Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

икән. Тәмам шәһр-и Болғарда вә тәуабиғ-и шәһр-и Болғарда дин-и исламны белгүче кемсәнә йуҡ икән, йәғни йәһүди вә мәджүси вә атәшпәрәстләр икән. Әл-ҡисса, хәҙрәт-и Рәсүл, саллә-Ллаһу ғәләйһи вә сәлләм, хаҡ дин илә мәбғүҫ булуб, ғибад-и Аллаһны дин-и исламға дәғүәт идүб, бихисаб күб әдәмиләрне әһл-и ислам әйләде вә, тәраф-и джиһанға хатлар йазуб вә сәхәбәләр йебәрүб, күб падишаһларны вә күб шәһәрләрне әһл-и ислам /5а/ әйләде.

Әл-ҡисса, ул уҡ пәйғәмбәремез Мәккә-и Мөкәррәмәдин Мәдинә-и Мөнәүүәрәгә һиджрәт суңында, тарих-и һиджри­ нең туҡызынчы йылында, безем Болғар шәһәренә өч сәхәбә йебәрде. Бу өч сәхәбәгә өч нәрсә бирүб йебәрде: тайаҡ, ҡара сауыт, чалма. «Барған йереңездә бу өч нәрсәдән файда күргәйсез», – диде.

Әл-ҡисса, бу өч сәхәбә шәһр-и Болғарға баруб джитделәр. Ул заманда шәһр-и Болғарда ханлары мәҙкүр Айдар-хан исемле кеше икән. Бу өч сәхәбәләр үзләрүне табиб сурәтендә күрсәтүб, сырхаулара дарыулар ҡылуб йөрөделәр. Күб кемсәнәләрнең әҫәр вә шифа табмаҡлары мәшһүр була башлады. Әл-ҡисса, Айдар-ханның бер сырхау ҡызы бар иде, күб табиблардан дарыу ҡылуб, һич әҫәр ҙаһир булмаған иде. Ханның хәуаслары буның сихәтләнмәкендән өмедләрне кискәнләр иде.

Әл-ҡисса, ханның бер вәзире ханға баруб хәбәр бирде: «Шәһремезгә табиблар килгән. Ҡызуңызның сырхауыны анларға ғарыҙ ҡылсаңыз булмасмы?» – диде. Бәс. Хан бу сәхәбәләрне /5б/ үҙенең йортына дәғүәт әйләде вә, чынлы нәфис мәджлес төзүб, сөхбәт ҡылды. «Ни йердән килүрсез вә ни һөнәрләр ҡылурсыз?» – дийүб сөьәл әйләде. Бунлар әйделәр: «Мәдинә-и Мөнәүүәрә шәһәрендән килүрмез вә һәм мәриҙләрә дауа ҡылурмыз», – диделәр. Бәс. Хан сорады: «Сезнең ғәрәб йортында бер кемсәнә пәйғәмбәрлек дәғүәсе ҡыла имеш. Белүрмесез?» – диде. «Белүрмез, – диделәр. – Вә аның дине вә шәриғәте илә ғәмәл ҡылурмыз», – диделәр вә һәм пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмнең күб хикмәтләрүне вә күб мөғджизәләрүне бәйән ҡылдылар, вә һәм үзләренә бирүб йебәргән чалма, вә ҡара сауыт, вә тайаҡны күргәзделәр. «Бунлар пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдин бирүлгән сәбәбле күб

132 хасийәтләре бардур», – диделәр.

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

Әл-ҡисса, хан әйтде: «Әгәр дә сез хаҡ табиб булсаңыз, ҡызума да дауа әйләңез», – диде. Бунлар әйделәр: «Әгәр дә безнең пәйғәмбәремезнең диненә керсәңез вә аның хаҡ пәйғәмбәр икәнлегенә иман килтүрсәңез, дауа ҡылурмыз», – диделәр. Хан әйтде: «Бәнем донйада күргән бер ҡызымдур. Әгәр дә сезнең доғаңыз бәрәкәтендә сихәтләнсә, иман кил­ түрүрмез», – диде. Бәс. Сәхәбәләр әйде: «Ҡызны килтүрү­ңез, күрәйүк, мөмкин булса, дауа бирәйек», – диделәр. Бәс. Ҡызны килтүрделәр. Күрделәр ки: фалидж зәхмәтедүр. /6а/ Бәс.

