Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

ҙоһур әл-мөғәййебәт кеби ваҡиғалар илә мөбтәлә ҡәүмендән имеш, дийүб беленде вә аның әмҫалы бу китабда да чуҡлар йазулды. Башҡа илдәге әкабәр әл-ғөләмә вә әғалә әс-салиха джәнабларына да күб ҙоһурат ваҡиғ булғандур, әммә безләр монда мөғасирләремезә ваҡиғларны йазғуладуҡ. Әммә сәләфләремезә ваҡиғлар китабларда йазулуб ҡалғандур. Ғасырдашларымызда вә шәһәрдәшләремездә шөйлә ғариб хәлләр күргүчеләр бар. Күреү ғәйеб дәгел, йахшыларымыз да күрә килгәнләр, дийүб, сәкин әл-ғәуам ғән тәғн әл-хаууас булсун дийүб, кәшафат воҡуғына да иҡрар булсун дийүб йазулды.

Мәҫәлән, фәлән кемсәнә Хыҙыр, ғәләйһи-с-сәләмне, күрде, фәлән кемсәнә риджал әл-ғәйебне күрде дийүб, көтөб әл-исламиййәдә хисабсыз күб урынларда мәҙкүр вә мәшһүрдүр. Шимди бу заманда да ҙоһуры мөмкиндүр. Инкарда ни файда бар, иҡрарда ни ҙарар бар? Мәгәр кем ғәйн әл-ғәдауат илә наҙирләр бу күргүчеләрне хәҡир күргәне сәбәбле андай ғәзизләрне күрәлмас дийүб, тәхҡир идүб, мөғасирләре арасына ҡосурларуны тәшһир ҡылуб, да әлҡәлбләренә нәджес сүзләрүне дарыу ҡылурлар.

[Ғәли Соҡорой табып таҙартҡан шишмә бәйәне] Әл-ҡисса, Ғәли Ғариның хасидларының ғәйәр булған

сәбәбле, аның дустлары ваҡиғасыны ибһам илә йазуб ҡуймышардур бөйлә. /40а/

Хикәйәт. Бер ғалим ғамил үзенең урманға күчүб, ҡәрйә булуб торғучы ҡәүемләренә бер духавнуй хеҙмәт илә барғанында, хәлүәтче сәййәрне ихтыйар идүб, урман эчендәге гизле йул илә китмеш. Вә бер ничә мәшәҡәтләр илә баруб, бер кечкенә йаланға чығуб, бер чишмә йанына төшүб, атны ашарға йебәрмеш. Үзе бер ничә истирәхәт өчүн йатмыш вә бәйн әл-нәүм вә-л-йәҡҙан бер ничә ғәджайеб хәлне күрмеш. Бәс. Торуб, тәһарәт йаңыртуб, өйлә намазының сөннәтене үтәмеш вә һәм, джәһрән аҙан-ҡәмәт әйтүб, өйлә намазының фарыҙына шоруғланғач, артундан айаҡ ауазлары ишетмеш вә һәм рөкүғдә артына килүб ойулмыш кешеләрүне сизүб, тәкбирләрне джәһрән әйтә йөрүмеш. «Бер-ике урман-

