Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
.pdf
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
без ғәриб ғаджиз нәҙәрүндә аның сәйәрләре вә джиһадлары бер дә ғаҡылға охшамайдыр. Моғаййын, ул надан хәлендә шиғый вә мөғтәзилә арасында тәрбийәләнүб, сөнниләрне мәкруһ горуһ килмешдүр, йәки сөнниләрне һәләк ҡылыу фарыҙ дийүб зәғм ҡылғучылар мәҙһәбенә дахил булмышдур, дийүб хөсн-и ҙанн улынадур. Аның джиһадлары ҡисса улынған йерләрдә бирислә әҫәрләр фәһемләнәдүр. Йылдурум Бәйазидны һәләк ҡылыуы вә шәһр-и Болғарны хараб ҡылыуы Пугачев йағындан, бәлки шәһр-и Ҡазан йағындан ҡатығыраҡ чиркәнеч хәтәрләр саладур. Боронғылар бөйлә димеш.
Бәйет.
Бу джиһанда өч кешедин ихтираз: * бере – Аҡсаҡ, бере – суҡыр, бере – таз.
Әммә саҡлануб /22б/ ни ҡылмаҡ кирәк. «Ҡәләм дәр коф-и душманаст», – дидүкләре кеби ғәскәр вә аләт әл-хараб дошман ҡулында булғандур. Бәс. Ғәлибән, тасуир улынадур ки, бу Аҡсаҡ Тимер байумаса, әһл әл-исламның дәүләте бу көн иҙғаф-и мәҙәғиф артуҡ булур иде. Дәүләт әл-әраҙәл зәлләт әл-әфәҙил ҡәблендән булуб, күб ғәзизләрне ғаджиз ҡылуб киткәндүр, дийү бәлки шәһр-и Болғар бу көнләрдә Истанбул чаҡлы булур иде, дийүб хөсн-и ҙанн ҡылынадур. Борынғы ҡарт муллалар китабларында: «Урда шәһр-и Болғар тәхетендә бәтеғләде», – дигән сүзләр Болғарның дар әлислам булған ваҡытларуны тәҙкирә ҡылдурадур1. Вә һәм «Тарих-и һиджри берлә өч йөз ходудында шәһр-и Болғар мосолман булды, – дигән сүздүр, вә һәм, – Өч йөз дә туҡыз йылларда шәһр-и Бәғдәднең Әхмәд ибн Фаҙлан хәҙрәтләре шәһр-и Болғарға килде», – дигән сүзләр кебек сүзләр шәһр-и Болғарның дәүләтене тәҙкирә ҡылдырадур.
Әл-ҡисса, Аҡсаҡ Тимер шәһр-и Болғарны тарҡатуб ҡайтуб киткәч, шәһр-и Болғарда ханлыҡ ҡылғучы кемсә нәләрнең һәләклегендән хәләс булуб ҡалған нәселләре Ҡазан сыуы буйына күчүб, йорт /23а/ салуб, дәхи дә йорт биләрлек булғанлардур ки бина ҡылғанлардур. Вә әүүәлге йортларуны бу йылларда «Иске Ҡазан» дийүб сөйләшәләр.
|
|
151 |
1 В тексте: ҡылдурдур. |
||
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
Ҡәлғәләр вә ҡәрйәләр, мәдрәсәләр вә мәхкәмәләр тәртиб идүб, тәмам дәүләт вә шәүкәт вә шөһрәт илә рәғиййәт көтүб торғанлардур. Вә әүүәл бина ҡылған ҡәлғәләрендән күчүб, ошбу Ҡазан ҡәлғәсенә бина ҡылғанлардур. Әүүәлге йортларны бу йылларда «Иске Ҡазан» дийүб сөйләшәләр.
