Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

oyıń nadurıs» degenin, bittáyu yagana eshitmedim.

Tıńlawshılardıń bári tas súwrettey qıymılsız, xan xaqqındaǵı xabardı júdá ıqlas penen, hátte, qattıraq dem almay, tıńlap otır.

Maman biy kewilsiz bas shayqadı:

— Ooo, balam, balam, xannıń sırı qupıya, qıyalı — ústine qar jawǵan muz, astında ne barı kórinbeydi. Bir sózińdi-ám nadurıs demese, kórinbes jılıwǵa salıp jiberejaqlıǵı, balam.

Kewli ósken Aydostıń murnı tershidi, úlken adamlarǵa tán salmaq penen nıqırta sóyledi.

— Sizdi ashshı shóp degenge endi isendim. Tarlıq etpeńiz, atı qaraqalpaqqa bárha yabılar ústemlik etedi dep dámetpeńiz. Elge jaqsılıqtı Xiywa beredi.

— Aydos balam, sizlersiz el — qızǵını túwesilgen kúl, qattı kettiń, keshirim sora.

—Joq, Xiywa xanına til tiygizdińiz, qasqır qartaysa, aljıp kúshigin talaydı eken, endi bildim, aljıǵan ǵarrı qasqır, káramatlı Xiywadan siz keshirim sorańız...

—Aydos balam, keshirim sora, atanıń qáteligi ulǵa sabaq boladı. Men az da bolsa bul eldi búrkitler uyası der edim, álle qanday námálim kúdiret jarǵanattıń uyasına aynaldırıp baratırǵanın túsinip turman.

—«Túsinip turman, túsinip turman»... menen eldi kózkóreki jılıwlarǵa baslaǵan ǵarrı serke, biz kettik! — dep Aydos ayaǵınıń astınan jılan shıqqanday, shapshıp turdı. Hámme gúw túrgeldi.

Aydos hesh kimniń táwellesine qaramay, esikten zıp berdi, birge kelgen joldasları, Ǵayıp bahadır óre-óre shıqtı.

Ǵarrı Esim biydiń táwellesine de hesh kim kulaq aspadı. Qápelimde, ılashıq bosap, qaytadan úskini quyıldı, bos orınlarda hásiret samalı húwledi.

Maman biy albıramadı, ketkenlerge jalınbadı, júzinen Aydoslardıń

501

jegeni — paydası. Gápi bárha maqullanıp jaman úyrengen. Baǵanaǵı aqıldı tapqan jigit ele oylanadı, sonnan soń barmaǵın tislep ókinedi, keledi, keshirim soraydı, sizler otırıńlar!

Aydoslar esitpedi. Gileń asıǵıs, jedelli jaslardıń izinen ókireń qaǵıp baratırǵan Ǵayıp bahadır da tolıq qulaq salmadı. Degen menen, tek zorlıqqa ushırap, izinde botası qalǵan ingendey, zorǵa-zorǵa ketip baratır.

Aydos sol pát penen artına burılmastan, yarım jolǵa barǵanda joldasların irkip, izinen jete almay ókireń qaǵıp kiyatırǵan Ǵayıp bahadırlardı kútken edi. Tap usı payıtta, olardı ańlıp turǵanday, bir qaptaldaǵı jol menen kiyatırǵan Áwez xoja iyshan kórindi. Ol Aydoslardıń qayaqqa shaqırılǵanınan xabarlı edi. Sonlıqtan jas jigittiń halıqlap, betiniń terin sıpırıp turısınan, joldaslarınıń bir-birine jetalmay asıǵıs júrip kiyatırǵanınan ne hádiyse júz bergenin uqtı hám usı waqıtqa shekem «ele kúni tuwadı...» dep Maman biydiń xalıqtı qashırıw ushın tawıp qoyǵan

«qaysı tilde bala oqıtasız?» — dep qudanıń tili menen óz tilin shatastırǵanı ushın xanǵa xabar jiberip, pármanın alǵan edim. Búgin-aq járiyalap, óshińdi áperemen. Ǵam jeme. Sonnan soń elińde samal erkin esedi, qubladan esedi. Qublanıń samalı jumsaq, jaǵımlı. Onıń da liykini Esengeldi máhrem menen sende boladı, yaǵnıy Qońıratlarda boladı.

Ashıwlı Aydos sóylemedi.

