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
.pdf
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
андан ҡисса ҡылалар: «Без Ҡорса-хәҙрәт белгән фәнләрнең бер азыны ғына беләмез. Анда без белмәгән күб фәнләр бар», – дийүб инсаф ҡыла имеш диделәр. Бәс. Улуҡ Ҡорсауи хәҙрәтләре истиғдад-и таммлары хисабынча сәғйи бәлиғ идүб, тәхсил-и ғөлүм ҡылмаҡ илә шундайын иртифағ табмышдур ки, гүйә ки йер-тағ улмышдур. Вә аның мөҡабилендә ғинәд вә <нрзб.> вә инкар идүб торғучы мөхаләф кемсәнәләр хосусында: «Бән тағны мөңезем берлә төртүб /55а/ йығармын», – дийүб тәһәүүәр ҡылғучыларға тәшбиһ ҡылмышлар.
[Замандаш ғалим менән яҙыусылар хаҡында] Вә бәғдәһү мәғлүм ула ки, шәһр-и Болғарда муның
ғасрында Әхмәд-джан Чалпы динелмеш кемсәнә ҡеүүәт-и хәдисиййә тәзйин әл-ғибад ҡылуб, тәртиб-и кәләмат вә тәхрир әл-мәҡалатға ҡадир булған. Буларның мөхалифәләрендән ҡәтғ-и нәҙер ҡылуб әйтәмен, ул тәхрирдә фәсих кеше булған дийүб. Шимди бу заманда бездә тәхриргә маһир кемсәнәләр бардур ки, хәҙрәт-и Хаҡҡ Собхана вә Тәғәлә бәғҙи бәндәләренә форсат вә ҡеүүәт-и хәдисиййә насиб әйләгәндүр. Бәс. Андайын кемсәнәләрне Хаҡҡ Тәғәләнең ниғмәтенә мәғдән булмышлар дийүб, Хаҡҡ Тәғәләгә мәнҙүр булғанлардур, дийүб хөсн-и ҙанн илә хәйер-доғачы булыу тейешледүр.
Заманымызда шағирләр да вә мосаннифләр дә бар. Тәхриргә маһир кешеләрдән берсе – шәһр-и Ҡазанда мөстә ҡир дамулла Шиһаб әд-Дин әфәнде бардур ки, «Наҙурәт әлхаҡҡ» исемле китабы мәнҙүм булуб, фәсәхәт әл-кәламда хәҙи вафир икән, дийүб хәтеремдә ҡалғандур. Әммә шәйех-и Ҡорсауиғә ғәләбә ҡәсде илә ҡағылғучы кемсәнәләр һәуа-и нәфсани илә ҡағылғандур, дийүб фәһемләнәдүр. Интиһа-и кәлам-и Ғәли Ғари.
[Хөсәйен бине Әмирхан китабындағы тәржемәи хәлдәрҙең дауамы. Һүҙ аҙағы]
Шимди килдүк «Тәуарих-и Хөсәйенийәдә» мәҙкүр /55б/ ғөләмәләр мәнаҡибене тәхрир идәргә кем, ул тәуарихны Йаңы Бистә имамы мулла Хөсәйен хәҙрәт тәсниф әйләмешдүр. Күб ғәзизләрне тәҙкирә суңында бөйлә димеш: «Вә һәм Талҡыш ауылында Сәфәр Морад уғлы дигән кеше булған. Заманында 191
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
мәшайех-и кирамдан сайылғандур. Вафаты суңында да хөрмәте танулған. Ҡәберенә дә зыйаратан баралар. Вә һәм Шонталы ауылыда Морад хәҙрәт булған. «Морад баба» дийүб сөйләшкәнләр. Ул да заманында шәйехләр джөмләсендә мәғишәт ҡылғандур. Вә аның ҡәберенә дә зыйаратан баралар. Вә һәм Ҡышҡарда Ғәбд әл-Фәйеҙ хәҙрәт булған. Бохара-и шәрифдә уҡуб ҡайтуб, мәшһүр мөдәррисләрдән булғандур. Вә һәм аның вафаты суңында Йағкуб хәҙрәт булған. Ул да Бохара-и шәрифдә уҡуған кеше. Вә һәм Салтыш ҡәрйәсендә Джарулла хәҙрәт бар иде. Мәчкәрә дамулла Ғабдулла хәҙрәтдә уҡуб чығуб, бик олуғ шөһрәт илә мөдәррис булуб торды. Андан күб ғалимлар чыҡды. Бу көнләрдә вафатдур. Үзенең күб уғуллары ғалим булуб, камил булуб мәҡбул-и әһл-и ғасыр булуб торалар».