Сәхәбәләр әйделәр: «Буны ҡайын йафрағы илә хаммам­ да чабындурмаҡ кирәк», – диделәр. Хан әйтде: «Без күб мәр­ тәбәләр бу дарыуны ҡыламыз. Бу дарыуның файдасы ирүш­ мәйдүр», – диде. Сәхәбәләр әйделәр: «Хаҙир йығачындан алған йафрак булса, дарыу булур иде», – диделәр. Хан әйтде: «Хәзер ҡыш көнедур, ағачның йафраҡлары төшкәндүр», – диде. Сәхәбәләр әйделәр: «Безнең пәйғәмбәремез бирүб йебәргән­ тайаҡны йергә ултуртуб үстүрсәк, ҡыш көне булса да, йафрак йарур иде, вә һәм йафрак зәхмәткә дарыу булур иде», – диделәр. Бәс. Хан әйтде: «Әгәр дә бөйлә ҡылсаңыз, бик олуғ хеҙмәтләрүңездән булур иде вә һәм сезнең пәй­ ғәмбәреңезнең хак пәйғәмбәр икәнлеге белүрүмезгә сәбәб булур иде», – диде.

Әл-кисса, бу өч сәхәбә тордылар, тайаҡны ҡара сауытка ултуртуб йергә күмделәр. Сәхәбәнең берсе, мәҙкүр чалманы башына кейүб, ике рәҡәғәт нәфилә намаз үтәб, доғаға мәшғүл булды. Вә йанындағы сәхәбә: «Амин!» – дийүб тордылар. Бәс. Тайаҡ, йәшәрүб, үсә башлады, вә һәм ботаклар чығуб, йафраклар йарды. Ҡайу тайаҡ бер чауыл булды. Аның йафракларуны алуб, дөрөмгә бағлаб, хан ҡызуны, хаммамға йебәрүб, чабындурдылар. Хан ҡызы сихәт табды, үзе айаҡы берлә ханның сарайына ҡайтды. Хан, бу хәлне күрүб, тәхсин әйләде /6б/ вә һәм, дин-и исламға керүб, пак мосолман булды. Вә һәм ханның вәзирләре, вә әһл-и бәйтләре, вә әһл-и шәһәрләре иманға килделәр, дин-и ислам илә мөшәррәф булдылар. Вә шәһр-и Болғарға табиғ булғучы халайыҡлар, бу хәбәрне ишетүб, бер-бер килүб иман килтүрделәр.

Вә ул уҡ өч сәхәбәләр, шәһр-и Болғарда өч йыл торуб, иман вә ислам әхкәмене үгрәтделәр, мәсджедләр вә мәдрәсәләр 133

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

Әбү Джәһелдә би-л-көллийәт йуҡ иде, аслан иманға килмәде, кәфир хәленчә вафат әйләде. Фитрәт-и тәҡлиди мәмдүх икәнлеке көтөб-и тәсаууыфда мәҙкүрдүр вә сәркәшилек әхлаҡ-и ҙәмимәдән /7б/ икәнлеке джәмиғ әһл-и дингә мәғлүм вә мәшһүрдүр.