Áwez xoja iyshan juwap kútip toqtamadı. «Ele balasań, Mamannıń

502

ziynetin taslamay qaytadan keler» degen dáme menen, ılashıqqa súyenip tur edi. Ótkir kózli birew:

— Ho, anaw kiyatırǵan Amanlıq emes pe? — dedi birden. Hámme qolların mańlayına saya qılıp, kúnniń astı menen

«Kókózekti» jaǵalap kiyatırǵan eki jolawshıǵa názer burdı.

Serli Maman biy «Amanlıq» degen attı esitiwden-aq, jurttan burın jalt burılıp, mańlayına qolın tutıp sıǵalanǵan edi. Tań qaldı.

«Amanlıqqa usaǵan. Qasındaǵı kim? Hayal... ekewiniń de qádem taslawları birdey... — Onı hayal ákeledi dep hesh qashan oylamaǵan biy, júrislerine qarap, — kóz jaslı biysharanıń taban eti qaytıptı. Muńlı qanalasın tawıptı...» dedi ishinen. Alıstan-aq, Maman biydiń ılashıǵı qasında toparlasqan adamlardı kórgen Amanlıq bárin jaqsılıqqa jorıdı: «toy tátárrigi qusaydı. Maman biy perzentli bolǵan shıǵar...» Ol sharshaǵanın álle qashan umıtıp, jitirimnen-aq sarǵısh tislerin

kórsetip kúlip baqırdı:

—Assalawma áleykum, jasullılar! Jolım qayırlı, toy ústine kiyatırman. Bosqa demeń, biy tapsırmasın orınlap, úyshilikti úyrenip kiyatırman...

Óz xalqınıń orta dármiyan shańaraǵınıń táǵdirin usı Amanlıqtıń táǵdiri menen ólshewdi ázelden niyet etken Maman biydiń quwanıshı qoynına sıymay, aldına qaray júrdi.

—Jańa kásip penen elge qádemiń qutlı bolsın, azamat! Tuwısqan degen usınday-aq bolar, quda mańlay terińdi berip Almagúldi tawıpsań! Haw, Almagúl!

Amanlıqtıń tula bedeni juwlap, titirkenip:

—Aljastıńız, biy! — dese de, bul sınshıl, serli biyden qáwiplenip, izine ergen kelinshegine qaradı. Júdá tiklenip, júdá dıqqat penen bir nárselerdi izlene qaradı.

Quwanıshtan, Amanlıqtın «Aljastıńız...» degenin esitpey qalǵan biy, hesh qanday sumlıqsız, sonsha jıl elin saǵınǵan nashar suwıq qabıllanbasın degen oy menen qushaǵın asha umtıldı.

—Almagúl, kel shıraǵım, óz elińniń seni jasıńda kórip qalǵan kózleri atınan mańlayıńnan súyeyin!

—Aljastıńız...

503

Ádiwli oqıwshım, dıqqatlı Maman biy aljaspaǵan edi — Amanlıqtıń «Qarakóz» dep ertip kelip turǵanı — haqıyqat Almagúl edi...

Ol sol Qudiyar seyisten ayrılıp qalǵan jerde ózine kelip tikeyiwden, seyistiń násiyatın yadlap, bet aldın quyashqa berip juwırdı, sonnan tınbay juwırdı... Bazda qanatı sınǵan qırǵawıl bolıp malpańladı, bazda tuyaǵına qoz basılǵan baspaq bolıp sekirdi, bazda ayaqların oq sındırǵan kiyik bolıp hákkeledi... Lekin, tınbadı, quyashqa qarap juwırdı, juwırdı... Bultlı kúnleri kúndiz, basqa waqıtta kún bata gez kelgen awılda qol jayıp, tamaq sorap gidirgeni bolmasa, tınım tapqan emes, azanda shıǵısqa, túste qublaǵa, tústen keyin batısqa, erteńine jáne usını tákirarlaw menen arqanlawlı buzawday tek sheńber jasadı, bolǵanı, jıǵılǵan jerinen onsha alıs kete almadı... Usı, sebilshilikte-aq tiliniń jarası pitti, biraq máńgige shúljiń bolıp qaldı, murınnan ayrıldı... Jıllar aq denesine qara kir jaǵıp, qara shashına aq boyaw súrtti... Mine, usılar ushın ba, yamasa zaman gárdishine tótepki bere almay kózleri girewtelenip boldırǵanı ushın ba, bárha quyashqa qaray juwırıp, aqırında shúyik bolıp aldına jıǵılǵan qanalasın Amanlıq, tanımadı... Bazı waqıtları jaqsı niyetler menen súysine tigilip qarayın dese, Almagúldiń murnın tasalap qısınatuǵın bolǵanı ushın kóp qaramas, onıń ústine, ótkenin esine aldırmawǵa, óz qayǵısı jóninde de hesh qashan aytpawǵa ıqırarı bar edi, soǵan sadıq boldı... Al Almagúl bolsa, ájaǵasın tanıw túwe ol bul átirapqa keler dep oylamaǵan, oǵan qosımsha Amanlıqtıń bir qulaǵın jolbarıs julıp alǵan, betlerinde jıllardıń órmekshiniń awınday ayǵız-uyǵız soqpaqları...