Лахәҡә Ғәли Чоҡыри әйтүр кем: «Тәуарих-и Хөсәйе ниййәдә» Ҡазанны сайамаҡында ошбу мәҙкүр кемсәнәләрне тәғриф суңында йетенче бабға /56а/ ирүшүб, башҡа ҡисса ларға керешкәндүр. Ун кағәз суңында йәнә күб ғалимлар исеме йазулғандур. Безләр, инша Алла, шул ук ғалимләр бәйаныны бу бәйанға тәҡриб идүб йазсаҡ кирәк. Вә йәнә әйтүр кем: монда мәҙкүр Ҡышҡар ғалимләрүне «Әғләм-и һади» исемле тәснифатымызда йазған идүк. Шайәд ки, аны күргүчеләр тәҙкирәне иғтибар ҡылсалар кирәкдүр. Вә йәнә мәғлүм итүлә ки, мәҙкүр Йағҡуб хәҙрәт без йаңы балиғ булған йылларымызда вафат булды, вә һәм аның вафаты суңында шәһр-и Ҡазан байларындан дамулла Исмәғил әфәнде Ҡышҡарға имам булды. Ул да Бохара-и Шәрифдә уҡуб ҡайтҡан кеше. Ғасрымызда мөдәррисләрнең олуғлары хисабындадур. Тәмам-и шәһр-и Болғарға мәшһүр вә мәғрүф кешедүр. Бу нөсхәне тәхрир көнләренәчә хәйатдадур, вә аның уғлы Ғәбд әр-Рахман исемендәдүр. Интиһа.
Килдүк «Тәуарих-и Хесәйениййәнең» «Хәтимә» дигән мәҡамыны мөталәғә ҡылурға. Әүүәл Йаңы Бистәнең зур мәхәлләсендә Мөхәммәд-Шәриф исемле кеше имам булған. Ул ваҡытда ағач мәсджед икән. Андин суң аның уғлы Шәмс әд-Дин исемле кеше имам булған. Бу кеше ахунд дәрәджәсене табған вә һәм, күб фәнләрдә бер мәджмәғ
192 джыйуб, шул мәджмәғендә тәуарих сүзләрне дә /56б/
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
йазғылаған1. Хосусан шәһр-и Болғар бәйанында тансуҡ сүзләре бар. «Тарих-и Хөсәйениййә» сахибы тәхрир идүб ҡуйған, улуҡ ахундның тәхсиле Дағстанда булған икән. Ҡәбере Йаңы Бистәдәдүр.
