Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

Вә һәм кичдән шәйех илә инбисат заманы озун булуб, эшкә шоруғ заманлары ҡысҡа ҡалыудан ғәфләт булғандур.

Әл-ҡисса, ҡотоб әл-мәшәйех Ғәбд әс-Сәмәд әфәнденең чишмәсе шул уҡ мәшһүр булғучы Чорғат чишмәседүр, дирләр кем, ана һәр бер милләт эйәләре тәғҙим идәрләр. Вә ләкин нәсари ана үзләре диндәшләренең аҫарыдур, дийүб ҙанн идәрләр. Вә һәм «Михайлский колуч» дийүб сөйләшүрләр. «Вә-л-әүүәл һүүә-л-мөғәүүәл».

Әл-ҡисса, «Тәуарих-и Болғариййәдә» мәҙкүр булғучы Ғәбд әс-Сәмәд әфәнденең зыйараты булса да йәки башҡа бер вәлинең мәҡамы булса да, ул уҡ без зыйарат әйләмеш мәҡамда боронғолар әҫәре ҙаһир булуб торадур. Мәҫәлән, Идүл йарундан тағ өстенә бер чаҡрум миҡдары булур. /13а/

Ҡайу тағ өстендә боронғылар мәҡам тотҡан нишаны бар. Вә андин түбәнерәк ҡәбер ғәләмәте бар ағачлы йерләрдә. Вә аны ҡойма илә чолғаб алғанлар. Вә һәм ҡәбер тигрәсе, тағ арасы кеби, чишмәле сазыраҡ йер кеби, ағачлыкдур. Вә андин түбәнерәк мәҙкүр чишмә бар. Ҡайу чишмәнең сыулары олуғ эв миҡдары түб-түгәрәк чүлмәк кеби таш эчендә торадур. Вә чишмәнең тарафы тиб-тигез булуб, сыуның артҡаны чүлмәк кеби эвнең һәр тарафындан бер-бер ағуб торадур. Вә андин ағуб, йөз сажин миҡдары баруб, Идүлгә төшәдүр. Вә бөйлә ағуб бармаҡыда, өч-дүрт буй эв миҡдары олуғ ташның өстендән жолаб арҡасы кебек тар йулдин ағуб барадур.

Бу хәлләрнең бары да адәми эше кебек, сәнғәт илә, хикмәт илә эшләгән кебек фәһемләнәдүр. Мәҫәлән, мәҙкүр шәйех үзенең өйүндин чығуб, дарунда бер урунға ҡулуны туғуб, суны джәҙб ҡылуб килтүргән кебек фәһемләнәдүр. Вә мәҙкүр ҡулун тыҡҡан урунны, ҡулы илә буталаб, чүлмәк эчене киңәйткәндәй фәһемләнәдүр. Вә һәм чишмәне тәмам иткәч, сыу йулы булсун дийүб, чишмәдин Идүлгә /13б/ ҡараб, тағдин Идүлгәчә ике йағындағы аҡ балчыҡларны ике ҡулы илә джыйуб уртаға өйүб баруб, үзе өйүлмеш балчыҡлар өстендин атлануб барған миҫаллы фәһемләнәдүр. Йәғни хәзердә, моғайын, ҡаты ташдур, вә ләкин балчыҡдан йасалған кеби күрүнүб торадур. Вә чишмәнең әтрафында тағ буйларунда мөридләр мәҡам тотарға ҡазуб йасалмыш

эвләр ғәләмәте бардур. Бу тағ буйлары вә тағ өстүләре 141

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

боронғыларның мәғишәт джайы булған кебек фәһемләнәдүр. Вә анларға сыу йыраҡ булған сәбәбле, бу чишмәне иҙһар ҡылуб ҡуйыу лазым булған кебек фәһемләнәдүр.