...Maman biydiń tek shama menen tosınnan «Almagúl!...» degeni, jigirma bes jılday óz atın esitpegen Almagúldi birew abaysızda túyip jibergendey teńseltti, uyqıdan muzlı suw quyıp oyatılǵan adamday selkselk ettirdi. Basın silkipsilkip, kózlerin alarta ashtı hám buwınları qaltırap ózózinen albıraqlay basladı. Bul kóriniske Amanlıqtıń kózleri apalaqlap, quwanıshtan ayrılıp, jıǵılıp ketiwine sál qalıp turıptı.

— Maman biy, aljastıńız, — dedi ol. — Bul Almagúl emes!

504

— Degishpeytuǵın ediń, kewildi jámlegen soń degishetuǵın bolǵansań, bári bir meni alday almaysań. Almagúldi uzaqtan tanıdım, eki tuwısqan júrisińizden tanıdım, — dedi Maman biy onı ele degiship atır degen qıyal menen hám: — Almagúl, tartınba, óz elińdeseń, kel mańlayıńdı ber... — dedi.

Birese Amanlıqqa, birese keyinirekte úrpeyisip, tanımay turǵan awıl adamlarına qarap ań-tanı shıqqan Almagúldiń tisleri bir-birine saq-saq etip barıp, birden qalsh-qalsh qaltıradı.

Amanlıq gúmanlanıp onıń qasına bardı da, balalıǵındaǵısın qılıp, burımınan tartıp qaldı. Almagúl awırsınıp «waaaaa!!!» dep ókirip jiberdi.

Ol balalıǵında usılay jılaytuǵın edi...

Amanlıq góne túye jún shekpenniń eki shalǵayın arqasına qayırıp, eki shetin alqımınan aynaldıra qosıp uslaǵan edi. Birden buwınları bosasıp, qolınan shekpenniń mushları jazdırıldı da, ishinde tınısh uyqılap kiyatırǵan bala «shırr» etip jerge tústi. Almagúlden ele kóz almay aǵash bolıp sárriygen Amanlıqtıń betinde qan qalmay bozarıp, Orazan batır bergen qılıshtı eski qınabınan suwırdı. Sóytti de, hesh irkilmesten, oǵan qarap aldında lalı shıǵıp turǵan Almagúldiń shashınan qamtılap uslap, basın artına sheksheytip, alqımınan shalıp jiberdi.

Almagúldiń kegirdeginen qan atlıǵıp, bası jelkesine sılq etti. Amanlıq onıń dir-dir etip atırǵan denesin jıqpay, shashınan súyrewi menen aparıp «Kókózek»ke gúmp ettirdi de, suwdıń beti qanǵa boyalǵanın kórmey, izine tez qaytıp, Maman biydiń aldında toqtadı hám qan tamǵan qılıshın biyge qos qollap usınıwı menen moynın sındıra iyip, eki ayaǵınıń arasınan tómen qarap qaldı... Kókiregi qansha-qansha zárdege tolı bolsa da, ses shıǵarıp óksimedi. Lekin dawısı qarlıǵıp, ábden sharshaǵan ún menen basqalarǵa esitiler-esitilmes etip Maman biyge jalbarındı:

— Qılıshtı usla, dana biy! Hayalım degenim qarındasım Almagúl eken. Bul júzi qaralıqtı ózińnen ózge bende esite kórmesin! Pútkil el atına, pútkil adamzat atına qara daq saldım! Óltir meni, sawap ushın óltir, biyim!...

505

Amanlıqtıń tamırları shertilgen jelkesinen qoyıp saldı. Kúshli qollarda háreketke kirgen qılısh neni shıdatsın. Amanlıqtıń gellesi denesinen bólinip tústi...

