Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

— Arsız kópekler, — dep gúbirlendi jáne biri.

Bul gáp Amanlıqqa qattı battı, biraq moyınlaǵanlıq bildirip sóylemedi. Bektemir onıń qatal juwap beriwin kútip, kóp jerge shekem dámeli bardı. Aqırı shıdamay Amanlıqtıń kóyleginiń eteginen tartıp «izde

Sırdárya boyında jasaǵan pútkil qaraqalpaqtıń din házireti Murat shayıqqa xızmet etken adamnıń qarar kózi bolǵanı ushın ba, yamasa onıń ójet minezine qosımsha kúsh-ǵayratı menen bir sózligi ushın ba, qatar-qurbıları sózin sındırmas, aytqanıń aytqan, degeniń degen der edi. Sol ushın da gileń basshısız kóshkenler, soǵan erip, usı «Kókózek» boyında jáne bir awıl payda etken. Amanlıqlar bárinen xabarlı edi. Irkilip qalıwǵa sıltaw tappadı. Erdi.

Begdulla awılınıń «Kókózek» boyına mákanlasqan kóp awıllardan bir ózgesheligi: jer tóle joq. Óńsheń qamıs qoslar. Ekinshi ózgesheligi — awıl menen «Kókózek» arasın eni qırqelli adımlıq jal qamıslıq bóledi.

Bul jal qamıs álle qanday sulıwlıq sán berip turadı. Sonlıqtan ba, yamasa ómir qazanı, — «Kókózek»ke jas balalardıń túsip ketiwinen qorǵan bolǵanı ushın «káramatlı» orın dep sanay ma, bul qamıslıqtan hesh kim bir shóp almaydı, qamısların qayırmaydı, sındırmaydı. Al Begdullanıń qosı óz awıllasları menen teń — tegislikke soǵılǵan menen, shaldıwarı ózgeshe nar qamıs aralas ermanı jıńǵıldan. Ózgelerdikinen sál biyik. Bunnan tısqarı, bul awıldıń basqa awıllardan eń baslı ózgesheligi — jas balaları barshılıq. Tútin tútetken ılashıqtan keminde bireki bala shıǵadı. Begdullada úsh bala bar. Bári qıppa-taylaq jalańash. Anası qaslarınan bir maydan ayrılsa, oynap ketip suwıqta qalatuǵın qıylıları. Salqınlaw kúnleri túyetawıqtay quyashlamaǵa shıǵıp otırǵanı bolmasa, altı ay qıs dalaǵa shıǵıp murın simgirgen emes. Jazdan beri erkin bolıp qaldı. Keshte ash palapanlarday awzın ashıp shúyirkelesip, ákesiniń aldına juwırısatuǵın edi. Búgin de sol ádetin qıldı: ákesiniń aldına juwırısıp moynınan qushaqladı.

371

Amanlıqlardı kórip, olardı jatırqaw ornına, bir toyıw ushın qayrılatuǵın bunday kelgindi-miymanlardıń talayına sırlas balalar, anasınıń mirátin tákirarlastı:

— Otırıń, tórge shıǵıń.

Begdullanıń eziwi jayılıp hár balasınıń basınan bir sıypaladı, joramaldan sıtıp úshewine úsh shabaq uslattı, qalǵanların qırshıw ushın hayalına berdi. Qonaqlardıń zerikpewi ushın awqat piserge taman eki qońsısın shaqırtıp keldi.

Tósegenleri shiy, shıpta, jambaslaǵanları ishi topanǵa tolı teri kópshikler bolıwına qaramastan, qostıń ishi mazlap ketti. Oshaqtı aynala jambas taslasıldı. Qańıltır dúmsheden chay ishilip atır. Gúrtik salıwǵa kóp ǵárejet bolmasa da, qazanǵa salınǵan bir qısım júweri unı sorpanı pal tatıtıp jiberipti. Bári tamsanısıp, jańa qonıstı, bul jerdiń balıǵın, sorpanı pal qılıp pisirgen Begdullanıń hayalın qayta-qayta maqtap, awız birlik penen terlep-tepship awqatlandı. Áńgime dúkánı qurılıp, keshki awqattan soń da chay ishiliw dawam etti. Ótken kúnlerden gáp qozǵalıp Murat shayıq, Irısqul, Dáwletbay, Súyindik, Bayqoshqar biyler hám Izbasar bahadır, Orazan batırlar haqqında kóp áńgime boldı. Hár qaysısınıń atı atalǵanda, olardıń húrmeti ushın hár qaysısı janbasınan kópshigin ısırıp qoyıp, tiklendi, jáne janbasladı. Balalar anasınıń jánjaǵınan qushaqlap uyqılap qaldı. Erlerdiń áńgimeleri ada bolmadı.