чы йәки бер ике йулчы килүб ойудылар, буғай», – дийүб ҙанн 171

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

ҙыйафәтән барурға дәғүәт улынуб, ҡызының әүүәлге ҫүммә дәғүәт-и шадийанәсе өчүн шул ихата эченә баруб джыйулуб, айат вә әүрад уҡуб вә намазлар уҡуб, Ходай тәғәләгә хәмд вә ҫәнәләр вә падишаһға <нрзб.> хәйер доғалар ҡылынды ки, тарих-и мәсихийә 1885 сәнәдә иде. Бу чишмәгә шөйлә шөһрәтләр бирүлде ки, көндәге сөхбәт вә джәмғийәтнең кәйфийәтене икенче йердә йазуб ҡуйдылар. Вә ул тәхрирне «Ғәйн әр-риҙа» китабы дийүб тәсмийә ҡылуб ҡуйдылар. Аны күргүчеләр шайәд ки бу көндәге джәмғийәтне тәбрик вә тәхсин ҡылсалар кирәкдүр. Вә бәғдә мәғлүм ула ки: ошбу чишмә әүүәлдә урман эчендә нәмәғлүм бер гизле чишмә булғандур. Әтрафындағы ағачлар йығылғулаб, чытыр-ча- тур вә чүб-чар илә тулуб, саз вә батҡаҡ булуб йатҡандур. Вә бу мәҙкүр сәнәләрдә мәҙкүр Ғәли Ғаринең сүзе берлә ачулуб вә арчулуб тазартулуб, вә ихаталар йасалуб, вә туғлар күтәрелүб, мәшһүрлек табҡандур.

Әл-ҡисса, бу чишмә хосусында ошбу йылда ҙаһир булғучы ваҡиға-и ҡәрибәләрдән берсе будур ки: бер ничә кемсәнәләр ваҡиғаларында бик йат, бик олуғ гәүдәле адәмиләр күрмешләр: «Безләр вафат булуб, бу /41б/ йердә мәдфүн мосолман адәмиләре идүк. Бу көнгәчә адәмиләр безнең күкрәк өстүмездин йөрделәр. Шимди безләр ихата эчендә ҡалдуҡ. Адәмиләр безнең баш очумыздин йөрүрләр. Рәхмәт хәҙрәткә! Безне тынычландырды», – димешләр. Вә бу чишмә бөйлә ваҡиғалар вә бөйлә әҫәрләр ҙоһура килмәге күб кешеләрдән төрле-төрле вәджеһләр илән риүәйәт улынды, шул сәбәбле бу мәҡамларны икрам идүб килгүчеләр мәнфәғәт табуб ҡайталар кирәк, дийүб риджа улынадур.

Вә бу әҫәрләр мәҙкүр Ғәли Ғаринең фаьидәләрүндин сайылса иде, дийүб теләймезләр, чөнки ул уҡ Ғәли Ғаринең төрле-төрле бабда аҫар-и хәйриййәләре мәшһүр вә мәнҙур

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

Нитак Чорғат чишмәсе, вә Бүләр чишмәсе, вә Чатыртағ чишмәсе зийарат барғучылар хасийәтле идүке телләрдә джари булуб, вә илләрдә исеме мәшһүр булуб торадур. Шайәд ки, бу Хәҙрәт чишмәсе исемле чишмә дә ихлас илә килгүчеләргә хасийәтле булмаҡы мөмкиндүр, вә һәм Күрдүм ауылына иҙгү исемләр илә йад улынурға сәбәб булмаҡы мөмкиндүр. Хосусан, заьирләрә ихсан вә инғам ҡылмаҡ мәьджур вә мөҫаб улсалар, вә анда уҡулдуғы доға, вә салауат /42а/ вә әҙкар, вә айат ҫауабларына шәрик булсалар, вә һәр ғибадәтдән хасил булғучы нурлар эченә керүб, нурлардан бәһрә улсалар, ахирәт өчүн зирағәтләре джөмләсендән булса кирәк. Тәһарәт нуры, ҙикер нуры, намаз нуры, Ҡөръән нуры – джөмләсе фәрештәләргә вә әруахларға мәғлүм булур имеш.

