Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

хәрәмәйн Ғәли Чоҡыри хәҙрәтләре аның илә әүүәлге хадж сәфәрендә мәсджедендә күрүшкәндүр тарих-и мәсихиййә 1872-нче йылда. Шундин суңраҡ ул уҡ дамулла Ғәбд әлҒәлләм хәҙрәт мәҙкүр Сабада мәрхүм булғандур.

Дамулла Сибәғәтулла Ғәбд әл-Ҡадир уғлы – мәҙкүр Ғәбд әл-Ғәлләм хәҙрәт туғмасы – Орый ҡәрйәсендә таш мәсджеддә имам вә мөдәррис булуб, күб фәнләрне тәғлим итмешдүр. Атамыз-и мәҙкүр хадж сәфәрендә күрүшүб йортунда бер кич ҡунғандур. Бик хуш адәми икән. Һәр бер ғәмәлне риуайәткә туғры килтүрүр өчүн, иджтиһад ҡылмаҡлыҡы фәһемләнгәндүр. Ағасындин суңраҡ вафат булуб, Орый ҡәрйәсендә мәдфүн улынғандур.

Вә һәм ул уҡ Орый ҡәрйәсендә Фәтхулла исемле бер имам булған. Печатнай «Тәуарих-и Xөсәйениййәдә» күб мәдех ҡылғандур, мәгәр кем мәҙкүр дамулла Сибәғәтулла хәҙрәт аны мәдех ҡылмағандур. «Тәуарих-и Бистәүиййәдә» мәҙкүр Фәтхулла алмаш булыуы ихтималдур. «Бистәүиййәдә» мәмдүх булған китабны: «Улса, Ҡазаҡ ҡәрйәсендә Фәтхулла хәҙрәтнең таснифы», – дийүб сөйләгүчеләрне ишеткән идем. Әммә бән кәминә улыҡ мәмдүх китабның тәмамыны күргәнем бар, вә ләкин ғиша илә сәүм хосусында ғөләмә-и ғасыр ҡулындағы китаблардан /47б/ зийада тәхкиҡне күрмәдем.

Вә һәм улыҡ Орый ҡәрйәсендә дамулла Хәбибулла ишан хәҙрәт булған. Йуҡарыда мәҙкүр Орынбур Ҡарғалысында Вәлид ишан хәҙрәт илән һәмпәрә булған, йәғни Фәйеҙхан Кабули хәҙрәтләре хоҙурунда тәриҡәт сабаҡларуны тай ҡылуб, тәлҡин-и ҙикр-и ҡәлбкә иджазәтне Фәйеҙхан Кабули хәҙрәтләрүндән алуб ҡайтҡандур вә һәм Орый ҡәрйәсендә мәшһүр Ғәбд әл-Мөьмин исемле байның таш мәсджедендә имам булуб вә һәм мөршид вә мөдәррис исемле булуб, зур ҡәдер-хөрмәт илә мәғишәт ҡылғандур. Джөмлә тайфаға мәҡбул булуб, тәмам-и шәһр-и Болғарға йахшы исемләр тулғандур. Аңа барған кешеләр йахшылыҡ эстәб баралар, дийүб мәшһүр булған сәбәбле йулда йөрөгүчеләр: «Орыйға барам, – дисә йәки, – Орыйдан ҡайтам», – дисә, ҡәдер-хөрмәт күрүб, имен вә сәләмәт йөрүб ҡайтҡанлар. Анаң ғасыры Мөхәммәджан мөфти заманы икән. «Орыйда уҡудым», – 181

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

дигән бер кешегә имтихан ҡылмайынча кеби, «ҡотлы йағмур йағуб, күб йортлар аҡкан», – дийүб мәшһүр булған. Ул ваҡиға да ошбу хәҙрәт заманында булғандур. Бәлки шул хәҙрәтнең хәтерләре ҡалған йерләре булуб, аның нәфесләре әҫәрүндин сайуғанлар.

