Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
.pdf
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
Вә бу мәмдүх иҡлимлар безнең мәмләкәт-и Русиййәдә күберәкдүр. Чөнки безнең мәмләкәтемез күб иҡлимларны ҙабит булуб торадур. Безнең мәмләкәтемез джәмиғ императорлар мәмләкәтендән артуҡдур, чөнки мәмләкәтемезнең вөсғәте әтраф әл-мәғашымызда хәуайыдж-и донйаүиййәнең көҫөр1 вә ҙабит әл-мәмалик улан сәрдарларымызның шәфҡәте вә хикмәте джәмиғ мәмалик-и мәсмүғәдән артуҡдур, чөнки безнең мәмләкәтемез өч-дүрт иҡлимдан мөрәккәб булуб, һәр иҡлимның һөнәрләре бер риғәйәтдә мәджмүғ булмаҡ /32а/ джәһәте илә безем мәмләкәтемез джөмлә мәмләкәтләрдән артуҡдур.
Мәгәр кем иҡлим-и рөбғнең джәмиғ әл-иҡлимгә нәҙәрән бәһджәте фаш вә дәүләте васиғдүр, миҫл әл-фәләк әр-рабиғ кем, анда хөҙөрәт әш-шәмс сатиғдүр, вә тәмам-и вәджеһ әләрҙғә нурлары мөнтәшир вә ҙыйалары ваҡиғдүр. Вә кәҙәликә иҡлим-и рабиғ фи хәддә ҙатиһи джәмиғ әл-иҡлимдән әнүр вә дәүләт вә бәһджәт джәһәте илә джәмиғ әһл әл-әрҙғә әҙһәрдүр. Вә андан мөнтәшир булғучы фәуаьид-и диниййә джәмиғ-и хаууас вә ғаууамға мәғлүм, вә фәҙаьил-и ғилмиййә джәмиғ әләнамға ишһәрдүр ки, һәр көн фарыҙ булғучы әүҡат-и хәмсә-и мәфрүҙә намазларуны мәсаджид-и мөтәбәрәкәдә джәмағәт-и ғаҙим илә әда ҡылурға ҡадирләрдүр.
Башҡа фәруанлыҡларуны тәғриф лазым дәгелдүр ки, иҡлим-и рабиғ вәсәт әл-мәғмүрәтдә ваҡиғ булуб, һәр ике тарафындан бәһрә аладур. Һәр бер ғаҡил үзенең ғакылы берлән дә белсә кирәк. Хәйр әл-әмур әүсәтһа дидүкләре йәнә һәр ике тарафда мәғрүф булдуғы шәдд әл-хәрадәт вә әбрүдәт монда мөтәүәсситдүр, йәғни иҡлим-и әүүәл тарафындағы ҡаты хәрадәтләр вә иҡлим-и сабиғ тарафындағы ҡаты бөрүдәтләр монда һәр икесе читдә ҡалуб, иҡлим-и рабиғ уртада ҡалуб, /32б/ кифайәлек хәрадәте вә бөрүдәте мөғтәдил булғучы шәһәрләрдүр ки, һауасы вә тәбиғәте хушлағындан һәр бер мәнсүбәте дә камил вә мәхбүбдүр. Адәмиләрнең ләүне вә тәбиғәте төзүк вә нәбататы камил вә төн-көнләре мәғтүл, һәр бер кәсебкә вә хәрәкәткә мәслихәтле йерләрдүр.