Тәүбә ҡылған урунға гонаһ йағуб ҡала имеш, дигән кеби йуҡ вәсүәсәләргә алдануб, тәүбә мәджлесене мәкруһ күрмәскә кирәк. Бәлки тәүбә мәджлесләре бик мөбарәк мәджлесләр джәмләсендәндүр, дийүб, тәүбә мәджлесене эзләб йөрүргә тейешледүр, чөнки хәдиҫ-и сәхих бардур ки, бер кемсәнә тәүбә ҡылса, аның гонаһларуны Хаҡҡ Тәғәлә фәрманы берлә фәрештәләр йөкләб алуб китүб, диңгезгә ташларлар имеш, дийүб. Бәс. Тәүбә ҡылғучыларның гонаһлары ауылымызға түгелүб ҡала, имеш, дийүб сөйләнүб ғаси булмаңызлар. Бәлки тәүбә мәджлесләренә бик күб мәлаьика-и рәхмәт джыйулуб, уҡуған доғаларға амин дийүб, бу кешенең тәүбә ҡылғанына шаһид булуб торғанларунда без дә шәрик булсаҡ иде, дийүб теләү кирәкдүр.

Әл-ҡисса, ошбу умарта баҡчада 1885-нче йылда ваҡиғ сөхбәтләрнең кәйфийәте бәйәнендә булғучы «Ғәйн әр-Риҙа» китабыны риҙа күзе берлә ҡараб, бу мәджлесләрне ҙәммләү­ дән тәүбә ҡылмаҡ тейешледүр. «Ғәйн әр-Риҙа» китабы «Фәҙаил әш-шөһүр» китабы чаҡлы бардур кағәз санында. /42б/ Вә һәм анда мең йулға ҡәриб бәйетләр дә бардур.

[Хөсәйен бине Әмирхандың әҫәре хаҡында] Вә йәнә мәғлүм ула ки: ошбу йылларда шәһр-и Ҡазанның

Йаңы Бистә имамы мулла Хөсәйен хәҙрәт бер китаб тәьлиф идүб, «Тәуарих-и Болғариййә» дийүб тәсмийә ҡылмышдур.

174 Вә аны, печатнайға басдуруб, шәһр-и Болғарға таратмышлар-

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

дур. Бән аны бу китабда «Тәуарих-и Хөсәйениййә» дийүб йад ҡылурмын. Ҡайуның ҡырҡынчы вәрәҡәсендә безнең шәһр-и Болғарда мәшһүр вә мәғрүф булғучы ғалимларны йат ҡыла башлағандур. Шул урундан башлаб, сикез кағәзләр тәмам булғанчы иллеләб-алтмышлаб ғалимларның мәнаҡибыны сөйләмешдүр. Ҡайу ғалимларның исемләрүне бән кәминә бу нөсхәдә фиһрист кеби мөрәттибән йазуб ҡуйайым. Та ки «Тәуарих-и Хесәйенийәдә» мәҙкүр мәнаҡибларуны ҡарарға сәһил булсун өчүн.

Әүүәл Вәлид ишан хәҙрәт манаҡибы – йете йул. Йәнә Бәғдад хаджи хәҙрәт манаҡибы – 3 йул. Йәнә Олуғ Сабада Мөхәммәд-Хафиз хәҙрәт мәнаҡибы, унлаб бабалары илә нәсәбене йазмышдур. Йәнә: «Ғәбд әл-Хәмид хәҙрәт вә аның утуз миҡдары уғлы булған», – димешдүр. Вә ләғәлләһү би­ мәғни фөрүғ. Вә йәнә Сәйфулла хәҙрәт, вә йәнә Ғәбд әр-Рахман бине Сәйфулла, вә йәнә Мөхәммәд-Әмин бине Сәйфулла, вә йәнә Сәйф әд-Дин хәҙрәт, вә йәнә Ғәбд әл-Кәрим хәҙрәт, вә йәнә Ғәбд әс-Сәләм /43а/ хәҙрәт, йәнә Ғәбд әл-Ғәлләм хәҙрәт, йәнә Сибәғәтулла хәҙрәт. Бу икүсе бер туғмалардыр. Буларға мәрҫийәсе дә бар. Йәнә Фәтхулла хәҙрәт Хөсәйен уғлы, димешдүр, вә йәнә Xәбибулла хәҙрәт Ғәбд әл-Кәрим уғлы, димешдүр. «Орый ишан» дийүб шәһр-и Болғарда олуғ исеме ҡалмышдур. Йәнә Мәчкәрәда Мөхәммәд-Рәхим ахун хәҙрәт мәнаҡибы. Мөдәррис вә мосанниф улған, димешдүр. Йәнә Мәчкәрәда дамулла Ғабдулла бине Йахйа хәҙрәтләренең мәнаҡибы вә мәрҫийәсе йазылмышдур. Йәнә Наласада мулла Ниғмәтулла хәҙрәтнең манаҡибы йазылмыш ки: Xөсәйен хәҙрәтнең вәлидәсенә ата имеш. Йәнә Наласада МөхәммәдӘмин хәҙрәтнең вә һәм Тадж әд-Дин мөфти хәҙрәтнең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Таштада Шәмс әд-Дин хәҙрәт бине Тадж әд-Дин мәнаҡибы йазылмыш. Йәнә Бәрәскәдә Джамал әд-Дин бине Шәмс әд-Дин мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Ҡазаҡларда Мөхәммәд-Хафиҙ бине Камал әд-Дин мәнаҡибы йазылмышдур.