Maman biy haqqında gáp bolǵanda, olar kóbirek «Ullı úmit qaǵazın»,

Kuzma Borodindi esledi.

Bul jerdiń hesh jaq penen baylanısı joq bir ataw ekeni haqqında birew ókinishli aytıp salsa, qıyal qusları jáne Sırdárya ústin sharıqlaydı. Awıllar ústinen hár qıylı zatlar alıp ótetuǵın kárwanlar haqqında aytıp, orıslardıń qalası jaqtan kóp hasıl zatlar shıǵatuǵının maqtasadı. Orıslardıń oqjaraǵı menen az sanlı qaraqalpaq eli jaw ústinen biraz ústemlik etkenin eske alısıp, sol kúnlerdi árman etip, tańlayların qaǵıp, «waq-waq»lastı... El basına qonǵan ıǵbal qusı payanlamay posqanların esleskende, «ah-uh!» shegip, álle kimlerge gijinisti. Sóytip otırıp, bulkáranıń jaw kele almastay bir qopalıq ekenin aytısıp quwanıstı da. Maman haqqındaǵı gápke taǵı oralıp, Begdulla onı jolda kók eshekke teris mingizgenine pushaymanlıq bildirip edi. Qońsılarınan biri jubattı:

372

—Zıyanı joq. Begdulla. Maman biy giyneshillerden emes. Eger onıń atın soyıp jemegende, mınalarıń aman jetpes edi, — dep, anasınıń ústine ayaqların taslap, heshteńeden qáwetersiz pırpır uyqılap jatırǵan balalardı nusqadı. — Bular endigi el ǵoy. Maman usılardı túsinedi. Júdá túsinedi, biyshara. Ol eli ushın tuwılǵan bir arıslan ǵoy. Qáne hámmeniń kewli sonıkindey bolsa...

—Awa... Maman haqıyqat, Maman-dana... Ele birjaqtan kelip qaladı. Sóz joq, bir jańalıq penen keledi. Áytewir, xalqı — biz ushın jaqsılıq ákeledi...

Olar ústi-ústine chay ishe berip, chay satatuǵın sawdagerlerdi jáne gáp qılıstı. Olar haqqındaǵı jaqsı sózler Begdullaǵa jaqpay, qızıp ketip, eske salınbaytuǵın bir waqıyanı qozǵadı. Jigitler, sawdagerlerdi

tartıńqırap, shaldıwardan bir qıyaq sındırıp alıp, tisin shuqlaw ornına awzına salıp bırsh-bırsh sındırdı. — Almagúldiń qalay jılap

ketkeni ele esimde.

— Biziń Almagúldiń be? — dep Amanlıq tikeyip otırdı.

qızdıń aqılına qayıl qalıp, Maman biy menen teńlestirgeni esimde. Qız sonday márt eken, ǵayrı elge sıy bolǵanın bile tura ya kózine jas alsa, ya shayıq atama qarsılassa. Tek aytqanı: «Ájaǵama, kisheme sálem deń. Ájaǵam meni izler bolsa, jolın aytayın, shańǵıtlı jol menen júrse tappaydı, ızǵar jollar menen júrse aljaspay tabadı...» — dedi.

—Izǵar jollar menen júrse!? Onda bárha jılap ketkeni ǵoy, janımnıń!

—Amanlıq eki shekesin qısıp ses-semersiz tislerin ǵashırlattı. Begdulla

Ótken ómir jolın eslegisi kelmeytuǵın Amanlıqtıń búginge shekemgi ómiri birme-bir kóz aldınan ótip, ishi-bawırına

373

pıshaq túyrelgendey iyretilip jattı. Tańǵa kózi ilinbedi. Sońsoń tóbesi biyik qamıs qosta tarlıq etip, súyretile esikten shıqtı, mańlayına qos qollap bir urdı, dizesinen hal ketip shókkesine otırdı...

2

Burshikleri teńlep qırqılǵanday, ushları tep-tegis jıńǵıllıqlar ústinen gá bası, gá kókireginen joqarısı jalt-jult kórinip, misli tereń jaylım suwdan boylap baratırǵanday, qıymılı tosań, qara qalpaqlı jekke adam kiyatır.