|
|
161 |
1 В тексте: көҫөрне. |
||
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
Рөбғ-и мәскүн бәйәне «Рөбғ-и мәскун» мәғәнәсе: йер йөзе дүрткә бүленәдүр
ғаҡыл вә ҙиһеннең фәрәҙ вә тасуир ҡылмаҡы илә. Мәҫәлән, офоҡ даьирәсе илә икегә ҡисмәт улынур. Нисфи фәүҡ әл-әрҙ бер мәртәбә кисүлүр. Фәүҡе дә вә һәм тәхте дә. Бәс. Иҡтағ әл-әрҙ дүрт ҡитға булды. Бәс. Йер өстүндәге ике ҡисемнең төнгә табиғи әтрафыны «Рөбғ-и мәскүн» дирләр, йәғни «мәхлүҡәт сакин булғучы рөбөғ» димәледүр. Вә аны йәнә мәғрибдән мәшриҡә ҡараб йете ҡитғаға бүләрләр. һәр ҡитғалары мәғрибдән мәшриҡғә джиткәнче сузулмаҡ илә. Ул уҡ ҡитғаларны «иҡлим» дирләр. Вә рөбғ-и мәскүнне йәнә хатт-и истиуадан сыуыҡ хәүезгәчә, йәғни иҡлим-и әүүәлдән иҡлим-и сабиғның ахырынача, мәғрибдән мәшриҡғә барғучы хаттлар илә джанубдан шималға йеткәнче туҡсан ғарыҙға /33а/ ҡисмәт ҡылурлар. Буны «ғарыҙ әл-бәләд» дийүб сөйләшүрләр. Бәс.
Һәр иҡлимдә күб ғарыҙлар булур. Вә һәм джанубдан шималға барғучы хаттлар йер йөзене йәнә <йөз> сиксән ҡитғаға ҡисмәт ҡылурлар. Йәғни мөғәддәл нәһарның мәғриб тарафында туҡсан ҡитға вә мәшриҡ тарафында туҡсан ҡитға булур. Бу ҡитғаларны «тул әл-бәләд» дийүб сөйләшүрләр. Вә ошандаҡ ғарыҙ әл-бәләдне дә хатт-и истиуаның ике тарафында туҡсанышар ҡитға фәрәҙ улынур. Йер йөзүнең ғарыҙы да йөз сиксән ғарыҙ була имеш, дийүб беленсүн, йәғни хатт-и истиуаның джануб әтрафында да туҡсанышар ҡитға булур. Бәс.
Хатт-и истиуаның джануб әтрафында да туҡсан ғарыҙ миҡдары йерләре бар имеш, дийүб беленсүн. Бәс. Ошбу тәғрифләр илә вәджеһ әл-әрҙдә тул әл-бәләд вә ғарыҙ әл-бәләд улына имеш, дийүб беленде. Бәс. Һәр ҡанҡы мәджлесләрдә: «Фәлән шәһәрләр фәлән тулда вә фәлән ғарыҙда», – дийүб сөйләшүчеләр булса, бәнем бу тәхриремне фәһем вә ҙабит ҡылғучылар ул йернең урунуны белүб торсалар кирәкдүр. Әммә шәһәрләрнең ҡанҡы ғарыҙда вә ҡанҡы тулда идүгүне /33б/ ҙәллә-и әшйа илә вә сәғәт әл-лийали вә әл-әййам илә тәғәйенләб тәғриф идүб ҡуйған китаблар бардур ки. Аны фән-и хикмәтдә вә фән-и һәйәтдә вә фән-и һәндәсәдә тәсниф
162 әйләмешләр. Вә «фәннү хәйрүн күллүһү» ҙәмунынча фөнүн-и
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
ғалиййә күргән ғалимлар хәйер әл-мөғасириндән сайылсалар кирәкдүр.
Әл-ҡисса, безем мәмләкәтемездә безнең мәғашымыз булдуғы мәҡамларны, хосусан шәһр-и Ҡазанны йетмешенче тулда, илле алтынчы ғарыҙда, дийүб сөйләшәләр. Бу тәғрифләрне ишеткән кемсәнәләр фәһемләсә кирәкдүр. Вә ләкин «аһән-и на сөнғәтира мум кәрдән мөшкил әст1»
мәҙмунынча фән күрмәгән кешеләрнең муны фәһемләүе дә наҡыс, фәһемләтеүе ҡасир булса кирәкдүр. Бәс.
Ғилем-и фиҡһдә «тул әл-бәләд» вә «ғарыҙ әл-бәләд» дигән сүзләр чыҡҡанда, надан муллалар, «көррәтәйн йәнҡә ләбәгә» мәғни биргән ғами кеби, үзенең әһл-и ҡәрйәсе мәмлүк булған басыу тышына чыҡалмай йаҡын йердә аруб йығылуб ҡаладур. Нитәк кем, толуғ әл-ҡәмәр вә әйәт әлһиләл мәсьәләсендә ихтилаф әл-моталиғ вә әл-мәнәзил лафзы чыҡҡанда, үзенең ҡәрйәсенең биналарундин йәки басыуындағы сәхрә вә джәбәлләрүндин артуҡға күңел йүгүртәлмәйенчә, ғилем-и фиҡһдә ҙарури мәсьәләдә джаһил ҡалалар. Бәс. Ғилем-и һәйьәтнең ғилем-и фиҡһғә дә хеҙмәте зур /34а/ имеш, дийүб белгәйсезләр. Бәс.