Нитәк кем, шәйехемез Эстәрлебаши хәҙрәтләре бер олуғ чишмәне мәдрәсәләр арасына килтүрүб ҡуйғандур. Вә бу әҫәрнетәхсилдәнәрәсмәсәғиләрҡылғандур.Бәс.ОшбуЧорғат динелдеке мәҡамдан үтмәк хосул итсә, тәғҙим әл-әкабәр ҡәсде илә вә тәхсил әл-мәнафиғ ирадасы илә мәшайех-и кәрамны рабиткә алуб, доға-и хәйр илә шөғөлләнүб үтәргә ғадәтләнеү кирәкдүр.

Вә бәғдәһү мәғлүм улына ки, ҡайу чишмәне нәсарәьинең тәғҙим ҡылыуына /14а/ сәбәб шул булған дирләр, ки заман-и әүүәлдә бу чишмә мосолманлар чишмәсе ирдүге мәшһүр икән. Вә мосолманлар тәғҙим илә килүб-китүб истимдад ҡылалар икән. Көнләрдә бер көн бер нәсари, чишмә йанында тәғҙимсез эш ҡылуб, бик тиз олуғ мәриҙгә мөбтәла булған, имеш. Бәс. Үзенең мәриҙене бу фиғелендән күрүб, чишмәгә хәйрат йебәрүб, истимдад ҡылуб, шифа табҡан, имеш. Бәс. Мосолман ҡәберендә шундайын әҫәрләр бар, дийү мәшһүр була башлағач, бу әҫәрне нәсариға нисбәт ҡылыу тейешле дийүб, «Михайлский колуч» ләҡәбе суңыраҡ пәйдә булған исемләредүр.

Әл-ҡисса, мәғлүм улына ки, Чорғат чишмәсенең әүүәлән вәджеһ әл-әрҙға ҙоһуры да әнфас әл-мәшайехнең джәҙбе илә кебек фәһемләнде. Вә хасийәтле булыуы да әнфас әл-әкабәрдән булыуы джәьиздүр. Мәҫәлән, биьр-и Зәмзәм кеби ки, әҫәр-и әҡдам-и Исмәғил, ғәләйһи-с-сәләмдүр, дийүб бәйнә-л-хаууас вә-л-ғаууам мәшһүр әл-әнам булуб ҡалған кәламдур.

Вә бәғдә шәһр-и Болғарда Чурғатдан ғәйре дә әҫәрле чишмәләр күбдүр. Ул уҡ чишмәләр йанында мәшәйех алислам мәғишәт идүб мәдфүн улмышдур, дийүб, зыйаратларына йөрөгүче суфыйлар күбдүр. Вә ләкин чишмә /14б/ чишмәләрнең күберәкне башҡа диндә булғучылар үзләренә нисбәт илә мәшһүр идүб, аларда әһл-и ҡөбүрдән истимдад идәләр вә, хәуас-и әшйа хаҡ дийүб, чишмәнең үзүндән дә шифа тәләб идәрләр.

Безнең Шәрғ-и шәрифемездә дә әһл-и ҡөбүрдән истифадә вә истиғанә хосусында риүәйәт улмыш хәдиҫләр бардур.