Аның суңында шул мәсджедкә Фаҙлулла бине Сәйфулла дигән кеше имам булған. Фаҙли хәҙрәт дийүб мәшһүр икән. Бохара-и Шәрифкә йөрүб, Төрөкмәни ишан хәҙрәтне күрүб ҡайтҡан кеше булған. Йаңы Бистәдәге шулуҡ зур мәхәлләдәке таш мәсджедне ташдан бина ҡылғач, әүүәл Фаҙли хәҙрәт имам булған вә шулуҡ мәсджедне Мәчкәрәнең Ғабдулла бине Ғәбд әс-Сәлам исемле бай ташдан бина ҡылғандур. Фаҙли хәҙрәтдән мөҡәддәм ағач мәсджед икән. Бу Фаҙли хәҙрәт Йаңы Бистәдә мөдәррис булуб торғандур. Йаңы Бистәдәдүр. Аның суңында Әмирхан хәҙрәт имам булған. Аның әүлады суңыраҡ йазулур. Аның суңында Фаҙли хәҙрәт уғлы Мөхәммәд-Вафа хәҙрәт имам булған. Бохара-и Шәрифкә йөрүб ҡайтҡан кешедүр. Аның бер туғмасы Әхмәд исемле икән. Ул Мәчкәрәда уҡуған вә һәм Бохараға барурға чыҡҡан икән. Труйыскине үткәч, сәфәр мәрхүм булған. Вә бу мәсджеддә Мөхәммәд-Вафа хәҙрәт имам булуб, /57а/ торған заманда Әмирхан хәҙрәт мәдрәсәләрендә мөдәррис булур өчүн, йуҡарыда йад идүлмеш мулла Сибәғәтулла Ғәбд әл-Ҡадир уғлыны алғанлар кем, ул Орый шәһрендә мөдәррис дийүб мәғлүм булған иде.
Вә һәм мәҙкүр мулла Сибәғәтулла хәҙрәт Орый шәһренә күчкәч, мулла Бай-Морад Мөхәррәм уғлыны килтүргәнләр. Бохара-и Шәрифдә уҡуб ҡайткан кешедүр. Мәмсә ауылында дәрес әйткән. Андин Ҡазанға килгән, дәүләте артуб, йөрәкләнүб, һәуа вә һәүәҫ илә әһл-и донйа сурәтенә кергәндүр. Әһл-и донйа кәсебләренә ҡатышуб, байлар халҡы берлә халыҡланған. Ғөләмәғә бирүлә торған мәғрүф садаҡаларға гүзәл нәрсә бирүлмәсә, алмай икән. Шул сәбәбле Ҡазан байлары арасында сатыу малны ҡарағанда рәүнәҡле күрүнмәсә: «Синең бу малыңны Бай-Морад мулла садаҡа да алмас», – дигән сүз шундан ҡалған. Бик әғлә кейемләр йасаған вә бик әғлә ғимарәтләр төзүгән. Тәмам-и Бистә
|
|
193 |
1 В тексте: йазлаған. |
||
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
байлары ҡийәфәтенә кергән. Әммә Бохара-и Шәрифкә барса да мәшайех күрәлмәгән, дигән. Танауы хушбуй исенә йарамай йуҡары ҡараб ҡайтҡан.
Әммә ғилем-и ҙаһирда бер аз мөлкәсе булған. Бер ничә бабға хәуашидән тәхрират дә йазған булған. Вә ләкин батиндә хәле өчүн /57б/ ҙаһир буйаулары күб ҡиммәт бирмәгән. Вә һәм Бохара-и Шәрифдә мәшайех күрмәгән сәбәбле, шәһр-и Болғар шәйехләрүне дә тәғҙим итәрлек әүсафы булмаған. Мәҫәлән, аның ваҡытында Ҡорса шәйехләре ҙикр-и ҡәлб сабаҡлары илә тәнүир әл-ҡөлүб сәғийендә булуб, әнуар әлләтаьиф илә мөштәмәлләр икән. Вә төрле бабда тәснифатны рәдд ҡылурға сарф әл-һиммәт ҡылғандур, дийүйлә хилафға иджтиһад арасында ҡәлбендә бәғҙе әл-мәшайех ҡараланыуға сәбәб булғандур. Бәс. Анларға һиммәт гөстәрә башлағач, башҡа шәйехләргә ҡағылыу да сәһил була башлағандур.