«Ғәләмә күлли шәйьин әүлә мин джәһлиһи» мөджибенчә мулла булған кешеләр ғилем-и һәйьәтне дә белүргә тырышыу кирәк буладур. Әгәр ғилем-и һәйьәт бер нәрсә дә белмәсә, йарлы байлар хәҡиҡи байлар хоҙурунда инкисар берлә тордуғы кеби, надан муллалар мөтәфәннин ғалимлар хоҙурында иғтиҙар берлә тормаҡ кирәк буладур. Бәлки күңел күзе ачыҡ шәйехләр хоҙурында надан муллалар бик әшәд фәҡирләр кеби йыртлач күрүнә торғандур, вә мәғә ҙәликә мөтәкәбберләре йарлы тәкәббер кебек йыртҡыч күренә торғандур.
ءاملعلا لوق مهلوق ءاهفسا ةقرخب مهلهج نما و رَّتست دق ءلاهج ةقرف نم ابجع مث ابجع راهظا عم ىدل اتوهبم طوقس دنع ءاهبلا تيب يف مهضعب نم تبجعب ءارمحلا مهف مههف و انحيا ضعب مودانبا وناک دق و عذحلا و یلا یعفر ام مهف مدعب یعفترا یذلا تهبف ىوهلا خلا دابعلا تيب حيابقلا نم انلئاضف نورعي و داهشلاا سؤر.
Вә бәғдә мәғлүм ула ки, әүүәл балиғ булдуғым йылында бер китаб тышында бер мәктүб күрдүм: «Ҡазанның уруны
|
|
163 |
1 В тексте: әһл-и насөннәтира мум кәрдән мөшкил әст. |
||
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
йетмешенче тулда илле алтынчы ғарыҙда», – димеш. Бу сүзне йөз надан муллаға күрсәтсәң, фәһемләй белмәс вә фәһемләтә белмәс. Әммә Барый Тәғәләгә шөкөрләр булсун!
Бән йуҡарыдағы тәхрирәтем буйынча ғәлә-л-фәүр фәһем ләдүм вә һәм истиғдадум сарыф идүб, Ҡазанның уруны /34б/ йетмеш бер тулда вә илле сикез ғарыҙда булмаҡыны тәфәккер әйләдүм. Вә буны ғәзан лафҙындан иҡтибас идүб, заман-и сабаҡ ғөләмәсенә хөсн-и ҙанн идә тул әлбиләд вә ғарыҙ әл-биләд хәрефләрүне джәмғ идүб, тәсмийә ҡылғанлардур дийүб, тәсәууыр әйләдүм вә башҡа әзкийәғә тәҡрир әйләдүкемдә, тәхсин ҡылған кешеләр дә булдуҡы сәбәбле әллә нәфс әл-әммәрәдә дә шөйлә микән дийүб, әхйанан тәдәббәр әйләдем вә, суңғыларға бер төрле мәхәл әл-фекер булсун дийүб, бу көн ғәлә-л-ғәджләт бу мәҡамға тәхрир илә тәҙкир вә тәҙәккүр әйләдем.