Йәнә Орынбур нахийәсе Һибәтулла ишан хәҙрәт мәна­ ҡибы йазылмышдур ки: мәхәлл-е тәьәммәл улмышдур. Анда йәнә йазулған мәғә ма фиһи фи ғәрәдж шәрех, йәнә Джимйан ауылында Худжа-Нәҙир исемле кешенең мәнаҡибы йазыл- 175

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

мышдур, йәнә мәхәлл-е тәьәммәл улмышдур. Йәнә Чебенле Дәүләтшаһ ишан хәҙрәт мәнаҡибы йазылмышдур ки: йәнә мәхәлл-е тәьәммәл улмышдур. Йәнә Тройыскидә мөдәррис мулла Мөхәммәд бине Хәмид әл-Ҡазани ал-Мингәри мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Эстәрле Тамағы ҡәлғәсендә мәҡамдар мулла Шәрәф әд-Дин ишан хәҙрәт мәнаҡибы йазылмышдур. /43б/

Йәнә Эстәрле Башында мәҡәмдар мулла Ниғмәтулла ишан хәҙрәт мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Эстәрле Башында мәҙкүр мулла Ниғмәтулла ишан хәҙрәтнең ике уғлының мәнаҡибы йазылмышдур ки: олуғының исем-шәрифе Мөхәм­ мәд-Хариҫ иде вә икенченең исем-шәрифе Мөхәммәд-Харраҫ иде. Йәнә Эмбайда мулла Ғабд әл-Ғафур бине Динмөхәммәд хаджи исемле кеше мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Салауычда мулла Ниҙам әд-Дин хәҙрәт мәнаҡибы йазылмышдур: Мәчкәрә дамулланың дамады, димешдүр. Йәнә Салауычда Һибәтулла ишан хәҙрәт мәнаҡибы йазылмышдур ки: мәғә мәфийә фи әлғәрәдж ал-сабик. Йәнә Кәүәлдә мулла Ғәбд әл-Мәджид бине Динмөхәммәд хаджи әл-мәҙкүр исемле мөдәррис мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Әлдүрмешдә мулла Сәлимджан бине Ғәбд әл-Джәлил исемле мөдәрриснең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Йортыш Ҡотлыбаба исемле бер әһл-и тәсаууыф булған кешенең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Мәмдәлдә РастМөхәммәдбаба исемле бер әһл-и тәсаууыф булған кешенең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Мәмдәлдә Иш-Мөхәммәд Растбаба-Мөхәммәд уғлы исемле бер әһл-и тәсаууыф булған кешенең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Мәмдәлдә НурМөхәммәд хәҙрәт исемле бер әһл-и тәсаууыф булған кешенең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Мәмдәлдә Хәмид бине Ислам исемле бер әһл-и тәсаууыф булған кешенең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Мәмдәлдә Ғәбдеш бин Ғәбд әс-Сәләм исемле бер әһл-и тәсаууыф булған кешенең мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә Ғәли-Әкбәр хәҙрәт, йәнә Әхмәд хәҙрәт, йәнә Ғабидулла хәҙрәтнең ауыллары вә мәнаҡиблары йазылмышдур. Йәнә Үрнәшбаш ауылыда мөдәррис Ғабид хәҙрәтнең мәдех вә мәнаҡибы йазылмышдур. /44а/