Хала аның заманында мәшһүр Ғәйса хәҙрәт исемле бер шәйехкә әдәбсезлек ҡылғандур. Шунда шәйех исемле кемсәнәләргә ҡағылыуы афәтендә малындин бәрәкәт күтәрелүб, мәғишәте шиддәткә әйләнүб, суңғы ғүмерендә михнәт күрүб вафат булғандур. Вә үзенең суңында йортилләре сатуб, әҫәрләре йуҡҡа чыҡҡандур. Шәйех булмаған кешегә ғалимлек дә килүшмәй, мәнсәбендә сере дә күшмәй. Ғауам уғлы ғамилеккә тартыуы ғад-и Аллаһға нәҙрән мәғлүм-и көлли ғалимдүр. Мәшайехғә ҡағылған кешеләр бөгөнгәчә бары да ҡағыла киләлә. Ҡайу Бай-Морад хәҙрәтнең уғлы Мөхәммәд-Хәбиб исемле мәхҙүм Бохара-и Шәрифкә баруб тәхсил-и ғилем ҡылғанда вафат булды. Вә һәм БайМорад хәҙрәтнең бер ҡызы бар иде. Ғәбд әл-Вәли байда /58а/ вафат булуб, Ғәбд әл-Вәли байдан Ғәбд әр-Рахман исемле уғлы ҡалды. Бай-Морад хәҙрәт нәселендә мәғлүм кеше шулдур.
Ҡайу Йаңы Бистәнең мәҙкүр мәсджедендә Бай-Морад хәҙрәт суңында Әхмәд-Сафа хәҙрәт имам булды. Йуҡарыда мәҙкүр Мөхәммәд-Вафа хәҙрәтнең уғлыдур. Бохара-и Шә рифдә уҡуб ҡайтуб, имам вә мәдәррис булуб торғанда, хадж сәфәренә йөрүб ҡайтды. Вә, хадждан килгәч, күб тормайынча вафат булды. Булар йуҡарыда мәҙкүр Фаҙли ишан хәҙрәтнең
194 фәреғләре буладур.
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
Хөсәйен исемле бер уғлы имам вә мөдәррис булуб торадур. Бохара-и Шәриф йөрөгән кешедүр. Вә йанына үзе нең Мөхәммәд-Ҙариф исемле уғлыны имам ҡылғандур. «Тәуарих-и Xөсәйениййә» сахибы шулдур ки, аҫар-и джәми ләдән булмаҡлыҡы вә вәҙих вә эшкәрдүр, чөнки ничә мәрхүм адәмиләрне йад ҡылуб, исемләрүне ихйа ҡылмаҡ буладур. «Фәнәғмә-л-иджтиһад вә нәғмә-л-ихтисаб». Вә йәнә улуҡ Әмирхан хәҙрәтнең бер уғлы Ибраһим исемле. Анусы кәсеб берлә вә һөнәр берлә мәғаш ҡыладур. Бәс. Ул зәкиләрдән булса кирәкдүр. Чөнки «Шәмғ-и ҙийада»: «Зәкиләр һөнәр-и саздур», – димешдүр. Вә йәнә Әмирхан хәҙрәтнең бер уғлы Хәсән исемле. Энүсе, Бохара-и Шәриф тәхсил-и ғилем идәргә баруб, /58б/ ҡайтуб килергә йетешкән көнләрдә Бохара-и шәрифдә мәҡтүл булғандур. Йаңы Бистә исемле йердәге бер мәхәлләнең имамлары мохтасаран йад улдылар. Бәс.