[Ғалимдар күргән михнәттәр бәйәне] Әл-ҡисса, мәғлүм ки, бән кәминә сабый ваҡытымда
«Тәуарих-и Болғариййә» китабына үзе ҡәләмем илә нәҡел идүб идүм, күб урунда ғаҡылыма туғры килмәгән сүзләренә инкаран рәҡәм салған идүм вә күб урунда телем илә хилафларуны иҙһар ҡылған идүм. Әл-ҡисса, бу нөсхәдә бу урунда мөталәғә тейешле, дийү тәхрирләр йазғулаб ҡуйдум, әгәр дә хаталыҡ бәнем тарафымда булса, бәнем хаталарумны аҡ ҡағызға йазуб, тәсрих ҡылмаҡларуны үтенүб ҡулум ҡуйдум: әммә бәнем йердәшләремә бу хосусындағы тәхрирләремне фәһемләмәгәнләре тейешле булса кирәкдүр, чөнки илемездә ғәфләт вә джәһәләт ғалиб булуб, йуҡ нөсхәләрә иғтимадан сүз сөйләб, ғауам әл-әнамны бикар ғафилләр джөмләсенә чыҡаруб бетүрделәр. Шимди илемезне уйғатур өчүн мә шайех-и кирам сөхбәтендән без фәҡирне илүмезгә вағиҙнасих идүб көндәрделәр.
Ҡәүл-и Ғариф. Вә йәнә мәғлүм ула ки, аһ, сикез кағәз аша түбәнерәк ике төб /35а/ йазыулар бары мөрәттәб. Бу урындан башланур вә бу тәмм, аһ, дигән сүзләр суңыраҡ китаб ахырына йазылур, йәғни бу сикез кағәзләр бары да.
Ошбу «Тәуарих-и Болғариййә» китабының йегерме 164 дүртенче сәфхәсендә йегермеләб мөдәррисләр хәленә вә
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
йегермеләб мөршидләр мәғәшенә ишғар улынды. Анлар үзләренең заманында шәһр-и Болғарда ғөлүм-и шәрғийә илә мәшһүр булуб, шәһр-и Болғарның исемене әтраф джи һанға мөнтәшир булғандур. Анларның һәр ҡайусына әғнийә-и ғасырдан ғатийәләр ғам булуб, мәғишәтләре саф вә тәрбиәләре там булғандур. Мәғә ҙәликә «ликүлли мүдәррис фирғәүн ҡәҙиһи» мөджибенчә, анларға да ҙалимлар мөсәлләт булуб, ыҙа вә джәфа ҡыла килгәнләрдүр.
Мәҫәлән, мәҙкүр Ҡара Ғәбд әс-Сәлам хәҙрәтнең Нәриман исемле бер тилмиҙе. Нәриман-и заман дийүрлек мөһабәт илә мөдәррис булуб торғандур. Аңа да бер Йау батыр исемле фәттан мөсәлләт булуб, күб төһмәт1 вә ифтира вә боһтанлар илә ыҙа ғам ҡылғандур. Йау батыр бер үзе булса, анча күб ыҙайа ҡадир дә булмас иде, ғауам әл-әнам шундайын муҙый ҡәүленә инануб, иттифаҡ идүб, кешенең хәсәнәтене сәййиьат кеби идүб, нәшер ҡылыулары сәбәбле, ғәзизләрнең ғәзиз һөнәрләре мәстүр булуб ҡаладур. Әгәр дә бу фәттанлар тоғрылыҡ берлә йөрүсәләр, ғәзизләргә мең джаһил дә бәрабәр киләлмас иде, /35б/ мәгәр анлар йалғанчы булалар, йалғанчылыҡ берлә олуғларны үз тарафларына алалар. Бәс.
Олуғ сәрдарлар бу кәҙҙаблар сүзенә ышануб, ғәзизләргә бәдхаһ булуб, ҡулында бар ҡеүүәтене тәхҡир әл-әбрар тарафына сарыф идүб, ғауам кәл әнғамның морадларуны иҙһар ҡылурға фәрманлар йөрүтүб, ғәзизләрнең ҡосурларуны ачалар, нахаҡ ағыуларуны анлара сачалар, шул сәбәбле әкабәр әл-ғөләмә дә мәфтүн вә мөбтәла булуб ҡаладур.