Вә һәм улыҡ Орыйда ағач мәсджеддә Фәтхулла исемле бер зур ғалим булғандур. /48а/ Ике мәсджеднең арасы бик йаҡын, вә һәм бу ике имамның ҡәрендәшлеге дә бик йаҡын, бәлки бер туғма кебек мәсмүғдүр. Вә һәм Орый шәһәре булар ғасырунда бик олуғ исем тотҡандур. Бик олуғ байлары булған, вә һәм олуғ имамлар вә ишанлар булған. Вә булар хөрмәтенә джәмиғ әтрафдағы сәйәхләр зыйаратан килүб, ауылда миһманлар киселмәйенчә ҡайнаб торған. Вә Бохара-и Шәрифдән вә әтраф джиһандан хөрмәтле мосафирлар килүб, ауылдан хөрмәт вә мәшайехдән сөхбәт күрүб, килүб-китүчеләр сөйөнүб-ҡыуануб, хәйер-доғалар ҡылуб йөрүгәнләр. Хатта Орыйның һәр джәһәтендән кәмаләте фаш булуб, ҡәлғә чаҡлы зур исемләр табуб, Орый шәһәре дийүб сөйләшкәнләр. Хатта ки, Бохара-и Шәрифдән хаджға йөрөгүчеләр Орый шәһәрүне күзәтүб, йулларуны монда тоғры килтүрүб йөрөгүчеләр булғанлар, чөнки байлардан джисмани тәрбийә күрәләр вә ишандан рухани тәрбийә күрәләр. Йул михнәтләрүне онотуб, йулға ҡеүәт хасил идүб кидәләр. Вә «Күб ғәзизләр булардан никахлануб киткән», – дийүб мәсмүғдүр. Шундай ғәзизләрә хеҙмәт вә хөрмәт бәрәкәтендә Орый шәһәрендә дәүләт-и джәдидә артуб, ҡәрйәне ҡәлғә шикелле тәрбийәләгүче байлар чыкҡандур. Мәккә-и Мөкәррәмәгә, Мәдинә-и Мөнәүүәрәгә носрат бирүрлек иктидадлы байлары вә иғтибарлы ғалимлары мәҡбул-и джиһан булуб торалар. /48б/

Вә һәм Мәчкәрәда Мөхәммәд-Рәхим исемле бер ғалим булған. Ғилем-и ҙаһирда бик маһир икән, имам булған, ахунд булған вә һәм мөдәррис булған, вә һәм дамулла дийүб исем чыҡарған. Джәмиғ-и тәуабиғ-и шәһр-и Болғарға мәсмүғ вә мәҡбул булуб, вә күб талиблар ғалим булуб чыҡҡанлар. Вафаты шул уҡ Мәчкәрәдә ваҡиғ булғандур. Без фәҡирләр дә зыйаратына бардук. Баш очундағы ташға бик нәфис хаттлар

182 илә кем шәрифәте вә тарихы, вә ҡатыны тәсрих идүб йазуб

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

ҡуймышлар. Вә һәм шул ук Мәчкәрәдә Ғабдулла Йахйа уғлы исемле кемсәнә Чистай нахийәсендән килүб, мәншүр алуб, күб йыллар дәрес әйтүб, тарих-и мәсихиййәдән 1859-нче йылда вафат булуб, шул ук Мәчкәрә ҡәрйәсендә мәдфүн улды.

Аның мәрҫийәсе хосусында Нурлат ҡәрйәседә имам, мөдәррис, дамулла Фәхр әд-Дин әфәнде хәҙрәтләре, фарсы лөғәте илә наҙым чыҡаруб, мәрхүмнең васфларуны вә тарихларыны бәйән әйләмешдүр ки. Мәтләғе бөйләдүр:

Бәйет.

لومش یربخ و یلک لوصف یلقن و یلقع * لوصا و عرف یواح لوصح ریس دوب یملاع

Вә бу мәҙкүр мәрҫийә ахырында «Аһ-ваһ, шәрҡ-и шәмс-и ғилем офул», – мәҙкүр хәҙрәтнең вафатына тарих-и ифадә әйләмешдүр, ки мәджмүғ иғдад-и хөрүфе 1275 буладур, ки тарих-и һиджриййә рәмзедүр. Вә бу мәҙкүр дамул­ланың­ мәнаҡибы хосусында бу фәҡир төрки наҙымлар чыҡар­ мышдур­. Шул наҙымларында дамулланың вафаты тарихына «нөджүм-и шәйех-и Мәчкәрә» хөрүфләре әшғар әйләмешдүр. Вә йәнә «Тарих-и Хөсәйениййәдә» /49а/ Наласа ҡәрйәсенең Ниғмәтулла бине Рәхмәтулла мәнаҡибы йазылмышдур. Мөхәррирнең атасының атасы имеш, мәгәр кем Ғәли Ғаригә мәғлүм кеше дәгелдүр.