Әл-ҡисса, шәһр-и Болғар чәүрәсендә динсез халыҡлар күб иде. Фитрәт-и тәклидиләре тәмам булғанлары, сәхәбәләрнең хәлләрүне ишеткәч дә, йуллаб килүб, иман килтүруб, шәриғәт вә тәриҡәт ғилемләрүн үгрәнүб ҡайтдылар. Вә һәр ҡайулары үзләренең йортларунда булғучы итәғәтле вә ҡабилиййәтле әдәмләрне дин-и исламға өндәделәр вә, тәғлим-и шәриғәт вә тәлҡин-и тәриҡәт идүб, шәһр-и Болғарны әһл-и ислам илә тулдурдылар. Вә күб кемсәнәләр, камаләт табуб, сәхәбәләргә наьиб булуб вә хәлифә булуб ҡалдылар. Ҡайу сәхәбәләр хәкиҡи вәлиләр иде, вә хәкиҡи шәйехләр, вә камил вә мө­ кәммәл мөршидләр иде. Бәс. Алардин ғилем-и ҙаһир вә ғи­ лем-и батин үгрәнүб ҡалғучылар ғалим исемле вә шәйех исемле вә мөршид исемле булуб ҡалдылар. Вә шул көндин пир ба шәйехләр мөттәсил шәйхән ғән шәйхин ғасрән бәғдә ғасрин иджазәтнамәләр алуб, халләли хәленчә ифадә вә истифадә ҡылмаҡда ҫабит ҡәдәмләрдүр. Вә бәғдә мәғлүм улына­ ки: бу сәхәбәләр ҡулындағы тайаҡның йәшәруб чауыл булмаҡы тәғәджджөб улынмасун. Ҡайу хәл сәхәбәләргә кәраматдур. Әммә дәр хәҡикәт пәйғәмбәремез Мөхәммәд ғәләйһиссәләмнең мөғджизәседүр.

Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмнең андаҡ /8а/ мөғджизәләре күбдүр. Мәҫәлән, Бәдер суғышында бер сәхәбәнең ҡулындағы ҡылычы хараб булуб, ҡоралсыз буш ҡалмышдур. Бәс. Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм йердән бер ағач алуб бирүб, ҡылыч кеби кискүн булмышдур, вә бер уч туфраҡ илә кафырларны ҡырмышдур. Вә буныңдик ничә мең мөғджизәләре ваҡиғ вә ҙаһир булуб ҡалмышдур. Вә бәғдә мәғлүм ула ки: пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм бу өч сәхәбәгә өч нәрсә бирүб йебәрмешдүр.

Мәшәйех-и кирам үзләренең хәлифәләренә шундайын нәрсәләр бирүб йебәрмәк андан ҡалмышдур. Аңа шәйехендән ғимамә бирелгән, аңа шәйехендән ғәса бирелгән, аңа шәйехендән хирҡә бирелгән, дийүб сөйләшәләр. Шәйех берлә бу мөрид арасында нисбәт барлыҡыны иҙһар өчүн 135

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

бөйлә идәрләр, тәуариҫ ли-ш-шәйхдүр. Сөннәт-и Рәсүлуллаһ илә силсилә булуб ҡалмышдур.

Әл-ҡисса, шәһр-и Болғарға сәхәбәләр килуб, анларны күрүб, иман килтүруб, ғилем үгрәнгән кешеләрне табиғин дирләр. Табиғин булмаҡ бик зур мәртәбәдүр. Ҡайу табиғин булғучылар, әгәр дә пәйғәмбәрне күрсәләр, сәхәбә булурлар иде. Бунлар: «Кашки Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмне хәйәтендә күрсәң иде!» – дийүб уфтануб йөрөгән кешеләрдүр. Бәс. «Иннәмә-л-әғмал би-н-нийәт» мисдаҡынча вә һәм «Нийәт әл-мөьмин хәйрун мин ғәмәлиһи» мөджибенчә табиғинләр, пәйғәмбәремезне күргән кешеләр кеби әджер-и ғәҙимләр табсалар кирәкдүр.

[Тәбиғиндәрҙең эйәрсендәре. Мөслимиҙең китабындағы ҡайһы бер хаталарҙы төҙәтеү. Бәйғәттең нимә икәнен аң­ латыу. Болғар илендә дини традицияның барлыҡҡа килеүе].