Йәнә Түбән Сәрдә ауылыда Ғоҫман хаджи хәҙрәтнең та- 176 рих әл-вафаты вә бәғҙе мәнаҡибы йазылмышдур. Йәнә шул

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

исемле мәшһүр-и джиһан булғучы гүрестанда мәҡам табҡан дийүб мәғрүф улынғандур.

Ҡайу Вәлид ишан шәһр-и Ҡарғалыда Саҡмар сыуының /45б/ үзәнендә ағач мәсджеддә имам булуб торған. Вә һәм ғилем-и ҙаһир вә ғилем-и батиндән дәресе булған. Әммә ханәҡәсе, йәғни мөридләргә тәүбә бирә торған мәҡам-и хассы, мәсджеднең сәндүрәсендә икән. Анда күб ғәзизләр ҙикер чалуб ултурғанлардур. Вә ханәҡәнең эчке диуарына күб хикмәтле сүзләр йазуб тултурғанлардур. Зәһи ханәҡә кем ғар-и кәһф кеби вә ғар-и рәҡәм кеби мәзар әс-салихин вә зауийәт әс-саликин булғандур. Вә ғилем-и батиндә күб камилләр чыҡмышдур вә күб кемсәнәләрә иджазәт­на­мә­­ ләр дә бирүлмешдүр. Мәҫәлән, Усы нахийәсенда Ғәбд әлДжәлил хәҙрәт, динелдүге ҙатының хәлифәсе дийүб, мәшһүр­ булғандур. Вә ғилем-и ҙаһирда йәнә күб камилләр чыҡ­ мышдур.

Мәҫәлән: «Шәһр-и Болғарда мөштәһир мулла Мөхәм­ мәджан мөфти хәҙрәт Бохара-и Шәрифкә йөрүмәс борун монда торуб киткән», – дийүрләр. Шул сәбәбле Мөхәммәджан мөфтине «тилмиҙем» дийүб, күб ихтилатлары вә иртифағлары улғандур. Вә һәм аңа сәләм хатлар йазуб, вәғәҙ вә нәсихәт ҡылған чаҡлары булғандур. Вә ғөләмә-и кирамның китаблары арасында мәнҡул бер ҡәсидәне аның наҙымы дийүб риуайәт ҡылалар. Ҡайу ҡәсидәнең мәтләғе бөйләдүр:

Бисми Тәғәлә Вай, сине ҡанҡусы алдаб әйләде монда ҫобут,* Буйсынуб

әммарә нәфсә, әйләдең монда сокут, – /46а/ димешдүр. Башда әгәрчә бер кешегә йазмышдур, әммә джәмиғ әл-мөслимингә вәғәҙ булурлыҡ сүзләрдур.

Әл-ҡисса, йуҡарыда йад идүлмеш мулла Ғәбд әр-Рахман хәҙрәт, вә һәм Бәғдад хаджи дийүб мәшһүр улмыш бер ҡары хәҙрәт, вә ошбу дамулла Вәлид ишан хәҙрәт шәһр-и Ҡарғалыда бер ғасырда мөршид булуб вә мөдәррис булуб вә ҡари булуб торғанлардур. Вә аталарының ғасырында шәһр-и Ҡарғалының шөһрәте бик ғали булғандур. Мәһәди бай исемле кешеләр, Ғабдулла бай исемле кешеләр бик олуғ дәүләт илә бунлара носрат ҡылуб торғанлардур. Әл-ҡисса, түбәндә

йад улыначаҡ Һибәтулла ишан хәҙрәт ошбу мәхәлләгә имам 179

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

булмышдур. Вә бу ғасырда Орынбур ҡәлғәсендә дә бик гүзәл адәмиләр бардур. Инша Аллаһ, бер ничәсе түбәндә йазылур.