142 Вә хаууас-и әшйа хаҡ дийүб, бәғҙе чишмәләрдән шифа талаб

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

ҡылыу бардур. Хатта ки, безем мәмләкәтемездә иҡлим-и садисда вә иҡлим-и хамисда мәшһүр чишмәләр бардур. Йәғни мәмләкәт-и Русиййәгә ҡалмыш Дағстан йортонда вә Төрүк йортонда булғучы мәмләкәтләремездә тәуаттирән ҫабит булынмыш хасийәтле чишмәләр бардур. Бу сүзнең хәбәре вә сиххәте хәҡиҡәткә ирүшкәндүр, әммә һәр бер ғаҡылға мәсмүғ вә мәғруфдур ки, тәнзил әр-рәхмәт ғиндә ҙикри- с-салихә хәдиҫ шәриф мөджибенчә, салихләрне сөйләгән йергә дә рәхмәт йауғач, салихләр мәғишәт ҡылған йергә рәхмәт йағмаҡлыҡы бигерәк ҙаһирдур. Шундайын салихләр торған йердә рәхмәт әҫәрләре ҡалмаҡлыҡы вә рәхмәтләр йағуб тормаҡлыҡы ғаҡлан /15а/ джәьиз вә нәҡлән тәсдиҡи ваджибдүр ки, хауас әл-әшйа вә фәҙаьил әл-әуҡат вә-л- мәуаҙиғ хаҡ дийүб, бәғҙе әл-әкабәрнең мәджлесләрүндән дә шифа талаб ҡылыу бардур.

Нитак кем Кәғбә-и Шәрифкә ирүшүб торған нәрсәләрне вә пәйғәмбәремез, ғәләйһи-с-сәләмнең, тәненә ирешүб тор­ ған хирҡәләрне үбүб тәбәррөкләнмәк бардур. Вә ошандаҡ анларны үбкән кешеләрнең ҡулларуны үбмәклекдә әҫәрләр бардур. Хатта ки мәшайех-и кирамның ултуруб йөрүгән мәркәбләрне дә тәғҙимән вә тәкримән үбүб, сахиб әл-мәкан­ дан мәдәд сорамаҡлар бардур. Бәс.

Бәғҙе чишмәләрдән вә ҡозуғлардин шифа талаб ҡылы­ уның вәджеһе бардур. Вә ҡайу чишмәләрне башҡа дин әһелләре­ үзләренә дәғүә ҡыла торуб, күберәкләре һаман әһл-и исламлы нисбәт улынмаҡны иҡрар идәрләр, чөнки шәһр-и Болғарны боронғы заманда әһл-и ислам тотдуғы мәғлүмләредүр. Вә әһл-и исламда ғилем вә хикмәт даьими була килдүке мәғлүмләредүр. Шул сәбәбле һәр фирҡәнең инсафлылары шәһр-и Болғардағы аҫар-и ҡәдимәне әһл-и исламға иҙафә ҡылуб сөйләшәләр.

Әл-ҡисса, «иҙән тәхәййәртүм фи-л-өмүри фәстәғинү фи әһли-л-ҡөбүр» /15б/ ҡәҙийәсе мөджибенчә әһл-и ҡөбүрдән истиғанәт истимдадларны ташлаб йебәрмәскә кирәк, бәлки зыйарат илә тәғҙим идүб, Ҡөрьән айатлары бағышлаб, ҫауабларуны­ теләб йөрмәк кирәк, әммә: «Әһл-и ҡөбүрдән морад әһл-и ҡөлүбдүр», – дигүчеләр дә бар. Бәс. Әһл-и ҡөбүрдән истиғанәт ҡылуңыз, дигән сүз булур, нитак кем 143

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

«ҡөлүб әл-әбрар ҡөбүр әл-әсрар» ҡәҙийәсе ҡөбүр илә ҡөлүб бер-берсенә итлаҡ улынмаҡыны тәҡриб идәр вә-л-хасил тән илә зыйарат, ҡәлб илә рабитә әһл әл-исламның барына да тейешле ғәмәлләрдән идүке әхадиҫ-и сәхихиййә илә мәғлүм вә әфғал әл-мәшайех илә тәуариҫән мәғмүл була килгән эшләрдәндүр. Ғамилләр-и мәьджүр вә ғафилләр-и мәхсур булсалар кирәкдүр.