Вә ләкин йорт биләүнең күберәге Аҡсаҡ Тимер хаким идүб ҡуйуб киткән ҡалмаҡ кешесенең тәсәррәфендә булған чаҡлар булғандур. Бәс. Ул замандағы мәғишәтләр шундайын михнәтле булғандур ки, шәһр-и Болғарға андайын михнәтнең ҙоһуры башҡа ваҡытларда аслан ваҡиғ булмағандур. Чөнки әһл-и Болғарның йортлары хараблыҡы вә йорт әһленең һәләклеге, вә йат йергә таралуб, йорт ғимарат ҡылыуы кеби шөғөлләре, вә ҡалмаҡ кеби надан ханның йортҡа башлыҡ дәғүәсене ҡылыуы бик күб адәмиләрне хәсрәтле ҡылғандур. Вә һәм Иске Ҡазан урынундин бу йаңы /23б/ Ҡазанға күчеү михнәтләре дә һаман фетнә өстенә фетнә булғандур. Вә ул ваҡытда Мәскәү ханлары да зур мәшәҡәтләрә ҡалғандур, чөнки Аҡсаҡ Тимер кеби ҙалим килүб чығуб йортны таламаҡ ихтималындан ихтираз илә мәмләкәткә ихтийатлыҡ ғәскәр ләр вә нәфҡәләр, вә ҡораллар, вә ҡәлғәләр тәхсиле берлә иштиғалы тәмам-и әһл-и мәмләкәткә зур ғөлғөлә салуб торғандур.
Әл-ҡисса, Аҡсаҡ Тимернең вафат хәбәре килгәч, Бол ғарда ҡалдурулмыш хакимға бик олуғ хәсрәт, вә бик олуғ хәүеф, вә хәшийәт хасил булуб, Сәмәрҡәндкә ҡайтыу ҡасиды мәджрүм булғандур, чөнки Сәмәрҡәндкә хан булыу тәмғе да бар, вә һәм монда торса, Ҡазан әһлендән вә Мәскәү әһлендән таланыу хәүефе дә бар. Бәс. Шәһр-и Болғарны ташлаб китеү сәһилерәк күрүнгәндүр. Әммә джәмиғ мәхкәмәсене вә мәмләкәтне һич бер нәҙирсез ҡуйуб китәргә мәслихәт күрмәгәнлегендән вә һәм мосолманларуны тыныч ҡуйуб китәргә ҡыймағанлығындан, йортны вә мәхкәмәне Мәскәү ханларына ҡуйарға мәслихәт күргәндүр.
Вә мәғә ҙәликә, бу арада шәһр-и Болғарда булғучы мосолманлар һаман мәхкәмәләр төзүб, сардарларуны /24а/ үз араларындан тәғәйен ҡылуб, ничә йөз ауыллар булуб, мәсджед вә мәдрәсәләр әһелләренә риғайәт илә әхкәм-и шәрғийә
152 үгрәнүб вә үгрәтүб, вә тәғмир әл-бәләд илә шөғөлләнүб ғүмер
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
сөргәнләрдүр. Вә бер тарафда ҡалмаҡ торса, нә рәсмә исемләр илә рәғиййәт биләб торғандур. Вә суңра йортны Мәскәү түрәләренә табшуруб: «Бән Сәмәрҡәндкә ҡайтуб, Аҡсаҡ Тимернең тәғҙийәтләрүне тәкмил идүб килгәнче1, мәхкәмәне сез тәдбир ҡалуб торуңыз», – дийүб Русиййә түрәләрене баш идүб ҡуйуб килгәндүр. Бәс. Мәскәү түрәләре, шәһр-и Болғар тәуабиғыны йахшы биләб алуб, Аҡсаҡ Тимердән йәдкәр булуб ҡалған күб рәсемләрне истиғмалға истиғдад тәхсил иткәнләрдүр. Вә мәғә ҙәликә, Мәскәү түрәләре инсаф идүб, Иске Ҡазанғы хан руғларына икрам вә ихсан, хөсн-и джиуарны риғәйә идүб тормышлардур. Вә күб йыллар мөрүрендә мосолман ханлары Иске Ҡазандан Йаңы Ҡазанға нәҡел әддар әйләмешләрдүр. Рәсем әл-мөьмин илә күб сардарлык идүб, күб воҡуфлар вә күб ниҙам йөрүтмешләрдүр. /24б/
Әл-ҡисса, бер тарафда Мәскәү ханлары көн-төн тәсиғ әлмәмалик ҡәсдендә вә тәшһир әл-ҡыууан сәғийендә вә бер тарафда әһл-и Ҡазан һаман тәкҫир әл-манафиғ вә тәйәссир әл-мәрасим ҡәсдендә дәүләт илә мәғишәт ҡылдуҡларунда, Ҡазан ханлары вафат булғулаб, нәселләрүндә ҙәбт әл-мә малик ирадасы илә араларунда хасидлыҡ ҡеүүәтләнүб, бәғҙеләре Мәскәү ханларына ғәммазлыҡ идүб, араға ҡаты ғәдәүәт төшүрүб, Ҡазан илә Мәскәү ҡаты суғыш идүб, ахр әл-әмур Мәскәү ғалиб булғандур. Ҡиссалары мәғрүф-и әһл-и джиһандур. Әммә шәһр-и Болғар тәуабиғ булғучы мосолманлар арасына ваҡиғ ноҡсанлары бары Аҡсаҡ Тимер фәттәннең ҙорурыдур, дийүб хөсн-и ҙанн улынадур.