/8б/ Вә һәм тәбиғинны күрүб эйәргүчеләр «табиғтабиғин» исемле булурлар. Бәс. Фитрәт-и тәҡлиди илә мөттәсиф булуб, хәлифәт-и рәсүлуллаһ исемле шәйехләргә тәслим ҡылғучылар шәһр-и Болғардаға табиғин әхүәле илә моттасиф булсалар кирәкдүр, йәғни бу замандағы саликлар табиғинләр табҡан әджер чаҡлы әджерләр табсалар кирәкдүр. Тәғҙим әш-шәрғкә сәбәбдүр, тәғҙим ма ғәҙмә Аллаһу Тәғәлә шәрғ-и шәрифемездә зур ғәмәлдүр. Хәдиҫ шәрифдә «Туби лимән рәанә вә лимән рәа мин рәанә» бишарәте табиғинләрне мәдехдә сәрихдүр. Бәс. Ан хәҙрәтнең заман-и сәғәдәтләрендә үзүндән фәйеҙ алғучылар үзләре урунына хәлифә ҡуйуб, хәлифәдән хәлифә ҡалуб, бу көнгәчә силсилә булуб ҡалғандур. Үзенең ғасрундағы шәйехдән бәйғәт алғучылар пәйғәмбәремез ғәләйһиссәләмдән бәйғәт алған кеби булыуы көтөб әл-мәшайехдә мөсәррухдур.

Әл-ҡисса, шәһр-и Болғарның үзүндә ничә кемсәнәләр вә һәм әтраф-и Болғардан килүб ничә кемсәнәләр сәхәбәләрнең үзләрүндән ғилем алған вә үгрәнгәнләрдүр, дирләр. Йәнә ҡайтуб ҡәблийәтле кешеләргә тәғлим /9а/ вә тәлҡин ҡылғанлардур, «Тәуарих-и Болғариййәда» мәҙкүрдүр, дирләр. Зәһи фитрәт-и сәлимә эйәләре, кем фитрәт-и тәҡлиди илә

136 йар улуб, ничәмә бикар-ғафилләрне әһл-и иман вә әһл-и

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

ғирфан әйләмешләрдүр. Әммә йалҡаулары вә сәркәшләре вә ҡаблиййәтсез мөғанидләре шәһр-и Болғарда сәхәбәләр вөджүдүне вә анлардан истифадә өчүн әтраф халҡы талабда йөрөүне күрә торуб, һәман әүүәлге ата вә бабалары йоласы берлә ар, чирмеш, вә чыуаш, вә таулы исемендә ҡалмышлардур. Хосусан Вәтке мәхкүмәтендә арлар вә Зөйә вә Чабаҡсар мәнҙуратында чирмешләр бу заманда да күбдүр. Әгәр ата-бабалары сәхәбә сөхбәтене тәҡәррөб илә тәшәррөф табҡан булса, бунлар да дин-и ислам илә бәрәкәтләнгән булурлар иде.

Әл-хәмдү ли-Ллаһи рабби-л-ғәләмин, безнең ата-баба- ларумыз сәхәбәдән тәлҡин алған кешеләрне тәғҙим идүб тәслим ҡылмышлардур. Вә ал вә әүләдүне тәғлим-и дин-и ислам илә тәкрим идүб ҡуймышлар. «Тәуарих-и Болғариййәдә» табиғиндән вә табиғ-табиғиндән кемләр үзләренең замандашларына хафиҙ-и Ҡөрьән вә кәсиб-и ғирфан ҡылдурмаға сәбәб булғандур, йерләре илә вә исемләре илә ғыйан ҡылғандур. Ҡайу исемләнмеш кемсәнәләрне /9б/ тәкрим идүб, доға-и хәйер илә йад ҡылмаҡ кирәкдүр, чөнки анлар безләрә остаҙ вә остаҙ әл-остаҙ булғанлардур.