Вә бәғдә шәһр-и Болғарда, йәғни «борынғы мәҡәм әләсхәб» дийүб мәғрүф ҡәрйәдә, вә Бүләрдә, вә Чаллыда, вә Чорғатда вә башҡа йерләрдә мәшәйех-и кирам төрбәләре мәғлүм булса, тәғҙим илә, тәкрим илә йад ҡылғучы булғайсыз! Бәлки чишмәләр тигрәсендә риджал-и ғәйебләрнең ҙоһуры ваҡиғ булғулайдур. Бәс. Чишмә йанына йорт салғучыларның мәризгә ибтиләсенең күблүке тәғҙим ҡылурға тейешле /16а/ эшләрне тәғҙим ҡылмағанлыҡлары сәбәбле әруах суҡҡандан була торғандур, дийүб, күб йерләрдә сөйләб ҡуйғаным бар вә күб нөсхәләрүмезә йазуб ҡуйғаным бар. Бәс. Бәнем сүзләремне ғибрәт илә тыңлаб, чишмәләр йаныны пак то­ тарға тәғҙим илә саф тотарға ғадәтләнгәйсезләр.

[Замандаш ғалимдар менән остаздар бәйәне] Әл-ҡисса, шәһр-и Болғарда безнең ғасырымызда вә һәм

ата-бабаларымыз ғасырында мәғрүф булғучы бәғҙе остаҙлар бәйәне. Әл-ҡисса, «Тәуарих-и Болғариййәдә»: «Сәхәбәне күрүб, ғилем алған табиғинләр тарих һиджрийәнең ике йөз йылынача вафат булуб бөтделәр», – димешдүр. Вә анлардан суңра килгән бер ничә табиғинләрне дә ғыйан әйләмешдүр. Вә «Тәуарих-и Болғариййәне» тарих-и һиджри мең сәнәгә йетмәс борон тәсниф ҡылғандур.

Әл-ҡисса, анлар суңында да күб кемсәнәләр шәһр-и Болғарда тәғлим әл-фөнүн вә тәлҡин әл-ғөлүм идүб китмеш­ ләрдүр. Мәҫәлән, тарих-и һиджри мең дә ике йөз йыл ходудында Ҡазан йере Ҡарил ҡәрйәсендән Минзәлә нахийәсе Шығай ауылына килүб, Ҡара Ғәбд әс-Сәлам хәҙрәт исемле кемсәнә джәмиғ аҡтар-и Болғариййәға таһир нурларуны /16б/ көнәш кеби нәшер вә ихсан әйләмешдүр.

Вә аның тиләмиҙендән нәһер-и Өршәк буйларундан 144 Джәғәфәр ишан-хәҙрәт исемле кемсәнә вә аның шәрикләре,

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

ғилем-и ҙаһирда мәһарәт табуб вә дәр әл-исламға сәйәхәт идүб ҡайтуб, күб мосолманларға ғилем-и батинне ифада ҡылуб вә күб хәлфәләр ҡуйуб киткәнләрдүр. Нәһер-и Өршәкдә «Ҡотоб хәҙрәт» дийүб мәшһүр булғучы хадж әлхәрәмәйн хәҙрәтләре шулдур. Бәс. Буларның асылы Шығай хәҙрәткә ирешәдүр.

Вә хөләфа-и Төркмәнидән ничә кемсәнәләр шөйлә ифада-и тәмам идүб китмешләрдүр. Мәҫәлән, виләйәт-и Ҡазанидә шөйүх-и Ҡорса вә фәҙлән Ҡашкар вә Мәчкәрә кеби, вә нәуах-и Өфедә шөйүх-и Эстәрле вә Ҡорочи вә анларның хәлфәләре кеби, вә дамулла Ғәбд әр-Рәхим Утуз-Имәни вә дамулла Тадж әд-Дин Минзәләүи дидүкләре кеби ғөләмә-и мәшһүрин килүб килгәндүр. Бунларның бәғҙе мәнаҡиблары бу мескеннең «Әғләм-и һади» кеби мәнҙуматында мәҙкүрдүр. Әл-хасил шәһр-и Болғарда мәрхүм булғучы шәйехләр бик күбдүр вә хәйатда булғучы шәйехләр һәмишә ғасран бәғдә ғасрин килүб торалар. Бәс. Ғауам әл-әнам биләдәмезне мәшайех-и кирамдан хали саймасунлар. /17а/

Бәйет:

قبس نیا دریمن وت یریمبرگ * قح فاطلا درک هدعو ار یفطصم

Аллаһүммә әббәд дәүләтиһим вә әййәд хикмәтиһим вә мәғрифәтиһим вә нүширә ғәләйһим мин бәрәкәти әнфасиһим фитран вә мин нәфәхати әлхаҙиһим ғитран.