Шимди Ҡазанда Йаңы Бистәдә икенче олуғ таш мәс джеддә имам булған кешеләр йад улынсун. Әүүәл Мөхәммәд хәҙрәт имам булған. Ул ваҡытда бу мәсджед ағачдан икән. Бу мәсджедне Үрнәшбашы Раҡи бай кирбечдән бина ҡыл дурғандур. Бәс. Бу таш мәсджеддә башлаб Мөхәммәд хәҙрәт имам булған. Суңында аның уғлы Мәхмүд хәҙрәт булған вә аңа йулдаш булуб Әбүбәкер хәҙрәт имәм булғандур. Бу Әбүбәкер хәҙрәт Бохара-и Шәрифдә уҡуб, Төрөкмәни ишан хәҙрәт илә күрешүб ҡайтҡан кеше икән. Суңра Ғәбд әл-Ғәфүр хәҙрәт имам булған. Суңра Хөсн әд-Дин хәҙрәт имам булған. Мәчкәрәда уҡуб чыҡҡан кешедүр. Хөсн әд-Дин хәҙрәтнең өч уғлы бар, икесе – сәүдәгәрләр, берсе – Мөхәммәд-Шакир исемлесе – имам вә мөдәррис булуб торадур һәм хадж итмеш кемсәнәдүр.
Йаңы Бистәдә өчүнче таш мәсджедне Муса Апанайыф дигән кеше бина ҡылған. Вә шул мәсджедкә имам булған кешеләр. Әүүәл Хәмид хәҙрәт имам булған. Аның соңында аның уғлы Мөхәммәд хәҙрәт имам булған. Бохара-и Шәрифдә /59а/ уҡуб ҡайтҡан кешедүр. Һәр ғилемдә хәҙҙе бар икән. Хосусан, ғилм-и ҡираьәтдә маһир вә хөсн-и сәүте ҙаһир икән. Андин суңра Шаһ-и Әхмәд хәҙрәт имам булған. Мамыш ауылының Байазид бай уғлыдур. Аның бәғҙе васфыны «Шәмғ-и ҙийа» исемле китабда наҙым илә йад улынғандур. 195
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
Андин суңра Ғәбд әл-Ҡәййүм хәҙрәт имам булды. Бирәзә ауылының Ғәбд әл-Бәдиғ исемле адәмнең уғлыдур. Тәхсил-и ғөлүм шәһр-и Ҡазанда Иске Бистәдә мәшһүр мәғрүф дамулла Сәләх әд-Дин әфәнде тилмиҙедүр. Сәләх әд-Дин әфәнде «Шәмғ-и ҙийа» исемле китабда фи әл-джөмлә тәғриф улынды.
Шимди Ҡазанның Йаңы Бистә исемле ҡисмендә мән шүрле имамлар йазғулады. Әммә анда бу мәҙкүрләрдән ғәйре һәман йахшы ғалимлар вә йахшы бай вә әһл-и тәҡүә булған зәкиләр вә ҙакирлар, вә сәхиләр, вә шакирлар, вә һөнәрле адәмиләр күбдүр ки. Күңел күзе ачыҡ адәмиләр харидждан ҡарағанда, әнүәр-и ғәмәл вә аҫар-и хәйрат шөғләсе тулҡынлаб торғанны күрерләр. Йәғни Йаңы Бистә дигән йер – йахшыларның бик күб йередүр. Ҙаһирән вә батинән нурлы йердүр. Ҡәүемләрендә күб зәкиләр /59б/ күб ғәниләр, күб сәхиләр бардур ки, әснаф-и халайык анлардин ҙаһирән вә батинән һидайәтләрүне вә ғинайәтләрүне, вә риғайәтләрүне күрәләр. Үлүкләрендә вә теркләрендә салих кемсәнәләр күбдүр. «Тәнәззөл әл-рәхмәт ғиндә ҙикр әс-салиха» хәдиҫ-и шәриф мөджибенчә, исемләре йад улынғанда йахшыларуны ҙикер ҡылуб сөйләргә сәбәб булур дийүб, бер ничәсене тәсмийә әйләдүк. Ҡалғанлары һәман йахшылардур, дийүб хөсн-и ҙанн ҡыламыз. Барый Тәғәлә риҙа-и шәрифләрүне насиб әйләсүн! Амин!