Вә бәғдә ул уҡ сәфхәдә мәҙкүр ғалимлара вә анлардан башҡа шәһр-и Болғарда булғучы күб ғәзизләрә ҙоһур әл-мәғәййебат кеби хәуарәҡ әл-ғадәт булған эшләр ваҡиғ булған, дийүб сөйләшәләр. Мәҫәлән, мөнкирләрнең үзләренә рисуайлыҡлар килеүе мәшһүр булуб ҡалғандур. Әгәр дә ул мөнкиргә рисуайлыҡ килмәсә, ул мөнкирнең сәләмәт тороуы истиджрадж икән, мөнкирнең ғаҙабы артсун өчүн, тәьхир улынған дирләр. Мәҫәлән, хәҙрәт-и Хөсәйен бине Ғәлинең һәлакенә ҡәсед ҡылғучы олуғлары туҡыз кемсәнә иде. Туҡызына да донйада уҡ рисуайлыҡлар килде дийүб,
|
|
165 |
1 В тексте: тәһәммәт. |
||
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
мәшһүр вә мәғрүф булғандур. Кәҙәликә шәйехләргә мөнкир ләрнең барында да, ғадәт-и Аллаһға нәҙирән, рисуайлыҡ воҡуғы ҫабитдүр. Бәс. Эй, мосолманлар, әһл-и Хаҡға инкар ҡылмаңызлар, мөнкирләрдән булуб, донйа вә ахирәт ғаҙабына мөстәхәҡ булмаңызлар!
[Шәйехтәрҙең ғәжәйеп хәлдәренең бәйәне] /36а/ Шәйехләрдә төрле хәлләр бардур. Мәҫәлән,
ҡайу мәҙкүр ҡарт Ғәбд әс-Сәләм хәҙрәт мәдрәсәсендә һәр йыл джен талиблары була икән, дийүб сөйләйләр. Бәс. Ул хәҙрәт дженләрне күзе берлә күргән буладур. Вә һәм аның мәдрәсәсендә Хәсән исемле бер талиб: «Джен шәкердне хәлфә идүб, сабаҡ алуб уҡудым», – димешдүр. Ҡайу Хәсән сөйләгәндүр ки:
– Мәдрәсәдә, талиб йоҡлағач, ҡазан ҡаштураған тауыш килә торған иде. Бер кич шәмне чүлмәк1 илә ышыҡладым2 да джоҡлаған төсле булуб йатдум. Бәс. Ҡазан ҡаштурай башлағач, чүлмәкне алуб күрдүм: ҡазан йалағучы кемсәнә бәнем джен хәлфәм имеш. Бәс. Хәлфәм тамаҡ идүб, бу серне чыҡарма, дийүб, йатуб йоҡладыҡ. Вә һәр хәлүәт урунларда: «Бу серне чыҡарма, бән асылда джен буламын. Безем джен шәһәрендә фәлән-фәлән хәл, – дийүб сер сөйләшә торған булды вә, – Бәнем бик гүзәл сеңлүм бар, сиңә хәләллеккә бирәйем, – дийүб, – кейәү», – дийүб сөйләшүр иде. Талиблар арасында мондайын миҙахлар күб булғаны өчүн, бу сүзне һич кем ғәйебкә алмасын иде. Көнләрдә бер көн хәлфәмә инкар итдем, ыҙа итдем, джен шәкерд икәнене иджһар итдем. Бәс. Хәлфә, бик ғали хәүефләрә төшүб, бик тиз китмәкче /36б/ булды. Остаҙлар илән вә йаранлар <илән> күрешде, бәхилләшде. Бәңа күрешмәкне тәьхир ҡылды. «Хәзер күрешмәйем», – диде. Бәс. Күб озатуб барғач, ҡулумны ҡысуб күрешде. Ҡулум сызлауы булуб ҡалды, хатта ҡоруды. Йазыуны сул ҡул илә йазарға үгрәндем, – димеш.
Бу Хәсәннең ҡиссасы бу бабда озундур. Ҡиссадан бер хисса шул булсун ки: хәлфәсенә тәғҙим ҡылмаған сәбәбле,
166 |
1 |
В тексте: чүмәк. |
2 |
В тексте: шыҡладым. |
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
донйада уң ҡулындин йазмышдур. Ғөҡбада ни улачаҡдур? На фәһем.