Әл-ҡисса, Аҡсаҡ Тимер, дар әл-исламға ҙарар-и ғам салуб ҡайтуб, Сәмәрҡәнд шәһәрендә бер-ике йыллар мәғаш идүб вафат булғандур. Аҡсаҡ Тимернең үзенә ватан ҡылмак өчүн төҙөгән ханәсе өч йөз алтмыш бүлмәле иде, һәр бүлмәсе башҡа-башҡа буйағлар илә буйалмыш иде, дирләр. Вә аның хатуны Ҡытай /25а/ ханның ҡызы иде, дирләр. Вә һәм ҡытай лөғәтенчә кейәүне «гүрәгән» дийүлә икән, шул сәбәбле Аҡсаҡны Тимер Гүрәгән, дийүб сөйләшерләр, вә һәм чуҡ китабларда «Тимер Гүрәгән» лафҙы илә йазылмышдур. Вә һәм төрөкдә олуғлар хатунны «ханым» дийүб сөйләшерләр.
|
|
153 |
1 В тексте: килгәче. |
||
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
Ҡайу ханымның дәүләте хәддин тәджәүез иде, дирләр. Шәһр-и Сәмәрҡәнддә бер мәдрәсә бина ҡылдырмышдур ки, Сәмәрҡәнддә нәҙире йуҡдур, дирләр. «Мәдрәсә-и Ширдар» исемле мәдрәсә шул булса кирәкдүр. Әммә бина-и худжа-и Әхрардур, дийүб ишедүлмеш иде.
Хикәйәт. Бер көн ханымға әйтмешләр ки: «Сән бунчә мәдрәсә ихйа әйләдүң, бинагаһ мөрүр-и әййам илә хараб булачаҡ булса, тәғмире өчүн берәр мәғлүм воҡуф ҡалдурыу кирәк иде», – димешләр. Бәс. Димеш ки: «Мәдрәсәм хаулы сында фәләнчә миҡдар алтун дәфен итдүрдүм. Әгәр дә мә дрәсәм виран булса, шуны табуб алуб ғимарат ҡылурлар», – димешдүр. Бәс. Моны самиғләр үзләренә алур өчүн мәдрә сәнең хаулы эчләрен ҡазуб эзләмешләр. Табдыдар-табмады- лар, мәгәр кем мәдрәсә хаулысында ҡазулмыш аҫарлары бар. Һәнүз бардур, дирләр.
Хикәйәт. Аҡсаҡ Тимернең /25б/ вафаты суңында ҡәбере өстенә бер йәшел таш салуб ҡуймышлар. Алтундан, көмеш дән ҡиммәтлерәк имеш, дирләр. Әүүәл ҡуйулғанда бун икән. Бу көнләрдә уртасындан сынуҡдур, дирләр. Аның сынуҡ булмаҡының ҡиссасы бардур. Аҡсаҡ Тимернең бу урындағы бер аз ҡиссаларуны шәйехемез Мөхәммәдморад Бәдәхшани, рәхмәту-Ллаһи ғәләйһи, хәҙрәтләрүндән вә бер азуны Зәй буйында остаҙамыз дамулла Ғәбд ән-Насир Ғәбд әр-Рәхим уғлы хәҙрәтләренең ағызундан ишедүб, бу урынға тәхрир әйләдем вә әкҫәр әл-мәсмүғатны ҡөбүр әл-әсрарда мәстүр әйләдем.