Шимди Ҡарғалыда вә аның йаҡынларында йазулачаҡ ҙатлар күбдур. Мәгәр кем печатнай «Тәуарих-и Хөсәйениййә» тәртибе йыраҡлашмасун дийүб, анда мәҙкүр әдәмиләр мә­ наҡибыны йазарға теләдем бөйлә: шәһр-и Ҡазан тәуабиғында Саба исемле ҡәрйәләр күбдур. Әммә Олуғ саба дийүб вә һәм Байлар сабасы дийүб мәшһүр ҡәрйәдәге бер ғалимның асулыны тәсмийә ҡылам. Бөйлә: ғасырымызда Байлар Сабасында имам вә мөдәррис мулла Мөхәммәд-Хафиҙ бине Джәмал әд-Дин бин Шәмс әд-Дин бине Тадж әд-Дин бине Ғәбд әлХәмид хафиҙ бине Дин-Мөхәммәд хаджи бине Шығай хафиҙ /46б/ бине Мөхәммәд бин Дәүләтджан хафиҙ бине Йүшәйех бин Худжа-Шәйех бине Йуллығ-Шәйех. Булар һәр ҡайусы ғасырларунда әһл-и ғилемдән булғанлар. Шимди ҡайу мулла Мөхәммәд-Хафиҙның дүртенче бабасы Ғәбд әл-Хәмид хафиҙның утуз миҡдары уғлы булған. Күбүсе, ғалимлардан булуб, күб ғалимларға ата булғанлардур. Вә башҡа балалары нәселендә дә күб ғалимлар вә мөдәррисләр чыҡҡандур.

Мәҙкүр Ғәбд әл-Хәмид хафиҙ хәҙрәтнең бер уғлы Сәй­ фулла исемле булған, вә берсе Сәйф әд-Дин, вә берсе Ғәбд әл-Кәрим, вә берсе Ғәбд әс-Сәләм. Сәйфулла-хәҙрәт Сабада имам вә мөдәррис булған. Аның бер уғлы Ғәбд әр-Рахман вә берсе Мөхәммәд-Әмин исемле булған. Ғәбд әр-Рахман хәҙрәт Бохара-и шәрифкә баруб, Сәхибзадә хәҙрәтләренең хәлифәләре джөмләсендә булуб, хаджда вафат булған. Мөхәммәд-Әмин хәҙрәт Бохара-и шәрифдә уҡуб ҡайтуб, Наласа ҡәрйәсендә имам вә мөдәррис булған. Суңра хадж сәфәрендә Мысыр-и шәрифдә вафат булған. Мәҙкүр Ғәбд әлХәмид хәҙрәтнең икенче уғлы Сәйф әд-Дин хәҙрәт вә һәм Ғәбд әс-Сәләм хәҙрәт, һаман имамлардан булуб, бәлки мөдәррис вә мосанниф исемле булуб, зур хөрмәт илә шөһрәт табуб китмешләрдүр. Мәғашлар Саба илендә булған.

Дамулла Ғәбд әл-Ғәлләм Ғәбд әл-Ҡадир уғлы. Бу һәм Олуғ Сабада таш мәсджеддә имам вә мөдәррис булуб, күб фәнләрүне тәғлим идүб тормышдур. Асылы Өфе нахийәсе Шәриф /47а/ ауылындан килгәндүр. Тәхсил Орынбур Ҡар­ 180 ғалысы Ғәбд әр-Рахман хәҙрәтдә булған. Атамыз хаджи әл-