Вә ҫаниййа, Минзәлә нахийәсе мулла Тадж әд-Дин Йалчығол уғлы исемле кемсәнә үзенең ауылында көз көне төн заманында шәм йандуруб ултурғанунда харидждән сәләм бирүб сөйләшеүче бер кешене1 ишетүб торған. Хәҙрәтнең ғәджәләт илә кейүнүб чығыуыны аңдуб, хәҙрәт ардунча хәфиййәтән эйәрүб барған вә хәҙрәтнең бер анбарға баруб кереүендә, анбар эчендә шәмләр йандуруб2, китаблар ҡарашуб ултурғучы чалмалы йад адәмиләрүне күргән. Ҡайу адәмиләрнең кейемләре вә ҡиәфәтләре йат булған. Вә һәм хәҙрәтне күргән сәғәт илән сикерешүб торуб күрешкәнләр вә сөйләшкәнләр. Сөйләшкән сүзләре йат булған. Вә хәҙрәт: «Сезләр нәрәликсез?» – дийүб сордуғында, һаман йат йер нең кешеләре идүкне хәбәр биргәндәр. «Мунда ни өчүн кил дүңез?» – дидүгендә: «Синдән бер ничә мәсьәлә сорарға», – /37а/ димешләр. Шул арада бер олуғлары әйткән: «Бән сезне йәш ваҡытымда күрүб дустлашкан идүм», – дигән. Аһ. Бәс. Хәҙрәт: «Таныдум, таныдум», – дигән. Вә һәм ул кешеләр үзләренең китабларындан ҡараб, сүз сораб, сабаҡ алған миҫаллы ултурғанлар. Вә мәджлесләре тамм булуб, китәр алдында күрешүб торғанлар арада, бу пинһан килгүче сорғәт илә мәҡамына килүб йатмыш. Вә хәҙрәт ҡайтуб кергәч: «Йа, фәлән күргән нәрсәләрүңне сөйләб ғәдәтләнмә», – димеш. Бәс.
Ул уҡ күргүче кемсәнә бу сүзләрне хәҙрәт вафат бул ғаны суңында сөйләмеш. Әммә буны самиғлар, анда ан барға килгүче талиблар, мөғәййән, джен шәкердләре бул ғандур, дийүб ҙанн идәләр. Бу хәҙрәтнең мондан ғәйре дә күб ваҡиғаларуны сөйләйләр. Хасил-и кәлам, заман-и сабаҡда шәһр-и Болғарда шундайын мөғәллим әҫ-ҫәҡәлин дәрәджәсенә ирешмеш олуғ ғалимлар булғандур.
Вә ҫалиҫан, Минзәлә нахийасы мулла Шаһ-и Әхмәд Рафиҡ уғлы исемле кемсәнә джәй көне үзенең тилмиҙе илә зыйарат әл-мәшәйех сәфәренә чыҡмышлар. Вә һәм төн
1 |
В тексте: сөйләшеүчене бер кеше. |
167 |
2 |
В тексте: йандуб. |
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
заманы Баҡалы исемле ҡәрйә ҡәрибендә сәхрәдә ҡунарға төшдүкләрүндә джен таьифасына очрамышлар, дийүб мәшһүр улғандур. Ҡайу дженләр, адәмиләр сурәтенә керүб, йайағлы ғәскәр миҫаллы йулда киләләр икән. Буларны күрүб, йыраҡдан ғәскәр шикелле чыранаб /37б/ алмышлар вә, йаҡында басыу кәртәләренә вә бағана башларына, ҡабҡа өстүләренә ҡунаҡлаб, сөйләшмәйенчә, бу мосафирларға ҡарашуб тормышлар. Вә бу мосафирлар, ҡурҡушуб, ҡачушуб, ағач, ташлар алуб вә ғәзимәтләр уҡуб чағырушдуғунда, бу дженләр ғәскәр миҫаллы йулға төшүб тезелүшүб китмешләр. Мәгәр кем ҡабҡа ачылғаны вә нәбатат тапалғаны һич дә беленмәгәндүр. Бәс. Бу мосафирлар таңны көтмәйенчә, ғәджәләт илә атларуны джегүб, йулларына китмешләр. Самиғлар моны тәсдиҡ идүб сөйләйләр.