Әл-ҡисса, ул уҡ Аҡсаҡ Тимернең вафаты суңында шәһр-и Сәмәрҡәнддә ул ук Аҡсаҡ Тимернең уғулларының уғуллары падишаһлыҡ әйләделәр. Вә анлар арасында бер ничә ғәзиз кемсәнәләр дә килүб китмешдүр. Мәҫәлән, мирза Шаһрух дирләр. Мәнаҡиб-и джөмләсе мәшһүрдүр. Вә мәғә ҙәликә аларның әүләдүндә боғҙ вә хөсөд вә ғәдаүәт ҙоһур идүб, худжа-и Әхрар заманында чуҡ ваҡиғалар содур әйләмешдүр. Әммә тарих-и һиджри берлә меңенче йыллар ходудында, йәғни Аҡсаҡ Тимердин ике йөз йылға йаҡын йыллар мөрүре /26а/ суңында аның балаларындин1 дәүләт вә солтанат китүб, падишаһлыҡ башҡа нәселләргә күчкәндүр.
154 |
|
|
1 В тексте: баларындин. |
||
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
Әгәр дә Аҡсаҡ Тимер мосолманларға мөрәүүәтле булуб килсә, бу ҡәдәр дәүләте берлә нәселе Истанбул солтандары чаҡлы булур иде, дирләр. Мәҫәлән, Йылдурум Байазид заманында Истанбул мосолманларға алынмаған булса да, Истанбул эчендә мосолманлар күб икән. Истанбул түрәсе ул заманларда ҡайсарлардан икән. Мәгәр кем әтрафындағы мосолман түрәләренең дәүләте вә шәүкәте өчүн ҡайсар инсаф идүб, Истанбул эчендәге мосолманларны йахшы ҡарайдур икән. Ҡачандур кем Аҡсаҡ Тимер килүб, мосолман падишаһы булғучы Йылдурум Байазидны үлтүргәч, Йылдурумның ғәскәрүне вә ҡәүем-ҡәбиләсене бөлдүргәч, Истанбул падишаһы да ҡыуануб, Истанбул эчендәге мосолмандаруны ҡыруб салғандур. Бу фетнәләр Аҡсаҡ Тимер ҙорурыдур.
Вә һәм Йылдурум Байазид суңына ҡалғучы мосолман падишаһларның йорт көтмәклеге бик ағырланғандур, зира ки /26б/ әтрафында дошманлары, баш салурға торғанлары да, баш тартуб, вә мөстәҡил торғанларының ғәйрәте артуб, мосолман падишаһларына бик ағыр хәлләр ваҡиғ булғандур. Әсанлыҡ берлә фәтех ҡылдуғы ҡәлғәләрне фәтех ҡылалмай, ғаджизлеккә төшкәнләрдүр. Бу мосолманларның ҡаны вә аһ вә әфғаны Аҡсаҡ Тимергә төшмәй ҡалмасдур, бәлки хәҙрәт-и Рәсүл, саллә-Ллаһу ғәләйһи вә сәлләм, вә сәхәбә-и кирам ул хәсисдән дадларуны алмай ҡалмасалар кирәкдүр. Вә һәм сәхәбә-и кирам шәһр-и Болғарны каферлекдән чыҡарур өчүн вә өммәтне тәкҫир вә шәриғәтне тәшһир өчүн, сәхәрләрдә теләкдә булғанлардур. Вә сәхәбәдән соң табиғин вә табиғтабиғин булғучы ғөләмә-и кирам сәфәрләр чикүб, кәрәм вә ихсанлар илә кәрамәтләр күстәрүб, мосолман ҡылғанлардур. Анлар каферләрне мосолман ҡылурға тырушҡанлардур. Йалғуз башлары илән сәфәр михнәтләрене йөкләб, шәһр-и Болғарны мосолман идүб ҡуйғанлар.