Вә йәнә йуҡарыда мәҙкүр Ғәбд әл-Хәмид хәҙрәтнең бер уғлы мулла Тадж әд-Дин хәҙрәт бик ғалим кемсәнә булған вә һәм Тифлис шәһәренә мөфти булуб торған, андин ҡайтуб, хадж сәфәренә йуллануб, диңгез өстүндә вафат булған. Аның уғлы мулла Шәмс әд-Дин, аның уғлы мулла Джәмал әд-Дин, аның уғлы мулла Мөхәммәд-Хафиҙ. Булар бары да ғалим кешеләр булған. Вә буларның бер ҡәрендәшләре мулла Фәхр әд-Дин хәҙрәт Әгердже ҡәрйәсендә имам вә мөдәррис булуб, күб йыллар дәрес илә күб адәмиләрне тәғлим идүб, суңра хадж сәфәренә чыҡуб, Мәдинә-и Мөнәүүәрәдә вафат булғандур. Аның бер уғлы мулла Әхмәд, бер уғлы мулла Мөхәммәд, Әгердже ҡәрйәсендә имам булуб, бик олуғ дәүләт илә вә хөрмәт илә мәғишәт ҡылалар. Мулла Мөхәммәд хәҙрәт хадж сәфәренә йөрүб ҡайтды. Атасына зыйарат ҡылуб, шәғаьир әс-сәлам булғучы әфғал-и хаджны ада ҡылуб ҡайтды.

Орынбур өйәзе Чебенле ауылында мәҡамдар Дәүләтшаһ ишан хәҙрәтләре, Бохара-и Шәрифкә баруб, Төрөкмәни 183

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

ишан хәҙрәтләрендән иджазәтнамә алуб ҡайткандур. Асылда Ҡазан мәмләкәте Ҡорса ауылы булғандур. Андин Чебенле ауылына Һибәтулла исемле мулла, үзенең урунуны бирүб, имамлыҡға алғандур. Вә ул ук Дәүләтшаһ /49б/ ишан хәҙрәт, күб йаран джыйуб, ғилем-и ҙаһирдан вә ғилем-и батиндан күб талиблар ҡалдурғандур. Ике уғул вә бер ҡызы барлыҡы безгә мәғлүмдүр. Башҡа балалары мәғлүмләремез дәгелдүр. Уғлы берсе Ғабдулла исемле вә берсе Әхмәдшаһ исемле. Ҡайу Ғабдулла, ахунд булуб вә суңра кантон булуб, чуҡ дәүләт сахибы кемсәнә булғандур. Вә Әхмәдшаһ исемлесе, дар әлисламға йөрүб, мәшайех-и кирам санына хисаб уладур. Вә ул ук Дәүлатшаһ хәҙрәтнең ҡызы Эстәрле Башы олуғ мәхҙүм хәҙрәтләренең тәхет-и никахында, дийүб беленәдүр.

Вә суңра улыҡ Дәүләтшаһ ишан хәҙрәткә урунуны бирүб, һиджрәт ҡылдырғучы Һибәтулла исемле мулла мәҙкүр мәшайехенә хәлфә булуб ҡалғандур вә, күб китаблар тасниф идүб, печатнайға басдурулуб, джәмиғ-и тәуабиғ-и шәһр-и Болғарға мөнтәшир булғандур. Аның таснифларундан бе­ рүсе – төркичә мәнҙүм «мәджмәғ әл-aдәб» китабыдур. Вә анда мәҙкүр шәйехенә мәрҫийәсе дә бардур. Вә һәм берсе – «Төхфәт­ ал-әулад» исемле тәджүид китабыдур. Вә һәм берсе – «Дөрр әл-кәлам» исемле вәғәҙ китабыдур. Вә ул ук мәҙкүр Һибәтулла­ хәҙрәт үҙенең шәйехенең вафаты соңында Орынбур Ҡарғалысына имамлыкға алунғандур. Йуҡарыда мәҙкүр Вәлид ишан-хәҙрәтнең мәсджедендә имам вә мәдрәсәсендә мөдәррис, вә ханәҡәсендә мөршид булуб, зур хөрмәтләр илән мөштәһир-и джиһан улуб, мәғишәт ҡылуб, атасы СәйедБаттал исемле башҡорт булғандур. /50а/