Әл-ҡисса, «Тәуарих-и Болғариййәда» риджал-и табиғин вә ниса-и табиғат джөмләсендән күб кемсәнәләрне ҙикер әйләмешдүр. Әгәр дә ул мәҙкүр кемсәнәләрнең табиғин вә табиғат джөмләсендән булыулары ҫабит булса, йәғни сәхәбәне күрүб, иман килтереүләре ваҡиғ вә садиҡ булса, анлар бик олуғ мәнаҡиб сахиблары буладур. Бәс. Анларны тәғҙим илә ҙикер ҡылмаҡ тейешле буладур вә джан илә дуст тотуб, тән илә зыйарат ҡылуб, хәйер доғаларны ҡылмаҡ тейешле буладур. Вә ул мәрхүмләрә хөсн-и ҙаннилә тәкрим ҡылмаҡ мосаннифкә суй-и ҙанн илән тәкҙиб ҡылмаҡдан хәйерледүр.

Вә һәм хатунларны санға санамаған булуб, хаджи Ирәмәли ҡызы Ғәйшәбикә кеби ғәзизәләрне дә, хафиҙаларны да, хаджийаларны да тәхфиф иткүче улмайа идүк, дийүб,

тәхфиф әл-әкабәрдән ихтираз ҡылыу тейешле буладур. Чөнки 145

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

хатунларның да, дин-и исламда ҫабит ҡәдәм булуб, шәриғәт вә тәриҡәт әхүәле илә кәмаләт тәхсил итмеш ҙатлары күбдүр. Хатта ки, риджал әл-ғәйеб мәртәбәсенә ирүшкән хатунлар /17б/ күбдүр. Мәҫәлән, безнең йеремездә Ҡороч хаджидән тәлкин-и ҙикер-и ҡәлеб алуб, әнуар-и ләтаьиф-и сәбғә илә мөнәүүәр булғучы хатун-кызлар бик күб күрүнүр иде. Әгәр дә анлар шәйехләрә йөрөгән булмасалар, бу рәүешле әҫәрләр табмаслар иде. Вә үткән шәйехләр ғасырында өлүшле хатун-ҡызлар күб иде. Вә көтөб-и тәсаууыфда исемләре илә мәҙкүр улдуғы хатунлар күбдүр. Вә әхүәл-и кәҫрәсенә хайран булурлыҡ хатунлар күбдүр. Бәс.

Бәнем күб мәджлесдә: «Ирдән артуҡ хатунлар бар», – дидегемне хатаға нисбәт ҡылмаклары тейешле буладур. Хатта ки: «Ун ирдән артуҡ хатунлар бар, йөз ирдән артуҡ хатунлар бар», – дигүчеләрне дә аслан хата сөйләй дийүргә йарамас. Әлбиттә, шундайын ғәзизә хатунлар бардур. Мәҫәлән, дар әл-исламда Рабиға-и Шамиййә кеби ғәзизәләр булса, шәһр-и Болғарда булмаслыҡы ниндәйен дәлил илә ҡәтғ ҡылынадур? Бәс. Хатун-ҡыз таьифасына шөйлә кәмаләт кәсебенә дәлаләт ҡылмаҡ хилаф-и шәреғ дәгелдүр. Әгәр дә анларны кәсеб әл-мәғарифкә тәхриҙ ҡылғучылар булмаса, ғафил йөрүб, бәлки мәғаси илә ғүмер сөрүб, ахыр әл-әмур даьими нидамәтдә ҡалыулары ихтималдур. Бәс. Анларны мөхәббәту-Ллаһ вә мәғрифәту-Ллаһ йулына салмаҡ әмер-и мәғрүф /18а/ вә тәғлим-и мәшруғ джөмләсендән булуб, шәриғәт вә тәриҡәт мәннләрүне үгрәтүчеләр биғәйр-и хисаб әджер-и ғәҙимләрә наьил булмаҡлары мәджзүм. Вә анларны мәнеғ ҡылғучылар мәннағүн ли-л- хәйер джөмләсенә керүб, ғаси булуб ҡалыулары мәғлүмдүр. Бәс.