Монда мәҙкур әдәмиләрнең һәр ҡайусындан ҡалған вәғәҙләрүне вә тансуҡ ҡиссаларны кағәзғә йазсаң, сүз күбдур. Исемләре чыҡҡанда, ҡиссаларны һәм сөйләйүб, ғибрәт илә хиссә алурға тырушҡайсызлар!
Хата дийүб хатаны орма йөзгә * Хатадин хали ирмәс Хаҡҡдин үзгә.
196
ГЛОССАРИЙ
Айат [ةیآ] – стих Корана. |
|
Ахунд [دنوخآ] – старший имам какой-либо местности или |
|
региона. |
|
Бейт [تیب] – двустишие в арабской и персидской поэзии. |
|
Дамулла/дамелла [لاماد] – почётное наименование вы- |
|
сокого религиозного авторитета, лица, достигшего обще- |
|
признанного совершенства в мусульманских науках. |
|
Имам [ماما] – предстоятель на мусульманской молитве, |
|
руководитель местной религиозной общины, мечети. |
|
Ишан [ناشیا] – руководитель суфийского братства или |
|
его отделения, имеющий право воспитывать собственных |
|
мюридов. |
|
Климат [میلقا] – одна седьмая часть населённого людь- |
|
ми пространства в арабской географии, выделяемая по ши- |
|
роте. |
|
Минбар [ربنم] – трибуна в мечети, с которой произносит- |
|
ся пятничная проповедь. |
|
Мирза/мурза [ازریم] – представитель родовой знати, |
|
аристократии в государствах Чингизидов. |
|
Мулла [لام] – имам, обиходное название любых лиц, име- |
|
ющих религиозное образование. |
|
Муфтий [یتفم] – лицо, имеющее право выносить бого- |
|
словско-правовые решения, имеющие юридическое значе- |
|
ние; председатель Оренбургского магометанского духовного |
|
собрания. |
|
Мюрид [دیرم] – суфий, находящийся под руководством |
|
шейха, мистик, не достигший совершенства. |
|
Сунна [ةنس] – наследие Пророка Мухаммада, его образцо- |
|
вое поведение, второй по значимости источник мусульман- |
|
ского права. |
197 |
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
Суфизм [فوصت] – мусульманский мистицизм, религиозная наука о нравственном самосовершенствовании и познании божественных тайн.
Улем [ملاع] – мусульманский религиозный учёный. Хадж [جح]– один их столпов ислама, паломничество в
установленное время к святилищу Кааба в аравийском городе Мекке.
Хаджи [یجح]– лицо, совершившее хадж.
Хадис [ثیدح] – сообщение о словах или действиях пророка Мухаммада.
Хан [ناخ] – высшее лицо в иерархии государств, созданных Чингисханом и его потомками, глава государства или владения у тюркских народов.
Шейх [خیش] – руководитель суфийского братства или его отделения, имеющий право воспитывать собственных мюридов.
198
Научное издание
Исламский и доисламский мир: история и политика
Мухаммад-‘Али Чукури ‘Арифуллах Басарави
БУЛГАРСКИЕ ХРОНИКИ, ИЛИ
ПРИБЛИЖЕНИЕ [‘АЛИ] ГАРИ
Вступительная статья, транскрипция, перевод и комментарии И. Р. Саитбатталова
Редактор: Т.Г. Ханина
Корректор: Т.Ю. Кречко
Верстка: Я.К. Полонская Дизайн обложки: И. Картвелишвили
Иллюстрация на обложке Shutterstock
Подписано в печать 13.07.2021. Формат 60×901/16. Гарнитура CharterITC. Печать офсетная. Объем 12,5 печ.л. Тираж 500 экз. Заказ №
Отпечатано в АО «Первая Образцовая типография» Филиал «Чеховский Печатный Двор»,
142300, Московская область, г. Чехов, ул. Полиграфистов, д. 1 Сайт: www.chpd.ru, E-mail: sales@chpd.ru, тел. 8(499) 270-7359
ООО «Садра» www.sadrabook.ru