Jıńǵıllıq tawsılǵan soń kólatlıqqa aralasqansha yarım shaqırımlıq ashıqlıq bar. Soǵan shıqqanda, onıń atlı ekeni, atı torı ekeni bilindi.

Ol atınan ásten túsip, bóktergisiniń oyaq-buyaǵın aynaldı. Bókteriwde kese jatırǵan tolı qara qaptı jıńǵıl ilip jırtıytı, jerden bir qısım kók shóp julıp qaptıń tesigine tıqtı. Qaytadan atına mindi, kólatlıqqa kirip ketti.

Torı at kók maysa qamıslıqlar arasında qara torı at sekillenip, jol shalıp baratır. Iyesi, bóktergisindegi qara qaptıń tesiginen qádiklenip, tıqqan shópligin qayta-qayta sıypap kórip baratır.

Bul atlı Maman biy! Biydárek shıǵınıp ketkennen qaytıp kiyatırǵanı...

Ol sol jılı... posqan kóshtiń eń sońınan atlanıp, kóp tentenelikten soń, kósh basına jetti. Esengeldi biydiń awılın tawıp alıp, onıń ózi menen birge qonıs qaradı. Maqul túskeni

«Kókózek» boyları.

Úy-dáskeli Esengeldi biy, «sońǵa qalıp elge azap shektirdiń» degen mánide, Maman biydiń háreketlerin talay gáplerine astar qılıp, talay mártebe kózinshe, talay mártebe sırtınan kústanı qılıp, ózinshe onıń ústinen erkin ústemlik etip júrdi. Bul Maman biyge awır tiyer edi, biraq, bárhama elestirmegenge saldı, gáp ólshemedi. Ol ol ma, kóshe-kóshte jol azabın shekkenler menen tuwısqan-tuwǵanlarınan, ata-analarınan, perzentlerinen ayrılǵanlar talay ret kózinshe sókti de, talay ret izinen kesek ılaqtırdı da. Bárine shıdadı. Sebebi, sirkesi suw kótermeytuǵın adamlar menen házir tarısıw orınsız. Sonlıqtan, qulaǵına paxta tıqqanday, qonıslar, qoslar, ılashıqlar arasında tınbay at shawıp, qalıń qopalıqlar arasında shashaw-

374

shashaw mákanlasqan eldiń jabanılanıp ketpewi ushın qamıslar menen jıńǵıllardıń basların túyip, jol salıp, bir-birin tappay adasqanlar ushın «oń tárepte Ayırsha...», «Kúnbatısıń Úshsay», Qublań «Jalayır», «Pálensheler Kókózektiń órinde»...

«Pálensheler Qaratereń tamanda», «Qaratereń qayaqta deyseń be?...

Qublada!...» dep súrenlep, geypara orınlarǵa ózinshe at qoyıp, geyparaların burın qonıslasqan Sherdalı biy ruwları hám Esengeldi biyler qoyǵan at

ámengersizlerge járdem beriwge násiyatlap, úgitlep, jalbarınıp óter edi. Ornı kelse, attan túsip, keselbentlerge, dártlilerge qamıs orısıp, jıńǵıl sındırısıp qos soǵıwǵa járdemleser edi...

Ol usılayınsha, jańa mákanǵa tiri jetkenlerdiń esabın aldı.

«Tómengi qaraqalpaq» atanıp Sırdáryanıń kóbi-aq quwısıptı. Esengeldi biyge oylasıp sarsılǵanda:

— Bári dana biydiń danalıǵınan, — degen hákis juwap alıp, ókinishten barmaǵın tisledi: «Ne qılıwım kerek?... Qáytkende ruwshılıq saplasıp, el birigedi? Bul turısında jaw topılsa, jáne... Hesh kimge sezdirmey orıs patshasına ketsembeken?... Oo, ara qansha qashıqlap ketti... Patsha, Sarayında bizdi biletuǵınlar qaldı ma eken? Jooq, eldi taslap ketiw múmkii emes!... Áwele, bizdi qorshaǵan qońsı elatlardı kóreyin!...» Sóytip, ol qońsı qalalarǵa, awıllarǵa atlandı... Áwele, Qońıratta boldı. Xiywaǵa bardı. Qaytısın Shabbazda irkildi... Aqırında, alıp qaytqanı anaw bóktergisindegi bir qap biyday. Ektiriwi tiyis!