Безем мәмләкәтемездә риджал-и салихин вә ниса-и салихат бардур. Тәғҙимсез йөрүб, ғаси булыудан саҡланғайсызлар. Вә бу хосусда бу мескеннең «Нәсим әс-саба» исемле хаджнамә китабында Мәдинә-и Мөнәүүәрәдин роджуғны сөйләгән йердә бер ничә ҡиссалары бардур ки, ниса-и салихат бу заманда да булыуларуны бәйан ҡылғандур ки. Бәхер-и Шаб ҡашындағы Йәнбуғ ҡәлғәсендән чығуб карабка ултурыуны

146 сөйләгән йердә булур.

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

Аҡсаҡ Тимер ҡиссасы Тарих-и һиджридән йете йөз йыллар үткән суңында сикез

йөз йыл булмас борун Аҡсаҡ Тимер исемле бер надан бадишаһ чығуб, күб шәһәрләргә фетнә вә фәсәдләр салуб йөрөгәндүр. Ҡайу Аҡсаҡ Тимернең әүүәл вөджүдгә килмәгенең вә падишаһлыҡға ирүшмәгенең ҡиссасы «Чыңғыз намә» /18б/ исемле китабда мәстүрдүр. Әммә бидайәт әл-вәләдәтләрүндә вә ниһайәт әл-идарәтләрүндә сәркәшилек әмарәтләре ҙа­ һирдүр.

Әл-ҡисса, Аҡсаҡ Тимер күб дәүләтләр табуб вә күб носратлар табуб, күб биләд әл-исламда булғучы шаһлара вә солтанлара хилафлыҡлар вә ғазилыҡлар ҡылмышдур. Мәҫәлән, тарих-и һиджридән сикез йөз йылларда Шам дийарында вә Рум мәмләкәтләрүндә джиһад ҡылуб йөрүмешдүр вә әһл-и исламға күб джәфалар салуб йөрүмешдүр. Хатта ки, Истанбулны ҡайсарлар көткән заманда Истанбул әтрафындағы мосолман падишаһларундин Йылдурым Бәйазид исемле хан Истанбулны фәтех идәргә йаҡынлаб, солохнамә йазушурға торғанда,ошбуАҡсаҡТимербарубджитүб,ЙылдурымБәйазид илә суғыш башлаб, каферләрне тынычландурған. Ахыр әләмур Йылдурым Бәйазидне әсир төшүрүб һәләк әйләмешдүр. Әммә бу хәлләр Истанбул ҡәлғәсе мосолманларға фәтех булыудан мөҡәддәм булғандур. Аҡсаҡ Тимернең Истанбул /19а/ илә ҡәтғән мөхәрәбәсе булмағандур. «Тәуарих-и Болғариййә» сахибы бу бабда хата сөйләмешдүр.

Әл-ҡисса, Аҡсаҡ Тимер, Истанбул тарафындағы мосолманларны аҡсатуб вә Истанбул ҡайсарларуны тынычлатуб, икенче мәмләкәтдәге сөнниләрне ҙәғифләндүреүгә теләб, ғәскәрләрүне шәһр-и Болғар тарафына сөргәндүр вә йулда күб мосолман шәһәрләре берлә суғушуб, күб мосолманларны бөлдүргәндүр. Вә әһл-и Болғар муны ишетүб, тәмам мәмләкәтенә йарау иғлан идүб, әгәрчә көч вә ҡеүәтләр джыйуб торғандур. Вә ләкин ғәскәр джыйыулар вә ҡорал йасаулар камиллеккә ирешмәгәнләр.