Ҡайу ишан хәҙрәт шәһр-и Ҡарғалыда вафат булғандур ки, вафаты саныны «мәрғ-и дил» хәрефләре тарих булғандур, әммә «Рахәт-и дил» китабыны ҡылғучы кемсәнә үзе дә, ҡәрйәсе дә безгә мәғлүм дәгел. Вә һәм Йулыҡ ауылының мөдәррисләре Дәүләтшаһ исемле дәгел, бәлки берсе Мөхәм­ мәд-Шәриф исемле буладур.

Вә һәм Тройыскидә мулла Әхмәд Хәмид уғлы исемле зур остаҙ безнең ғасырымызда мәшһүр мөдәррис иде. Андан күб кешеләр ғалим булуб ҡалдылар. Башҡа талиблары һәм

184 күбдүр. Вә һәм ғилем-и ғаҡлиййә ҡеүәте илә күб тәхрирләре

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

Әл-ҡисса, бу мәҙкүр шәйех Ҡорсауи илә заман-и хәйатында күрүшүб идем вә һәм вафаты суңында зийаратан йортына баруб идем. Бәс. Шәйх-и мәҙкүрнең вариҫлары бән ғәрибне ҡәриб сайаб, мәрҫийә сийаҡында бер ничә әбйат чыҡарурғә бойурдылар. Бәс. Бән кәминә хәлемә күрә бер ничә бәйетлә наҙым ҡылуб ҡуйған булдум, йул саны йөз бәйетләр бар иде. Әммә әһл-и фирасәт андағы сүзләремне ун йулға да сыйдурур иде. Наҡысның фиғеле дә наҡыс булмаҡлыҡы джөмлә-и ғаҡилғә мәғлүмдүр. Вә хәл ҡәдәре тәҙкирә ҡалдырмаҡ джан әхбаб арасында санында мәхсүб улынмаҡы хөсн-и ҙанн /52б/ кеби мәджзүмдүр. Вә-с-сәләм.

Бу мәҙкүр ике шәйехнең мәғашыны вә һәм вафаты суңында ваҡиғ булған эшне, йәғни ҡәбер-гүрестан тәғриф­ ләрене дәрж идүб, мәҙкүр «Шәмғ-и ҙийа» исемле китабымда тәҙкирә ҡылған идем. Әл-ҡисса, ошбу мәҙкүр Хәсән хәҙрәтнең вафаты суңында мулла Ғатаулла хаджи хәҙрәт мөснәд-и иршадда мөстәҡир вә мөстәҡим булуб торадур. Вә суңғы ике ҙат-и шәрифнең һәр икесенең сөхбәтләрүндә булғаным бар.

Әл-ҡисса, мәҙкүр дамулла Ғәбд әл-Халиҡ хаджи хәҙрәтнең бер туғма энүсе Ғәбд ән-Насир хәҙрәт Бохара-и Шәрифдә тәхсил-и ғилем идүб вә һәм Төрөкмәни ишан хәҙрәтләренә мөрид булуб ҡайтҡандур вә һәм шулуҡ Ҡорса ауылында мөдәр­ рис булуб, күб кемсәнәләргә остаҙ булуб торғандур. Ахыр әләмур, хадж сәфәренә чығуб, Истанбул ҡәлғәсендә мәрхүм булғандур. Вә бунларның башҡа туғмалары да бар. Һәр ҡайусы ғалим-ғамил булуб, шәһр-и Болғарға күб абруйы булғанлардур. Мәҙкүр дамулла Ғәбд ән-Насир хәҙрәтнең тәхри­рәте вә таснифаты булғандур. Анларны бән кәминә «Әғләм-и һади» исемле китабымда наҙым илә күб йазуб тәҙкирә ҡылуб ҡуйған булдум. Вә ошбу Ғәбд ән-Насир хәҙрәт ғөлүм-и ғәҡлиййәдә шундайын мәшһүр булғандур, Бохара-и шәрифдә аның шөһрәте чыҡҡандур ки, «Нуғай Ғәбд ән-Насир» дисәләр, һәр бер фирҡә арасында мәғлүм булғандур. Вә һәм тәмам-и әһл-и Болғар аның һәр бер фәндә камиллегенә иҡрар әйләгәнләр.