Bul hádiyseniń ne ushın bolıp atırǵanı jalǵız ǵana Maman biyge ayan edi. Sol ushın da ol «Kókózektiń» betin qan qılıp suwǵa iyterilgen denelerdi shıǵarıw ushın umtılǵanlardıń aldın kes-keslep, jol bermedi. Ólilerdiń denelerin bir jannıń kóriwine imkaniyat tuwdırmay, jaǵanı qorıw ushın baylanǵan arıslanday qabaǵı úyiwli tur. Kózdi ashıp-jumǵansha júz bergen bul qayǵı-hásiretli kórinis Amanlıqtıń shalǵayınan shırqırap túsken balanı adamlar dıqqatınan shıǵarıp edi, Maman biy umıtpadı, shırayı «Kókózek»tiń suwınday kógeriwi menen, balaǵa eńkeyip, qundaǵı menen qos qollap kóterdi.

Uzın boylı ákesiniń tik boyınan sıptırılıp jerge qulaǵanbópeniń ele qatpaǵan názik bası qattı kesekke tiyip jarılıp, álle qashan-aq jan táslim etken edi. Maman biy onı bayqamay, kókiregine basıp, kók-kóńbek jansız júzin qayazıǵan qalıń erinleri menen aymalap, qarlıqqan dawısın ásterek shıǵarıp gúbirlendi:

— Biyshara náreste... xalqım kóbeysin dep men árman etken náreste...

sende ne jazıq bar edi? Mine, jetim qaldıń... Ne qılaman, shıraǵım? Táǵdirge kóneseń... Jaqsılıqtı tek aldıńnan kúteseń, men de tek erteńge isenip jasap júrippen... Pútkil eliń solay...

Onıń kózlerinen monshaqlaǵan jas tamshıları bópeniń jansız qatıp qalǵan kózlerine tamıp turıptı...

Qápelimde, júz bergen bul islerdiń tórkinine hesh kim túsinbedi. Maman biy túsindirmedi, bul hásiretke ayıpker jalǵız ózi ekenin moyınlawdan qorqqanday, túsindirmedi.

Anıǵıraǵı, bunday waqıyanıń haqıyqattan júz beriwi túwe «sonday, sonday bolǵanbısh» dep tilge basıwdıń ózi ólimnen awır hásiret! Maman biy ne qıların bilmey, aynalasın qorshap

506

jaqınlasıp kiyatırǵanlarǵa ashıwlı arıslan bolıp túksiydi, eki kózi túngi shoqtay qızarıp túksiydi, shala buwrıl bolǵan uzın murtlarınıń, saqalınıń hár talshıǵına jan engendey, tebendey tikeyisip, túksiydi...

Adamlar ashıwlı arıslanǵa jaqınlawdan seskendi.

—Teris qayttıń, qanatı sınǵan búrkit, — dedi Esim bay hámmege esittirip — Aydoslardıń úyińnen ketken ashıwına tótepki bere almay, elge qaytıp qosılǵan bir shańıraqtı joq ettiń... aljıp, ózińe-óziń qarsı shıqtıń...

aljıdıń, ósip-órbiw jolına túsken óz elińde qırıwdı basladıń!...

Onıń izin ala Nurabılla qazıqtan esheginiń dizginin sheship, egiz ulın erge otırǵızdı da, ózi erdiń artına sekirip mindi...

Begdulla qarasaqal awıllaslarına:

—Júriń, kettik. Baxtı tayǵan adam ózgeni baxıtlı qıla almaydı, —

dedi.

—Mamandı jin urdı, — degen sıpsıń esitildi.

—Jalǵız atın soyǵanınan-aq aqıl-zayıl bolǵanın bilgenmen, — dep

dúbeley de kóterildi. Ilashıqtıń shiyleri pıshır-pıshır janıp, qara tútin aralas sarı jalın gúw-gúw burqasınladı.

Baǵdagúl ılashıqqa kim ot bergenin bayqamay, dawısının barınsha qıyqıw saldı:

—Xalayıq, suw, suw, suw, suw wwww!!! Usı gezde bir jaydaq ala atlı payda bolıp:

—Adamlar! Tıńlańlar! Xan pármanı: Maman qudaybiyzarı. Maman qudaybiyzarı, onnan qashıń, musılmanlar! — dep surenlewi menen bir shawıp ótip, kózdi ashıp jumǵansha jáne izine qaytıp shawıp baratır. — Maman qudaybiyzarı... Qashıń onnan... Qashıń!..