Бу хәсис Аҡсаҡ Тимер кәрәм вә ихсан /27а/ ҡылыу дәгел, һәләк ҡылурға иджтиһад ҡылғандур. Әгәр дә шул ҡәдәр дәүләте берлә шәһр-и Болғарға кирам-ихсанлар ҡылса вә мәктәб, вә мәсджед, вә мәдрәсәләр бина ҡылуб ҡуйса, вә мөдәррисләренә, вә ҡаҙый, вә рәьисләренә вазифа вә ғөлүфәдәр тәғәйен ҡылуб ҡуйса, шәһр-и Болғар әһле 155
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
дә тынычлыҡда ҡалур иде, вә дәүләт вә шөһрәтләре көн бә көн зийада була торур иде, вә һәм әһл-и Болғарға хасид булғучылар ҡәсид әл-фәсаддан мәүҡиф ҡылуб торурлар иде. Бәлки шәһр-и Болғарның дәүләте даьим булур иде, вә хасидлары хаьиф вә хадим булур иде. Бәлки Аҡсаҡ Тимер ғаҡыл вә тәүфиҡ булған сурәтдә әһл әл-исламның хасидларыны ислахға килтүрүргә сәғи ҡылурға кирәк иде, әммә «Тәуарих-и Болғариййә» исемле китабда, Аҡсаҡ Тимерне мәдехләгән төсле булуб, әкиәтләр йазғандур. Аңа әууарә булурлык сүзләр дәгел. Мәҫәлән: «Фәлән шәйех зыйарына вә фәлән хафиҙ барды», – дигәндүр. Зыйаратдан мөҡәддәм шундайын хәсарәтләр ҙаһир ҡылғач, ул мәғсийәтләр зыйаратлар берлә йуйулурға мөмкинмедүр? /27б/
Ҫәмән әз-зинаны садакаға биреү берлә әҫим әз-зина мәхү булмаған кеби, вә һәм аҡ ҡошны рәнджеү гонаһы ҡара ҡошны хөрмәтләү берлә кичерүлмәгән кеби, бөйлә зыйарат берлә ғарәт әл-мөьминин ғисйаны мәхү булмас.
Мәҫәлән, шәһр-и Болғарда ничә вә ничә мәғсум балаларны, ничә вә ничә мәхдүм ағаларны, ничә вә ничә шөйүх вә ғөләмәләр, вә ничә вә ничә баб-и ҙикер вә әсхаб-и тәҡүәләр һәләк булғандур. Вә ничә вә ничә хәйатда ҡалдыҡлары мәриҙләрғә вә сәҡемләргә герефтар булғанлардур. Вә ничә вә ничә ғөссәларға герефтар улғанлардур. Ничә вә ничә шиддләрә ҡалғанлардур. Ничә вә ничә нәҡел әд-дийар вә фираҡ әл-хийар михнәтләренә ҡалғанлардур. Әл-хасил, бу Аҡсаҡ Тимернең афәте әһл әл-исламға хәддин тәджәүез бул ғандур.
Вә бәғҙе әл-мәғасырин, Аҡсаҡ Тимернең фәҙаьилене ҡисса ҡылуб, бөйлә әйләйдүр ки: «Төркөстандағы шәйех-и мәшһүр Әхмәд Йәсәүи мәрхүмнең астанасыны ғимарат ҡылған», – дийүб. Әммә ғаҡыл берлә уйлағанда, ул ук бина-и астана Болғардағы бер нәфсенең ханәсене бурағанға да кәфарәт булмас. Анда кәшәнә төзегәнче, Болғарға бер мәдрәсә салуб /28а/ китсә, әллә ничә мең мәртәбә артуҡ булур иде. Болғарда мең эвне йыҡҡандур. Ничә мең астана төзүсә, кәфарәт буласы йуҡдур! Анда астана төзүмәк дә нәфсе әммәрәсенә хадимлығыдур. Сартлар ишедүб мәдехләсүнләр
156 дийүб кенә булышҡандур. Әхмәд Йәсәүи, рәхмәту-Ллаһи
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
ғәләйһи, раҙыймы-йуҡмы, намәғлүмдүр. Андайын воҡуф ғимаратлар әһл-и көффарда да күб ваҡиғ вә садр буладур. Аның берлә әҫим әл-көфөрләре ғәфү булмайдур. Буның кеби биналар илә ҙолом әл-иғрадж да ғәфү булмаса кирәкдүр.