Ol tup-tuwrı Amanlıqlardıń qosına bet aldı. «Kókózek»tiń ǵırra jaǵasındaǵı bir dúmpeshikke ósken shoq qamıstıń arasına soǵılǵan qosta Amanlıq penen on boydaq turadı. Bári biregey, bilekleri juwan, júnles baltırlı, kúshli jigitler. Gúndeni ózleri súyrese de bir bále qılıp, mınaw qara qaptaǵı biyday tuqımdı ornına shashıwǵa imkaniyat tabadı!

Sharshaǵan qara torı at hár ayaǵın zorǵa kóterip bassa da, ashqa shıdamay, tósin sıypaǵan qamıslıqtıń ayılday enli japıraqların patırlatıp asap, ǵırt-ǵırt shaynap kiyatır edi,

«Kókózek» boyında sóylenip júrgen bir hayaldı kórip qayshı qulaqların alǵa tikireytti. Irkildi. Bóz gúpisi pırrımpırrım, qara jiyekli qızıl kóyleginiń etekleri qaq-qaq ayrılǵan, basındaǵı aydıllı dákenesi buzılıp, halaqası ekew bolıp

375

ketken bir hayal óz-ózinen gúbirlenip, bir baltanı aspanǵa shıńǵıtıp oynap júripti. Tóbeme qaytıp túsip bir jerimdi shabadı eken demeydi. Júzin joqarı qaratıp diń, aspanǵa ılaqtıradı. Tússe, jáne alıp, jáne ılaqtıradı. Esawas dewge júris-turısı onsha usamaydı, shóplikke túsken baltanı qarap tawıp aladı hám qolına uslap turıp bir nárseni gúbirleydi de, jáne aspanǵa shıńǵıtadı...

Maman onıń ne dep júrgenin bilgisi keldi, atınan tústi. Jaqınladı. Tıńladı.

— Há, gór quday, seni shawıp-aq óltireyin!...

Kúyikli hayal eken. Bunday kúyikliler az ba, qaysı birin jubatıp

—Kelinshek, quday balta jetkendey jerde bolǵanda adamlar álle qashan tuwrama qılar edi.

Hayal gilt toqtadı:

—Sen kimseń?!

Ol jalpaq juqa júzliden kelgen aq quba ǵana jas kelinshek edi. Jası da jigirmanıń oyaq-buyaǵında. Biraq kóp jılaǵanlıqtan ba, uyqısızlıqtan ba, úlken kózleri girtiyip, qabaǵı qatıptı, betiniń alması qalqıptı.

Maman onıń sorawına juwap beriw ornına ózinen soradı.

—Atıń kim? Kimniń keliniseń?

—Atım Baǵdagúl. «Tabaqlı» ruwınıń kelinimen. Bileseń be, «tabaqlı» ruwı tamam boldı! Bir ózim qaldım. Usınnan baltam qudayǵa jetpese, bári bir, tınbayman! Maman biydi tawıp baltalayman! Seniń balań bar ma?

Hayaldıń qolındaǵı baltanıń kúnge shaǵılısqan júzi háziraq júregin tilkimlegendey, usı waqıtqa shekem hayal almaǵanına endi pushayman jep, Maman selk etti. Sulıw Almagúl esine tústi. Mańlayı jıyırıldı:

—Súygen adamım joq.

—Sonda sen nege balta alıp shıqpaysań? Áy, siz erkekler, neniń qádirin biletuǵın edińiz! Tuyaqsız bolsań, saǵan atqa miniw ne dárkár? Bul dúnyada jasawıń ne dárkar.

—Bayıń bar ma?

—Ha, sóz salajaqsań ba? Jolama, miyrimsiz jan. Bayım, balam aqsham óldi. Bezgekten óldi. Teń jan tapsırdı. Bul áneyi

376

me? Nege adırayasań? Meni jilli dep tursań ba? Jilli emespen. Siz erkeklerde ar joq, hújdan joq. Onnan da balta ákel, búgin biziń ruwdı joq etken quday erteń seniń ruwıńdı joq etedi. Arǵı kúni taǵı bir ruwǵa degish qaratadı. Bara-bara mańlayı qara qaraqalpaq sap boladı. Murnıńızǵa qolıńızdı tıǵıp júre berińler. Bar, ket! Nege? Qıyalıń buzılıp tur ma? Berman jaqınlasıp moynıńdı shabaman, bar atıńa min! Eger Maman biydi kórseń aldarqatıp aldıma ákel. Biraq óziń óltirme, balta menen moynın ǵırsh ettirip men bir ház eteyin. Onnan soń ármanım joq, ózimdi «Kókózek»ke taslayman.