Вә рабиған, йуҡарыда мәҙкүр Джәғәфәр Өршәкинең сөхбәтләрендә күб мөғәййебәт ҙоһуры ваҡиғ булған, дийүб сөйләйләр. Мәҫәлән, бер ничә йаранына ханәсендән шәһр-и Болғарны иҙһар ҡылған кеби, вә бер ғаьиб ғаминың йанындағы ҫәмәнләренең миҡдаруны хәбәр ҡылғаны кеби, вә ҡайу ғами нигә күк ҡағыз аҡча бирүб кантон булурға доға ҡылдурурыны дийәдүр: «Әгәр дә аҡ ҡағыз аҡчаңны бирсәң, кантон йасармын», – дийүб әйтүрмен, дийүб хәбәр ҡылғаны кеби. Вә: «Бу ни хәл? Бер дә йуҡ кешегә ниндәй хөкөм идүб сөйләшә», – дийүб торғанда, фәлән ғами килүб чығуб, күк ҡағыз аҡча салғандур.
–Бәңа кантон булурға доға ҡыл! – дигәндүр.
–Аҡ ҡағыз аҡчаңны бирсәң, ҡылурмын, – димеш.
–Кантон йасай алсаң, икесе дә джәл дәгел, – дийүб ике ҡағызны да садаҡаға бирмеш. Садаҡа соңында өч айда кантонлыҡ /38а/ килмешдүр. Вә бундан башҡа ҙоһур әлмөғәййебат вә иҙһар әл-кәшафат ҡылыулары күб булғандур. Вә аның урунына шәйех булуб ҡалған хәлифәләрдә дә бундайын хәлләр күб сөйләнәдүр.
Ғәли Чоҡорыйның ваҡиғалары Вә хамисан, мулла Ғәли мулла Салих уғлы исемле кемсәнә
күб йердә вә күб мәсджедләрдә үзенең алдына йүгереб 168 чығуб ишүк ачҡучы адәмиләрне күрүб ҡалғулағандур вә сүз
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
ҡушалмай ғәйеб булыуларына хайран булуб ҡалғулағандур. Вә бер көн үзенең мәсджед йулына ҡар йағуб, һич бер айаҡ аҫары булмаған хәлдә, мәсджед эчендә намаз уҡуғучылар хәрәкәтене аңлаб вә уҡулмыш сүрәләрүне тыңлаб хайран булуб торғандур. «Булар кичдән килүб мәсджеддә йоҡлаған мосафирларму икән йәки сәхәрдә ҡар йаумас борун килүб тулған ҡәүемләрмү икән?» – дийүб, джәмәғәт намазы тәмам булғанчы, тышда торғандур. Вә джәмәғәт намазы тәмам булғач, мәсджедкә керсә, һич кемсәнә күрмәмеш. Иртә намазуны үзе йалғыз уҡуб чыҡмыш. Нитак кем Ғәлинең ауылында эше даьман йалғуз мәсджедкә йөрүмәк иде1.
Вә һәм ул уҡ мулла Ғәлинең йул йөрүгәндә, күб йердә аның намазына ойуб, намаз уҡуб, һич сүз ҡушмайынча ғаьиб булған адәмиләрне күб мәртәбә мөшаһәдә әйләмешдүр. Вә һәм күб мәртәбәләр бәйн әл-нәүм вә-л-йәҡҙан йат мәджлесләрдә ҙикер чалуб, аруб-талуб /38б/ пешүб-йануб, тирләб уйанған миҫаллы хәлләре булғулағандур. Бәлки, шундайын мәджлесләрдән әҫәрләр килтүрмеш заманлары булғулағандур вә шунда күрмеш кешеләрнең бәғҙеләрүне уйағында күргүләб сөйләшкән заманлары да булғулағандур. Хәлбүки ҙикер мәджлесендән йыраҡ кешеләр булған булса да...