Вә һәм «Тәуарих-и Болғариййәдә»: «Аҡсаҡ Тимер сабаҡ уҡуб йөрүде», – дигәндүр. Уҡуған тәҡдирдә дә ҫауаб булмаса кирәк: барыбер һөнәр өчүн генә уҡуғандур. Әгәр дә ли-Ллаһи уҡуса, әһл-и исламға носраты булур ирде вә әһл-и Болғарның хасидларына ғәйрәте булур иде. Вә ма лә фәлән, вә һәм ғөләмә-и Тәфтәзани аңа эйәрүб йөрүгән булса, ҙалимларның ҙоломындан ҡурҡуб эйәргәндүр йә: «Буңа вәғәҙ вә нәсихәт ҡылурумму», – дийүб эйәргәндүр, йәки эйәрүб йөрөүе дә булмағандур. Чөнки «Тәуарих-и Болғариййәнең» хата сүзләре күбдүр, бәлки башдин-айаҡ хатадан мөрәккәб /28а/ бер әкиәтдүр, димешләр. Мәҫәлән, Аҡсаҡ Тимерне бер мәртәбә Чыңғыз ваҡытында иде, дийүб сөйләйдүр, бер мәртәбә сар Ибан Вачилилич ваҡытында иде, дийүб сөйләйдүр вә һәм Истанбулның фәтхе суңында барған кебек сөйләйдүр. Хәл ан ки, Аҡсаҡ Тимер Йылдурум Байазид замананда йөрүгәндүр. Истанбул Йылдурум Байазиддан бик күб суң фәтх булғандур.
Аһ, шундайын хаталар күбдүр! Бәс. Тәсниф ҡылғучы кемсәнә ғилем берлә тәсниф ҡылмаған булсадур. Мәгәр мөджәррәд надан ҡартлардан ишеткән әкийәтләрне йазуб джыйған буладур.
Хикәйәт. Бер көн Мәккә-и Мөкәррәмәда ҡәтмир шәйех Һади 1289 салендә «Тәуарих-и Болғариййә» сүзе чыҡды. Бәс. Шәһр-и Ҡазанның дамулла Салах әд-Дин әфәнде Аҡсаҡ Тимерне «Тәуарих-и Болғариййәне» бән йазған сүзләрдән бәш барашуб, тәкҙиб вә тәхфиф әйләде. Бәс. Бәне бөйлә тәхрирәтем өчүн тәғнә ҡылмайасызлар. Вә бәғдә бу китабда: «Шәһр-и Болғарға өч килгән», – дийүб сөйләдүк. Бу сүзне дә «Тәуарих-и Болғариййә» кеби китабларда сөйләгүче ҡартлара эйәрүб йазған булдуҡ, әммә дәүләтле ғалимлар вә хикмәтле шәйехләр, /29а/ олуғ китаблар алурға ҡадир булуб, мәғрифәтле сүзләр иҙһар идәрләр. Шәһр-и Болғарға сәхәбә килгәнмү-йуҡму, анлар белүб сөйләрләр. Вә әкрәм әл-мөғасырин шәйех Түнтәридән риүайәт идәләр ки, шәһр-и
Болғарға һич бер сәхәбә килмәгән, дийә имеш, дийү. Бәс. 157
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
Бу мөбарәк васиғ шәһр-и Болғарда булғучы адәмиләр арасына иман вә ислам шөғләсе ҡанҡы ҙатның ҡәндиле илә килтүрүлмешдүр.
Йуҡарыда мәҙкүр ҙатлар кеби, мәшайехнең сөхбәтенә йәки анлар тотдуғы мөғәттәр олуғ китаблара мөрәджәғәт илә мөталәғә ҡылурға ҡалды. Әгәр дә шәйех Түнтәри кеби әкабәр әл-ғөләмәғә мөйәссәр булдуғы дәүләт бу фәҡирләрә дә мөйәссәр булса, шунча ғали китаблар алурға вә мөталәғә илә сәхих тәхрирләр салурға иҡтидарлыҡ истиғдадлар бездә дә булур иде. Бәс. Бу мәсьәләнең тәсхихе шундайын ғәзизләр сөхбәте илә мөшәррәф улынмыш ҙатлардан сорамалыдур. Хосусан «әр-рум ма дәхләһү әл-мәғсум» ҡәҙийәт-и әфуаһ ғөләмәдә йөрүтеләдүр. Әгәр ғөләмә бу джөмләнең мәғнәсенә вә мәджрасына мөталәғәдән ғафилләрдүр, шуның кеби лафҙыларны тел илә тәләффүҙ ҡылурға белгән кешенең бары да мәғнәсене фәһемләб сөйләргә ҡадирдур, /29б/ дийүб ҙанн улынмайдур, чөнки лүбдән хали ҡышырлар да күбдүр, хатта ки хилаф-и шәреғ сүзләрнең күберәге надан муллалардан чыҡадур. Вә күб йердә мәншүр алмаған кешеләрдән хаҡлыҡ ҙаһир буладур. Мәҫәлән, берсе, бу шәһәргә мәһди килмеш, дийүб, ғауамны ғәфләтдә йөрүргә дәлаләт ҡыладур. Вә берсе, йәғни мәншүрсез булғаны, килүр, димеш, вә килмәсә дә тәғҙим берлә йулыҡыуны теләб йөрүргә тейешле вә тәүҡир әл-мәшайехне ғадәтләтүб, әдәб илә йөрүргә тейешле, димешдүр. Әммә нәфс-и әммәрәдә ҫанинең ҡәүле сәбдүр, Барый Тәғәлә хеҙмәт әл-әбрарда ҫабит ҡәдәм ҡылса иде.