507

Bul Áwez xoja iyshannıń qashshan tawıp qoyǵan tayın hiylesi ekenin, payıtı búgin keldi dep daǵazalap jibergenin hesh kim bilmedi. Bári awız ashıp ańqayıp qaldı. Maman biydiń ózi hayran. «Jáne ne álamat??... Ne jazdım?»...

Ilashıq pıshır-pıshır jana berdi... Baǵdagúlge járdem bergendey, Jaqsılıqtı irikkendey adam tabılmadı.

Hámme zım-zıya bolıp bulkáradan alıslap baratır.

—Qolları qanǵa malınǵan Maman biy ayaqların kóterip basalmay, ele qundaqtaǵı óli bópeni qushaqlawı menen, olardıń izinen qalsha qaraǵan halında, «Kókózek»tiń jaǵasına kómilgen aǵash bolıp, qıymılsız tur. Qosalı bóz belbewi sheshilip, ayaǵına jılanday oratılıp jattı. Teńiz betten esken samal mawıtı shapanınıń shalǵayların jelpildetip oynadı, tozǵan qara qalpaǵı ushıp túsip, samal menen «Kókózek»ke qaray dóńgelenip ketti. Keshe ǵana paki menen taqırlanǵan tandırday bası jaltırap, ótkir ala kózleri bir baǵıtta óli súreylenip, qabaǵı qattı, tanawları tartıldı, kúnge kúyregen qaraltım júzi gá qızarıp, gá bozarıp, saysúyegi sırqıradı, alabuwrıl saqalı dirildedi, lekin, tabanı bekkem, jıǵılajaq emes, kúshli! Tastan quyılǵan kibi qılt etpey, nıq tur. Bir waqıtta, qos qolı ústindegi, qundaqtı túsip ketpesin degendey kókiregine qattıraq bastı da, kógislengen qalıń erinleri jıbırlap, adamlardıń izinen súren saldı:

—Áy, ádiwli insanlar, qanalaslar, meni jin urdı demeńler! Sepsimeńler... Qashpańlar!.., Birigińler. Maǵan inanıńlar, jaw jaǵıńnan pana, hámmege aǵa bolar xalıq keler, qol berer, shalǵay jabar... — Mamannıń bul otlı shaqırıǵına qulaq asqan adam bolmadı. Aynalasında qalǵan jan ashırları ǵana, qırǵawıldıń shójesindey hár jerde qunjıyısıp, gá ketkenler tamanǵa, gá Mamanǵa qarap, ań-tań. Hesh kimniń qayrılmaǵanına Mamannıń huwshı jetken sıyaqlı, esitiler-esitilmes nalıs etti. — Áy, nainsap quday, usınsha múshkil berip, usınshama hásiretli qılıp, mende, xalqımda ne qastıń bar edi?... Bilmedim! Eger, sen bar bolsań, sen aljıǵansań... yamasa... meni!!...

508

* * *

Usı hásiretli demlerden soń Maman biydi «kórdim», «bildim» degen adam bolmadı. Birewler: «suwǵa ketip ólipti» dep sıpsıń shıǵardı, ekinshiler: «Aral teńiziniń ortasındaǵı bir atawdamısh, ele elge qosılmaǵanlardan láshker toplap atırıptımısh, Xiywaǵa qarsı urısqa shıǵadımısh...» degen ǵawasat tarqattı.

Eriniń qayaqlarǵa shıǵınıp ketkenin bilmey biyshara Baǵdagúl bayaǵı baltasın qaytadan tawıp aldı da, «Kókózek»ti jaǵalay juwırıp, qudaydı birotala shawıp óltiriw mashqalasına tústi...

...Jıl izinen jıllar ótip jattı. Jas Aydos Xiywa jarlıǵı menen «bala biy» atanıp, Esengeldi máhremge erip, gúrlep, is basladı, gá máhrem, gá bala biy Xiywaǵa hár barǵan sayın islamnıń shańǵıtına batıp qaytıp júrdi. Bul shańǵıt kóz jaslı adamlardıń dem alısınan payda bolǵan qarama-qarsı málhámlikke aralasıp, bılǵasıp, sahrayı xalıqtıń kózlerin girewlendire berdi, gúzarlar birotala shalkem-shalıslandı. Usılayınsha, jurt joldan adasıp, ózleriniń dana biyin umıtıwǵa qaraǵanda, jaz kúnleriniń birinde, ústi dumanlı Aralda, órkesh-órkesh ójet tolqınlardı qaq ayırıp kiyatırǵan, qaramshası úydeyúydey námálim eki sal payda boldı, jaǵaǵa shıqtı. Birinen, orıs bayarınday kiyingen ǵarrı Maman biy, ekinshisinen juwan bilekli, bulshıq etleri qayraqtay, shiykil sarı orıs adamı tústi.