—Úyiń qayda?

—Bas keyin!

—Úyińe ertip barayın, dem al. Sonnan soń Maman biydi ertip

ákelemen.

—Duzaǵıńdı basqalarǵa qur. Keteseń be, joq pa? — dep Baǵdagúl alǵa qaray jılıstı.

Maman biy keyin shegindi. Atın jetelewi menen qamıslıqqa kirip baratırıp: «Bara-bara mańlayı qara qaraqalpaq sap boladı» ... dep ózinshe gúbirlenip edi, dizesiniń dimarı ketip, tentireklep, atınıń moynınan qushaqlap qaldı, kózlerine jas quyıldı.

—Assalawma áleykum, biy aǵa!

Maman biy ásten artına burılıp Amanlıq penen bir qosta jasaytuǵın eki jigitti kórdi.

—Wáliykum assalam. Qayaqtan kiyatırsızlar? Jigitler bir-birine qarasıp jımıńlasıp kúldi.

Eki jaǵınıń súyegi bilingen adıraq kóz, arıq birewi juwap berdi.

—Maman aǵa, ishimiz pisip ketti. Jańaǵı kelinshekke ańsarımız awıp, qopalıqqa kirsin... dep ańlıp júr edik. Sizdi quwǵanın kórip gúder úzdik.

—Mássizler, toqsızlar, jalǵızaqlar. Amanlıq qayda?

—Shikáslenip atır.

—Basqalarıńız aman-esensizler me?

—Siz ketkeli eki jigitimiz óldi. Qońırat jaqqa urlıqqa barǵanda, mal iyesi tutıp óltiripti. Oy, oy, biy aǵa, saqalshashıńız ósip ketipti. Eki iynińizde bas emes, qampayǵan jún turǵan sekilli.

377

qarasaqaldan esitkeli janın qoyarǵa jer tappaydı. Aradan neshe jıl ótse de, on úsh jasar Almagúl ele sol kúyinde bárhama aǵıl-tegil jılap baratırǵanday.

Maman qosqa kirip, tórgi shaldıwardı súyewge kómilgen aǵashqa asıwlı qınaplı qılıshtı alıp (bul ákesi Orazan batırdıń Amanlıqqa inam etken qılıshı) mańlayına tiygizip, ornına ildirdi.

Kózleri qantalap ketken Amanlıq penen kórisip bolıp qaptalǵa shıǵıp otırajaq edi, qostıń ishki jaǵdayı tańlandırdı. Qamıs shiylerdiń ústlerinde eki aq kiyiz jatır. Qaydan shıqqanın ózinshe joybarladı. Álbette, urlıq. Onıń tańlanıp turǵanın birge kelgen adıraq kóz ańlay qoydı.

— Biy aǵa, otıra beriń. Bizler qoraǵa shabatuǵın qasqırlardan emes. Maman sóylemey kiyizge shıqtı. Baǵanaǵı hayaldıń gápleri qulaǵın ele

gúwildetip turıptı... «Bara-bara mańlayı qara qaraqalpaq sap boladı...»

—Bektemirler qayda? — dedi óz qıyalın umıtıw ushın.

—Keshke keledi.

—Amanlıq, ayazladıń ba? Tumawlatsań kerek, kózleriń qıpqızıl.

—Solay qusaydı. Esengeldi biy toy berip edi, soǵan túni menen ot

jaǵarlıq qılıp, aldım qızıp, artım kól tamanǵa qarap, ayazlasam kerek.

—Ne toy?

—Otaw tikti. Muhammed Ámin inaq degen soqtırıp berip jiberipti.

—Júdá jaqsı, júdá jaqsı. Mırzabek biyler shaqırtıldı ma?

—Kóre almadım.

Mamannıń qabaǵı bulttay bolıp, ashıwı kóp saqlanbay, tez jaydarılandı. Qazanda jılıtpa gósh bar eken. Birewi jılıtıp ákelip Mamannıń aldına

qoydı.

Maman biy Amanlıq penen qansha joldas, qansha sırlas bolsa da, oǵan sır aytıp shaǵınbaǵan edi. Baǵdagúl menen ushırasqannan keyingi oyları tınım bermedi.