Мәгәр кем «Тәуарих-и Болғариййәдә» бәғҙе әл-мәшәйех­ нең исемләрүндә ғәләт вә хата нөсхә улмышдур. Туғрысы илә белгүчеләрдән сорашуб зыйарат ҡылушмак кирәкдүр. Мәҫәлән, печатнай «Тәуарих-и Болғариййәдә» ун тукызынчы сәфхәсендә мәҙкүр «Дадыш-хан илә Кәлил-хан» дидүге сүзнең сәхихе «Дәүек-хан илә Гөлек» булса кирәкдүр ки, Минзәлә нахийәсенда Деүәк ауылы, Гөлек ауылы дийүб мәғрүф ҡәрйәләр бардур. «Тәуарих-и Болғариййә» сахибының морады шулар булса кирәкдүр. Әммә һәр ҡайумыз табиғинләр зыйаратына барурға булсаҡ, шәйехләрнең исемләрене вә тәсхихләрүне йерләрендә булғучы иғтибарлы ҡартлардан вә ихтийатлы вә иджтиһадлы ғалимлардан сорамаҡ кирәкдүр. Вә бәғдә ул уҡ 19-нчы сәфхәнең түбәнендә: «Сенлекче-хан һәм аның йулдашлар сәхәбәгә баруб бәйғәт бирделәр», – дигәндүр. «Шингәлеч» дидүке һаман Минзәлә нахийәсенда мәғрүф бер ҡәрйәгә исем булғандур.

Вә йәнә «бәйғәт» мәғәнәсе көтөб-и шәриғәтдә вә көтөб-и тәсаууыфда мәҙкүрдүр. «Бәйғәт» асылда сатыу вә алыу 137

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

мәғәнәсендәдүр. «Бәйғ вә мөбәййәғә» кеби, әммә истилах әлмәшәйехдә мөрид /10а/ үзенең бар иҡтидаруны шәйехдән истифадәгә вә шәйех дә үзенең иҡтидаруны мөридкә ифаҙәгә ғәҡед ҡылушмаҡларуны әйтүрләр. «Ҫәбат әл-ғаджизиндә»:

Аныңдик йар илә кем әйләдең ғәһед * Эчүрсә зәһр, аны белмәк кирәк шәһед, –

дидүке шул ғәһеддүр. Бөйлә ғәһед вә бәйғәт вә ғәҡед хәҙрәт-и Рәсүлүллаһ, саллә-Ллаһу ғәләйһи вә сәлләмнең,­ үзе­ нең заманындан башлаб була килгәндүр. Пәйғәмбәремез­­ дин, ғәләйһи-с-сәләм, сәхәбәләргә, анлардин тәбиғинләргә вә табиғ-табиғинләргә вә һәр ғасыр эйәләренә ҡәрнән бәғдә ҡәрнин, шәйхән бәғдә шәйхин һәр ғасырда мөттәсил тәуариҫ

булуб килгәндүр. Ҡалә Аллаһу Тәғәлә: «نوَعُياِ بَُي امََّنِإ كَ نوَ عُياِ بَُي نيَذَِّلا نَِّإ مْهيِ دِيَْأ قَ وْفَ ِللاَّ دُيَ َللاَّ ».

Әл-ҡисса, «Шәһр-и Болғардағы сәхәбәдән тәғлим алғучы табиғинләрнең барчасы, йәғни хан торғучы шәһр-и Болғарда вә нәуахи-йи Болғарда булғучы мосолманлары тарих-и һиджриййәнең йөз дә туксан биш йылынача вафат булуб бөтделәр», – дигәндүр. Бәс. Андин суңра табиғ-табиғин заманлары булғандур. Әл-ҡисса, һәр бер дәрде камил вә ғаҡылы сәлим булғучы әдәмиләрнең бәғҙеләре /10б/ шәһр-и Болғарда булғучы табиғинләрдән ғилем алуб ҡалдылар вә, тәғлим-и ғөлүм идүб, мөдәррис вә мәшәйех исемләрене алдылар. Бәғҙеләре Хиуа вә Хәуарәзм, вә Бохара-и Шәриф кеби йерләрә китүб, вә бәғҙеләре, Дағстан вә Истанбул, вә Мәккә, вә Мәдинә, вә Мысыр, вә Шәм кеби шәһәрләрә йөрүб, тәхсил-и ғөлүм ҡылғанлардур. Вә анларның бәғҙеләре ғилем-и ҙаһирда вә бәғҙеләре ғилем-и батиндә вә бәғҙеләре ғилем-и ҙаһирдә вә ғилем-и батиндә мәһарәт вә кәмаләт табуб ҡайтуб, шәһр-и Болғардағы мосолманларуны тәғлим идүб, һәр ғасырда мәшайех-и кәрам вә мөдәррисин-и әғҙам була килгәндүр. Нитәк кем, безнең «Әғләм-и һади» исемле мәнҙүмәтемездә дә бер ничәләре йад улындылар. Аңа да нәҙәр ҡыласызлар!