Вә мәғә ҙәликә һәр бер камилнең үзенә күрә хасидләре /53а/ булмаҡлыҡы ғадәт-и Аллаһға наҙирән лазым кебек булғанлыҡындан, аңа Бохара-и Шәрифдә дә хасидләр

188 булған. Хасидләр илнең олуғы булған, мәҫәлән, беренең

Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)

шәһр-и Болғардан бик олуғ ғалим талиблар ошбу мәҙкүр Ғәбд ән-Насир хәҙрәт илән мөғасир булуб торғанлар икән. Алар ғөләмә-и Бохара арасында муның фәхерләнмәкене ҡисса ҡылуб, муның таснифларуны мөхкәмгә элдүреб, тәҡәссафатыны иҙһар ҡәсде илә тәджәссәс вә тәфәххәс илә аҡны ҡара дийүб, бичараға ҙалимлыҡ идүб, күб таснифатыны ихраҡ идәргә фәтүә йазғанлар. Бохара-и Шәрифдә шул ҡәдәр маҙлум булғандур вә һәм шәһр-и Болғарға ҡайтҡач, бәғҙ әл-мөғасирләре дәүләт-и донйауиййәгә иғтимадан ғорур идүб, истиғна илә буңа бәрабәрлек дәғүәсене иҙһар идүб, бәлки муны йулдан чыҡҡанға ҡуйуб, таснифатларуны рәдд илә иштиғал идүб, күздән төшөрүргә иджтиһад ҡылғучы

булғанлар ки, байлыҡ афәте булғандур.

Нитак кем айат-и шәрифдә «ىنَغْتَساْ هآُرَّ نَأ ىغَطْ يََل ناَسنَ لاِْ نَِّإ لاَّكَ»

дийүб, ғалимлар байыҡса, тағйан ҡыла башларлар, димәкенә ифадә ҡылғандур. Мундайын ғалимлар аңа мөнкәр булған сәбәбле, аңа әхбаб булурдай кешеләр әхбаб /53б/ булмайынча, ғәууамда мәхрүм, хаууасда мәхрүм булуб, ғөләмә-и суьнең афәтләренә мөбтәла булуб ҡалалар. Мондайын ғалимларны әһл-и тәғйан дийүб, бунларға мөҡәүүәмә ҡылалмай, күб маҡсудлары ҙайығ булмаҡына уфтануб, наҙымлар чыҡаруб, тәрҫим ҡылуб, йөрүгәндүр. Вә тәҙәллим тәриҡе ул ғафил

ҡаси әл-ҡөлүбләр ғәйбәтенә иҙһар тәкәллимләре ваҡиғ булғандур. «مْكُيَْلعَ ى دَتَعاْ ا مَ لِثْمِبِ هِيَْلعَ اوْ دُتَعاْفَ مْكُيَْلعَ ى دَتَعاْ نِمَفَ» айат-и кәримәсе­ мөҡтәҙасынча, анлар буны мөбтәдиғ, бәд мәҙһәб

димәк кеби әсма-и ҡәбәхә илә йад ҡылдуғында, бу анларны әһл-и тәғйанға санаб йад ҡылғучы булғандур. Нитак кем, ошбу ғөләмә-и кирам арасында мөтәуаттир булуб ҡалдуғы наҙымында­ шөйлә маҙлумлыҡыны ифадә әйләмешләрдүр.

Бәйет.