Jaǵadaǵı balıqshılar áwelinde dógereklep kelse de, hawlıǵısıp, óz kózlerine ózleri isenbey, adıraydı. Serli birew

«Haw, ullı biydiń ózi ǵoy!» dep alǵa umtılıp, saǵınıshtan ba, dawısınıń barınsha eńirep jiberdi. Hámme qamsıqtı.

Maman biy olardıń keypin túsirmey, tez alǵa ótip, qádimgisinshe kewilli:

— Saǵındıq, sarǵaydıq, jáne kóristik, ádiwli adamlar! Kózge jas almańlar, — dedi. — Men jáne orıs patshasına ketken edim! Átteń, Peterburgqa jete almadım. Ullı patsha Turciya eli menen urıs júrgizip atırǵanı ushın meni qabıl ete almas, dep oyladım. Sóytip, Orenburgtan eski doslardı izledim. Bayaǵı

509

ózlerimizge málim Kuzma Borodindi taptım... Mine, ádiwlilerim, bul saparı Kuzma Borodin kishi ulı Petr Borodindi maǵan qostı. Esińizde me, bul jigit ullı Petr birinshiniń húrmetine usılay at alǵan. Aǵash ustası. Keme soǵadı. Ǵarrı Kuzma Borodin jáne «balamnıń járdemi ullı orıs mámleketiniń járdemi» dedi. Ǵarrı Kuzma bársheńizge aspandaǵı juldızshelli sálem aytıp qaldı. Qapalanbańlar, nalımańlar, ele bári kewildegidey boladı. Araldan kemeli ótip, orıs eline tikke qatnas qılamız. Hár qıylı urıslar ullı orıs patshalıǵına kóz ashtırmay atır. Usınnan orıs patshalıǵı jeńse, kóp-kóp járdem ákeledi...

Bárhama qamıs sal menen jeken salda balıq awlap, iyttiń kúnin kórip júrgen balıqshılarǵa keme xabarı aspannan ay ápergendey jańalıq boldı, hámme shadlanısıp usta Petrge minnetdarlıq penen bas iyisti, qushaqlastı...

Maman biy menen Petr Borodin minip kelgen óńsheń qaraǵay taxtadan buwılǵan sal sheshilip, qurǵaqqa shıǵarıldı. Erteńine Petr Borodin jumıs basladı.

...Birinshi kemeniń suwǵa túsiriliwi úlken xalıq saltanatına aynalǵanı sonshelli, atawǵa jıynalǵan balıqshılar Petr ustanı kiyizge salıp, bir mezgil qol ushına kóterip júrip kimniń kókireginde qanday jaqsı sózi bolsa, bárinbárin aytıstı. Quwanısh xabarı awızdan-awızǵa emes, teńiz samalı menen pútkil awıllar ústinde gúwledi. El quwandı.

Bul quwanısh jáne uzaqqa sozılmadı. Kútilmegen qıylıqıylı báleqadalarǵa tolı qarańqalǵır qarańǵı jawız túnniń biri Maman biy menen usta Petrdi jalmadı. Olar bir aqshamda, balıqshılardıń shettegi bir qosında, kókireklerine bir-birden pıshaq qadawlı, ólip shıqtı... Keme suwǵa batırıldı, taxtalar otqa jaǵıldı.

Qarańǵıda bolǵan qayǵınıń gúnakarın tappay, xalıq seńdey soqlıǵısıp, ah shekti. Ilaj qansha, aqırı jerledi, ekewin qosıp jerledi, taxta shıǵarıp birinshi keme soqqan atawına jerledi. Qábirdi «káramatlı qábir» dep atadı. Xalıq kúndizleri jolında shojıp zıyaratlap, túnlerde alma gezek qarawıllap, qábirdiń basınan shıraq ayırmay shıraqshı qoydı.

Ólige bolǵan bul ziynetti de kópsingen jáne bir báleqadalı tún «káramatlı qábirdi» shıraq jaqqan shıyıǵı menen joq etti... ústin ǵarqalleziy suw bastı.

510