Әл-ҡисса, тауабиғ-и шәһр-и Болғарда сәхәбә-и кирам ваҡытындан башлаб, бу көнләргәчә һәр бер нәуахидә шәриғәт вә тәриҡәт ғилемләре берлә кәмаләт табмыш 138 кемсәнәләр килүб китмешдүр. Вә ничә-ничә урынларунда

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

сөхбәтендә күб инбисатлар ҡылмышлар, – диде, – вә һәм бер төн заманы, күб сөхбәт илә хоҙур вә сорур хасил идүб, мәшүәрәт ҡылмышлар ки: «Безләр һәр өчүмез дә берәр йадкар ҡалдурайуҡ», – димешләр, – диде. Бәс. – Берсе әйтмешдүр ки: «Бән, Идүл арйағындан сезгә зыйаратан килгүче кемсәнәләр Идүлгә йеткәч, күләгәләнүрләре өчүн вә артуҡ нәрсәләрүне ҡуйуб китәрләре өчүн, ташдан бер ҡуналҡа эв бина ҡылайым», – димеш. Вә берсе: «Бән анларның Идүлдән сезнең тарафҡа мөрүре өчүн бер күпер ғимарат ҡылайым», – димеш. Вә хәҙрәт-и шәйех: «Бән ул уҡ заьирларуны /12а/ сыуғармаҡ өчүн, дарыма бер чишмә ихрадж ҡылайым», – димеш. Вә һәм: «Бу эшләрне бу кичәдә ваҡыт сәхәргәчә, бәлки нида әл-харусғача, тәмам ҡылайыҡ», – димешләр. Әл-ҡисса, нахийадан килмеш ике шәйех үзләренең вәғәдә улынмыш хеҙмәтләренә иҡдам иткәнләр икән. Ҡәбл әл-әтмам нида әлхарус ваҡиғ улуб, хеҙмәтләре натәмам ҡалмышдур. Әммә шәйехнең чишмәсе тәмам булуб ҡалмышдур, – диде.

Әл-ҡисса, ул уҡ «ҡуналҡа» дидүге ғимарат һәнүз бу көндә дә тағ башында күрүнүб тора торған таш бинадур ки. Аны руссийәләр «чортыф двор» дирләр, йәғни бик олуғ ташлардан йасалған сәбәбле, бәни Адәм эше түгелдүр, бәлки дейеү вә ғифрит вә шайтан эшедүр, дийүб ҙанн идәрләр. Әммә мосолманлар: «Кәрамәт әл-әүлиә-и Хаҡҡ, – дийүб, аны, – ул уҡ шәйех-и мәҙкүр виләйәт ҡеүүәтейлә джәҙб ҡылуб килтергәндүр», – дирләр. Вә һәм: «Ул уҡ икенче шәйехнең күпере шундан түбәнерәкдүр, – диде. Ташларны джыйуб, бер-берсенә теркәб, Идүлнең уртасына йеткән заманда, нида әл-харус ваҡиғ булуб, эше тәмам булмайынча ҡалғандур, – диде. – Бер ничә көнләр күренүб тороб, «чорт двор» суңыраҡ Идүл /12б/ эченә йығулғандур», – диде. Көз көнләрүндә сыуның саф ваҡытларында сыу төбүндә күпер төсле тотош таш күрүнә имеш, дирләр.

Әммә бу ике шәйех бу эшләре тәмам булмайынча ҡал­ маҡының хикмәте нәфсаннийәт кергән булса кирәкдүр, йәғни нида әл-харусғача тәмамны ирадалары бер ничә һәуа вә һәүәс нишаныдур. Хәҙрәт-и Сөләймән, ғәләйһи-с-сәләм, хоҙурунда булғучы вәзиргә хас булған эш чаҡлы олуғ эшдүр.

140 Андайын эш бик аз ваҡиғ булур, даьим ваҡиғ булмасдур.