Әл-ҡисса, Аҡсаҡ Тимер Хаджитархан шәһәренә килүб, аны һәм суғыш берлә интекдерүб, үзенә табиғ ҡылғандур. Вә андин көч вә ҡеүәт алуб, ғәскәрүне ике фирҡә идүб, шәһр-и

Болғар тарафына күндүргәндүр. Бер фирҡәсе көймә илә 147

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

Волғу нәһеренә төшүб, вә бер фирҡәсе ҡоруғ йердән китүб, шәһр-и Болғарға ирүшкәнләрдүр. Бәс.

Аҡсаҡ Тимер, шәһр-и Болғарға илче йебәрүб, суғыш сорағандур. Анлар: «Сән мосолмансын. Безнең илә нә өчүн суғыш ҡыласын?» – /19б/ дидүкләрендә, шәһр-и Болғарда күб харам эшләр бәйан идүб йазғандур. Мәҫәлән: «Сезләр джомға вә ғәйед намазлары үтәмәйсез икән», – димешдүр. Бәс. Әһл-и Болғар Аҡсаҡ Тимернең һәр бер сүзләренә джәуаб йазсалар да, Аҡсаҡ Тимер, ҡабул итмәйенчә, ғәскәрүне ғәйрәтләндүрүб, суғышҡа йарағланмышдур. Бәс.

Болғар әһле ҡеүүәтләрүне сарыф идүб, ҡәлғә ҡапуларуны бағлаб, ҡәлғәне ғәскәр илә чолғаб, Аҡсак Тимер ғәскәренә ҡаршы торғанлардур. Вә һәм ничә көнләр ҡара-ҡаршы атушуб, Аҡсаҡ Тимер ғәскәрүне ҡәлғәғә керетмәскә сәғи-и тамм вә иджтиһад вә ғәҙам ҡылғандур. Мәгәр кем Аҡсак Тимер ғәскәрүндә ҡораллар күблеге сәбәбле Болғар әһле, тәҡәт тоталмай, бик күб ҡырылғандур, вә ҡалғандары ҡәлғәғә керүб, һаман ҡара-ҡаршы атушуб, күб михнәтләр йотҡандур.

Әл-ҡисса, Аҡсак Тимер ғәскәрендә олуғ тублар күб икән. Туб ҡеүүәте илә ҡәлғәләрүне ватуб, ҡаралтыларуны йемерүб, әһл-и Болғарны һәләк ҡылғандур. Ничә мең адә­ миләр шаһид булғандур, вә ничә меңләре шәһәрдән чығуб ҡачуб киткәндүр, вә ничә меңләре, мәджрүх вә мәтрүх булуб, ҡан дарйасы эчендә ҡалғандур, вә ничә меңләре, ҡаралты йемерелүб, ҡаралты /20а/ астында ҡалғандур, вә ничә меңләре теләб баш салғандур, вә ничә меңләре, тотулуб, әсир булуб килгәндүр. Вә шул ҡәдәр бөлүклүк эчендә Аҡсаҡ Тимер ғәскәрендә уҡлар, вә тублар, вә мылтуҡлар атулуб торғандур. Ру-йи зәмин төтүн берлә тулуб, тауыш-ғауға бөтүн джиһанға ғөлғөлә салған миҫаллы булуб торғандур.