Вә сабиған2, мәҙкүр ғилеме үзенең сабый ваҡытындан башлаб, ҡырҡ биш йәшләренәчә әхйанан күрүнгән бәғҙе әл-мөғәййебатны бәғҙе әхбабына вә ләүм-и мохтасаран вә мөҡтәсирән сөйләгән. Ғәлә-т-тәдридж хасидлар ҡолағына төшүб, хасидлар диңгез эте кебек чабалануб, үзләренә мөмаҫил мөзәүүәр вә һазил булғучы джаһил әхбаблары арасына ҡәүл-и мөхтәлиф илә нәшер әйләделәр, гүйә ки мондай ваҡиғалар күрмәклек кафирлек дийүб, ихуаныны
1 |
Большинство сельских мечетей в Урало-Поволжье XIX века |
|
имели статус пятивременных, то есть были предназначены для испол |
|
|
нения ежедневных коллективных молитв, однако использовались в |
|
|
таком качестве далеко на всегда. Рида ад-Дин б. Фахр ад-Дин приводит |
|
|
следующий случай, произошедший с ‘Али Чукури в начале его службы |
|
|
имамом: «Когда он впервые произнёс призыв на послеполуденную |
|
|
молитву, прихожане (башкиры), мужчины и женщины, принялись |
|
|
шуметь на улице: “Почему этот мулла кричит? Не пятница ведь”». |
169 |
|
2 |
Так в тексте. |
|
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
шәйатиндән булуб, әхбар әл-мөғәййебат ҡылғучылар санына дөхүлдүр, диб, сәмиғ әл-әкабәргә ирүшдүрүб, тәғн-и кәҫиргә ҡалыу дирләр вә тәнфир әл-ғауам сәғийендә булдылар. Бәс. «كَ تِوَخِْإ ىَلعَ كاَ يَؤْرُ صْصُقْتَ لاَ », – кәримәсе илә нәһинең хикмәте ғән нийәтән ҙаһир була башлады.
Әл-ҡисса, булар бөйлә тәғн вә ифтирада әл-ҡәбайех илә иджтирада вә тәкҫир әл-мөнкирин бабында сәғи-и камил илә ибтилада бәс бер көн үзләренең пишуалары Борай хәҙрәт килде. Илмәт ауылының Ниғмәтулла исемле кеше өйүндә бу мөнкирләр мәҙкүр Ғәли хоҙурында Ғәлине ифтиҙах1 өчүн мәшүәрәтләре буйынча, /39а/ хәҙрәтдән: «Бөйлә ваҡиға булурмы?» – дийүб сорадылар. Бораи хәҙрәт: «Булур, – диде. – Бу ваҡиғалар хаҡдур, – диде вә, йуҡарыда мәҙкүр мулла Шаһ-и Әхмәд хәҙрәт ҡиссасыны сөйләб, Ғәлинең ваҡиға ларына шаһид миҫаллы идүб, Ғәлинең ваҡиғаларуны тәсдиҡ вә тәхҡиҡ әйләде, вә, – бән үзем дә күб мәртәбәләр дженләр ҙоһурун күргәнем бар», – дийүб, ваҡиғаларуны тәҡрир әйләде. Вә мәшайех-и кирамға ваҡиғ хәдиҫәләргә иснад идүб, джәуаз ал-кәшафатны иҫбат идүб, миҫалыны тәкҫир әйләде. Бәс.
Ул уҡ ғәммаз ҡарғалар бөгөн мәбһүт булуб ҡалдылар. Вә ләкин суңғы көн һәман инкарларында исрар идүб, тәхҡир әл-ғөләмә бабында боһтанларуны әкҫар әйләделәр вә мәғә ҙәликә үзләре дә шундайын ғәриб ваҡиғалар воҡуғы илә мөбтәла булыуларуны әхйанан сөйләб йөрүмешләрдүр. Мәҫә лән, берсе димеш ки, һич бер маче ҙанн улынмаған йердә бер маче ҙоһур идүб, бәңа хәмлә әйләде, аһ. Вә берсе димеш ки, мулла Ғәлинең мәджлесдә шиғыр уҡыуы хәрам дийүб, китабдан риүәйәт күстәрәйем дийүб, китаб аҡтардуғымда, үзүмне бер йат сөхбәтдә күрдүм, садр әл-мәджлес булғучы әкабәр әл-ғөләмә хоҙурунда мулла Ғәлине мөкәррәм вә мөхтәрәм күрдүм. Вә «Морад әл-ғарифин» кеби наҙымлар уҡуб, тәрәннәм ҡылуб ултурдуғыны күрдүм вә джәмиғ-и әкабәр әлмәджлес тәхсин ҡылдуғуны күрдүм, димеш.
Вә мәғә ҙәликә /39б/ Тәджәссөс әл-ғөйүб вә тәфәххәс әлҡосур ушбу сәбиғән сәрләүхәсе тәхтендә Борай хәҙрәтләре дә
170 |
|
|
1 В тексте: ифҙах. |
||