[Етенсе иҡлим бәйәне] Килдүк үземезнең иҡлим бәйәненә, йәғни йернең йе-
тенче бүлүк бәйәненә. Белгел кем, вәджеһ әл-әрҙдән рөбғ-и мәскүнне ғөләмә-и кирам вә хөкөма-и ислам йете ҡисемғә тәҡсим итмешләрдүр. Бәхер-и мөхит-и ғәрбидән бер мөхит-и шәркиғәчә хатт-и тулани фәрәҙ ҡылмак илән вә һәр иҡлимны бер-берсендән сәғәт әл-ләйл вә әнһар иғтибары илә тәфриҡ итмешләрдүр. Иҡлим әл-әүүәл йернең уртасында вә кичә вә көндез даьиман ун ике сәғәт була торған йердән мәғрибкәчә йәки мәшриҡғәчә сәййәр ҡылсаң, төне вә көне ун икешәр
158 сәғәт була торған йерләрдән. Бәс. /30а/
Тәуарих-и Болғариййә йәки Тәҡриб-и Ғари (транскрипция)
Мәғрибдән мәшриҡғә бер фәрәҙи хатт пәйдә булур кем, аны хатт-и истиуа дирләр. Бәс. Мәғрибдән мәшриҡғәчә хатт-и истиуаның ике тарафындағы шәһәрләрне «иҡлим-и әүүәлдә ваҡиғ» дирләр. Бер ничә сәғәтләр тәфәууыты ҙаһир улғунча вә аның шимал әтрафы «иҡлим-и ҫанидур». Мәғрибдән мәшриҡғәчә бу иҡлимның эчендә күб шәһәрләр бардур тулында вә ғарыҙында. Мәҫәлән, Мәккә-и Мөкәррәмә вә Мәдинә-и Мөнәүүәрә, вә Джиддә-и Мөбәрәк шәһәрләре иҡлим-и ҫанида ваҡиғ улмышдур.
Вә аның шимал тарафы иҡлим-и ҫалиҫдүр. Ошандаҡ мәғрибдән мәшриҡғәчә сузулмыш хаттлар буйынча сәғәт илә тәғәйенләнмеш ғарыҙлар эчендәге шәһәрләр иҡлим-и ҫалиҫдадур. Мәҫәлән, Мысыр-и шәриф, вә Сүвәйс, вә Искән дәрийә шәһәрләре иҡлим-и ҫалиҫда ваҡиғ улмышдур.
Вә аның шимал тарафы иҡлим-и рабиғдур. Измир вә Бәйрүт ҡәлғәләре иҡлим-и рабиғда ваҡиғ улмышдур. Тәмам мәғрибдән мәшриҡғәчә үзләре илә бер ғарыҙда булғучы джөмлә шәһәрләр илә.
Вә аның шимал тарафы иҡлим-и хамисдур. Истанбул, вә Шам-и шәриф вә Бохара-и Шәриф кеби мәшһүр мәҡамлар иҡлим-и хамисда ваҡиғдур. Джөмлә үзләре илә бер ғарыҙда /30б/ булғучы шәһәрләр илә.
Вә аның шимал тарафы иҡлим-и садисдур. Мәғрибдән мәшриҡғәчә сузулмыш фәрәҙи хаттлар буйынча. Мәҫәлән, нәһр-и Дунай вә нәһр-и Дон, вә нәһр-и Джайыҡ, вә нәһр-и Саҡмар вә нәһр-и Иләк буйлары кеби йерләр. Бәлки Ҡара диңгез вә Азау диңгез вә Урал диңгез аралары иҡлим-и садисдан сайылса кирәкдүр.