Ҡәсд идәрсә әһл-и тәғйан, алғалы джаным бәнем, * Ни ғәмем бар, гәр хәдд улса мәрдкарым бәнем, – имешдүр. Вә бу наҙым ун йете йуллар миҡдары бардур ки,

ғөләмә-и Болғар китабларында васил-и хәддү-л-иштиһардур. Әл-ҡисса, ғөләмә-и Ҡорсаға, әгәрчә ғөләмә әл-ғасыр хөсөдлек ҡылсалар да, ғөләмә-и Ҡорсаның аның илә ғилеме вә хикмәте йуғалмайдур, мәгәр кем тәғауын идәрлек

әхбабы тәнәффөр идүб, әхүәл-и мәғашында киләчәк әхүәл-и 189

М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари

ноҡсанға ирүшүб, итла әл-хауас джөмләсендән булуб, булар истибар илә маьджүр вә хасид ихтилал илә маьзүр булсалар кирәкдүр. /54а/

Мәғә ҙәликә шәһр-и Болғарны вилайәт-и дар әл-ислам мөҡабилә вә мөҡаййәсә ҡылуб ҡарадуғында, тәуабиғ-и Истанбулда фәлән мәшайех булса, бездә Ҡорсауи шәйехләре бар, дийүргә мөмкиндүр. Ҡорсауиләрнең мөхәлифләре ул чаҡда санға кермәй ҡаладур, Ҡорсауиләрнең фаҙиләтләрүне шулай тәсаууыр ҡылурға кирәкдүр ки, аб руй-и шәһр-и Болғар имешләр.

Мәҫәлән, Ғәли Ғари Болғари кебек ки ҡотб әл-Ирәктәдүр, аны тәхрир вә тәхҡир идүб сөйләгүчеләр хоҙурына дар әлислам ғалимлары чығуб, бер мәсьәлә сорасалар да, Ғәли Ғаригә мохтадж улалар. Вә мәғә ҙәликә аның һөнәрләрүне һәман тәхфиф ҡылыуда мосарәғә ҡылалар. Аларның тәхфиф ҡылыуы илә Ғәлинең ғилеме кимемәй, мәгәр мөнкәрләр кәнделәләре бәхр-и мәғсийәткә төшүб, истирахәт ҡылалар. Бәс. Ҡорсауинең мөнкәрләре дә барыбер ҡыйас үзәренәдүр. Әл-ҡисса, ошбу Ҡорсауи дамулла Ғәбд ән-Насир хәҙрәт хадж сәфәренә чығуб, ғәриблекдә мәрхүм булғандур ки, шәһидләр джөмләсендә сайылғандур. Барый Тәғәлә риҙа-и шәрифләрүне насиб әйләсүн.

Улуҡ Ҡорсауи хәҙрәте таснифларуны мәхү ҡылуңыз, дийүб фәтүәләр йөрсә дә, улуҡ фәтүәне чығартурға сәғйи ҡылғучыларның­ /54б/ морадына мыуафәҡәт ҡылыудан булсадур. Мәҫәлән, бер кемсәнә үзенең дустлары илә төн буйынча Ҡоръән уҡыу, салауат уҡуб чыҡса, әммә хасидлары шул ғәмәл-и салихны гизләб, хилафны йазса, бәс ҡаҙиләр шулуҡ хилафҡа сәғйи ҡылыучылар морадынча фәтүә йазмаҡлары әсандур.

Әммә нәфс әл-әмердә Ҡорсауи Ғәбд ән-Насир хәҙрәтнең тәхрирләре бик нәфисдүр, ғөлүм-и ғаҡлиййәдә маһирлегенә дәлил-и ваҙих вә ҡеүүәт-и ҡәлбиййәдә ғалиб икәненә борһан-и ҡатиғ кеби әҫәр-и сәррәхдүр. Ҡайу хәҙрәтнең заманында миҫәле булдыму икән йәки йуҡму икән, бәлки шәһр-и Болғарда бер фәрд-и камил кеби хисабланадур.

Әммә безнең ғасрымызда Мәчкәрәның дамулла Ғабдулла 190 хәҙрәт ниһайәтдә ғали дәрәджәдә ғалим кебек иде. Әммә