Әл-ҡисса, әһл-и Болғар Аҡсак Тимергә мәғлүб вә мәҡһүр булуб, шәһр-и Болғар тәмам зир вә зәбер килүб, михнәт вә мәшәҡәтләр башдан ашуб, ҡайғу вә хәсрәт вә ғилләтләр ҡәлғәләрүне ут кеби чорнаб алғандур. Бәс. Аҡсак Тимернең шәрре тәмам-и әһл-и Болғарға тамма-и кәбири миҫаллы тоҡунуб, джөмләсене айаҡдин йыҡҡандур.

Әммә Аҡсак Тимернең башда морады әһл-и сөннәтне 148 тәхҡир ҡылмаҡ булмаса, бу суғышларны әһл-и Болғарның

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

джәуабларына ҡараб тәскин ҡылмаҡлыҡы сәһил булур иде. Мәҫәлән, әһл-и Болғарда джомға вә ғәйед уҡурға күнәрләр иде вә башҡа мәғсийәтләре булса, тәүбә идүб дүнәрләр иде. Әммә Аҡсаҡ Тимер үзенең сәркәшилегендән әһл-и сөннәткә шул ҡәдәр бөлүклүк салғандур. Хатта шәһр-и Болғарның ҡаралтылары Волғу Идүленә йемерүлүб төшүб, Идүлләр быуылмышдур, хатта Волғу Идүле ташуб йете чаҡрым /20б/ миҡдары йердән йаруб ағуб китмешдүр. Әл-хәл Волғу Идүле шул йаңы йарған йердән ағуб йатадур.

Әл-ҡисса, Аҡсак Тимер үзенең ғәскәре берлә Болғар әһлене ҡырды вә ғәйрәт берлә шәһр-и Болғарның эченә керде вә күзенә күренгән бер кешене ҡылыч вә мылтык, вә уҡлар берлә үлтүрде вә ҡалғанларуны, баш салдуруб, тараф-и мәмләкәткә китмәгә әмер вә фарман әйләде. Вә үзе күздән ҡараб тороб, джөмлә әһл-и Болғарны әтраф мәмләкәткә тарҡатды. Вә шәһр-и Болғарннң нигезүне йығуб, ҡыруб вә атуб начиз вә набуд әйләде. Иннә ли-Ллаһи вә иннә иләйһи раджиғун.

Андин суңра күб мосолмандар ватан-и аслиләрендән чыҡарулуб, әтраф-и шәһр-и Болғарда йорт урынлары эзләб, йорт вә ҡаралты теркәү михнәтләренә ҡалуб, фирҡәт вә һиджрәт шиддәтләрүне татуб, ғәджәйеб әғлә бәләййәт-и ғәҙимәләрә мөбтәлә булмышлардур. Вә шул арада шәһр-и Болғар ханларының хасидлары баш күтәрүб, шәһр-и Бол­ ғарның хараб булмаҡлыҡыны күрүб ҡыуанғанлардур. Вә мәмалик-и Болғариййәғә Русиййә ханлары ғалиб булуб, дәүләт урусға күчкәндүр. Вә шәһр-и Болғар урунунда бу көнләрдә Русиййә халҡы торадур. Зур ҡәрйә булғандур. Чиркәүләре вә мәғбүд /21а/ ханәләре бардур. Мосолман ханлары торған йерләр көффар азбары буландур. Әлх.

Әл-ҡисса, Аҡсаҡ Тимер, шәһр-и Болғардағы мосолманларын ҡыруб, хур вә зар ҡылғач, эш ҡырурдай булуб, Мәскәү ҡәлғәсенә йулланғандур, әммә йулда Владимир исемле­ ҡәлғәғә йеткәч, гәүернең мөһабәтене күрүб, имәнүб, борулуб ҡайтҡандур. Владимирдин ҡайтыуында, шәһр-и Болғар йаҡындағы ҡәрйәләргә ғәскәре берлә төшүб, һәман әһл-и Болғарға фетнә салуб йаткандур, йәғни Болғардан күчүб

бөтәргә ҡыстаб, мосолманларға издихамлыҡ ҡылуб торғандур. 149