Вә аның шимал тарафы иҡлим-и сабиғдур. Мәғрибдән мәшриҡғәчә, йәғни бәхр-и мөхит-и ғәрбидән бәхр-и мөхит-и шәрҡиғәчә вә андин бәхр-и мөхитнең йары берлән сыуыҡ хәүеҙ буйлары йер йөзендә мәғмүр вә мәскүн булғучы урунлар бары иҡлим-и сабиғдан сайылур. Бу йете иҡлимның тәғрифене «Ҫәбат ал-ғаджизин» дибаджасының шәрехендә бер ничә тәфсил илә сәйләгән идүк, сәғәт әл-әййамны ҙикер ҡылмак илә.
Килдүк «Тәуарих-и Болғариййә» сүзенә. «Бу Урал алты Уралның күркәмерәгедүр», димеш, йәғни үзендән башка 159
М.-‘А. Чукури, А. Басарави. Булгарские хроники, или Приближение [‘Али] Гари
алты уралдан күркәмерәкдүр, мәнфәғәт йөзөндән1 вә нәза һәт-и асбабы чуҡлығындан. Әммә иҡлим-и сабиғ чишмәләре вә сыулары күблеге джәһәтендән, вә сыулары татлығы вә салҡун булыуы джәһәтендән, вә нәбат /31a/ вә әшджәре күб вә тығыз булыуы джәһәтендән джөмлә иҡлим-и сабиғ эчендән куркәмерәкдүр. Башҡа иҡлимларда бу хәлләр наҡысыраҡдур.
Вә ләкин мәғаш өчүн михнәте артуҡдур, чөнки, ҡышлар озаҡ булуб, әһл-и иҡлим джәмиғ ғүмерләрүне ҡышлыҡ мәҡамларуны йылытур өчүн сарыф ҡылуб, мәшәҡәтдән хәле түзалмайлар. Мәҫәлән, ҡышлыҡ йортлар вә ҡышлыҡ мәркәбләрә, джигүләчәк хайуанларға мәьүә вә мәскәнләр вә һәр нәүәғ-и хайуанатға ҡышлыҡ мәҡамлар вә тәғәмләр тәхсил өчүн, ҡышын-джәйен михнәт чигәләр, әммә тараф әлджәнүбкә барған әһл әл-иҡлим бу мәҙкүр михнәтләрдән азатлардур, чөнки джәй көнләре озун булған сәбәбле, бу мәҙкүр нәрсәләр хәджәт булмайдур. Бар мал-тыуарлары дауам әлғүмер сәхрәдә утлайдур, вә игенләре вә баҡча йемешләре йылның буйынча моттасил килмәй, кәсеб улынуб торадур.
Мәҫәлән, безнең мәмләкәтемездә Ҡырым, вә Әчтәрхан2, вә Дағстан шәһәрләре иҡлим-и сабиғдан дәгелдүр, бәлки иҡлим-и садисдадур. Вә бу мәмдүх сифатлар анларда да бардур вә үзләрүндә һәр нәүәғ игенләр вә йемешләр бик бәрәкәтле буладур, вә бик мәнфәғәтле йемешләр уңадур. Мәҫәлән, /31б/ хөрмә вә йөзүм, вә лимон, вә әфлисун кеби ғүмерлерәк йемешләр джәмиғ әһл әл-иҡлимның нәфәҡә вә хәуаджларундан артҡаны тәмам иҡлим-и сабиғның әһл әл-бәйтләре туйарлыҡ булуб чыҡаруладур. Әммә иҡ лим-и сабиғдан анлара бер генә нәфәҡәлек йемеш дә чыҡа рулмайдур. Мәгәр тимер, вә чуйын вә ағач мәснүғәте чыға руладур. Аны анларның алмаҡы да иҡлим-и сабиғның мәнфәғәте өчүндүр. Әгәр аны да алмасалар, әһл-и иҡлим-и садис3 мәҙкүр йемешләр генә дәгелдүр, хисабсыз күб дөге вә йефәк кеби ануағ-ануағ нәфис нәрсәләр чыҡаруладур. Әл-хасил дәүләт вә ниғмәт джәһәтендән башҡа иҡлимлар иҡлим-и сабиғдан артуҡдур.
|
1 |
В тексте: төзендән. |
160 |
2 |
В тексте: Әчтәхан. |
3 |
В тексте: сабиғ. |