378

—Amanlıq, — dedi ol aytarın da, aytpasın da bilmey, júdá suwıqlıq penen, kózlerin oshaqqa tigip otırıp. — Sen YUsipbay

«tabaqlı»nıń kelinin tanıytuǵın ba ediń?

—Balasın da tanıytuǵın edim. Sen orıs patshasına ketken jılı tuwıldı. Onıń da atı Maman edi. Sońǵı jawgershilik baslanǵanda ol usı hayalın alıp, toy berip atır edi. Usı jaqqa kelip ullı boldı. Biraq biysharanıń júrimi

bolmadı. Keshe ózi de, balası da bir kúnde bezgekten óldi dep esittim.

—Ólip boldıq, Amanlıq...

—Ne shara?!

—YUsip baydıń jesir kelini esime kóp nárse saldı. Jas bolsa da, ana-dá, ana!.. Eldiń balası az. Bul erteńi joq degen sóz. Sol ushın gileń jesirler menen tullardıń qosılıp shańıraq bolıwına, balanı kóbeytiwine párman bersem dep otırman.

—Ol ushın aldı menen óziń hayal al. Men ketemen, bas alıp ketemen.

—Qayda?

—Sorama, biyim. Qayda keterimdi bilmeymen. Balamdı izleymen be, qarındasımdı izleymen be? Ákemniń tuwısqanların izleymen be, yamasa tiriley-aq Aqbiydaydıń qábirine kiremen be... Bilmeymen. Almagúldiń qalay ketkenin Begdulla qarasaqaldan esitkeli buwınıma qurt tústi.

—Erkek búytip sarsılsa, hayallar ne qıladı, Amanlıq? Elde qansha jetim-jesir bar. Táǵdirińdi solar menen salıstırıp kór. Sonda táwbege keleseń.

—Hayaldan da ázziledim, biyim. Keńes ber.

Maman biy bunday jaǵdayda keńes bermey qalıwdı jaqsı qásiyet dep esaplamaytuǵın edi. Onıń oyınsha, albıraǵan adamǵa keńes bermey, óziń bil dew, adasqan adamǵa bile tura jol siltemew menen teń. Maman biy, sol tómen qarap otırǵan kúyinde júdá awırdan sóylep, bul elde bawırı pútin adam joqlıǵın, eger hár kim joǵın izlep ketse, bulkáradan nesiybesi kóterilmeytuǵın insan qalmaytuǵının ayttı.

— Meyliń, Amanlıq, — dedi sońınan. — Sen izlep kór. Ózińniń aytıwıńa qaraǵanda, balań usı elde. Erkek bala bir jerden shıǵadı. Izleseń Almagúldi izlep kór... «Ájaǵam ızǵar jollar menen júrip izlesin»... degen deydi. Bunı esitkende meniń de bawırım ezilgeni bar. Biraq men saǵan aytpadım. Ol jılları sen pútin shańıraq ediń...

379

* * *

Keshte Bektemirler keldi. Eki jigitke basshı bolıp mal urlıqqa ketken eken, bos keldi. Ishte Maman biydiń otırǵanınan biyxabar sırttan sóylenip kirdi.

—Náletiy dáwran! Bir kún házlik kórmedik. «Urı» degennen basqa jaqsı sóz esitpey, óletuǵın boldıq. Endi óltirseńiz de, ashtan ólsem de barmayman...

Maman biydi kórip, aytqan gápi ushın qısınıw ornına, kópten beri kórmey saǵınǵanı ushın «biy aǵa!» dep, qushaǵın jaya umtıldı. Maman biy oǵan mayda-shúyde soraw berip miyin qatırmadı, apaq-shapaq kórisip, kúlisip otırdı. Azanda hámmesin jıynap qara qaptıń awzın ashtı.

—Mine, jigitler biyday tuqım ákeldim. Esabın tawıp egiw kerek.

Olar, qos ógiz qáne, gúnde qáne, moyıntırıq qáne, pazna qáne, dep, ashıqtan-ashıq soramaǵan menen, bir-birine qarasıp ań-tań bolıp tur.

—Qorqpańlar, — dedi Maman. — Bárin ekpeysiz. Bilemen oyıńızdı. Toǵay tútip sizler jabayılanıp ketkensiz. Miynetten qashasız. Yarım batpan ekseńiz de, bárekellá. Qalǵanın Begdulla qarasaqalǵa aparaman. Menińshe, olar ógiz ornına ózlerin jegedi, lekin egedi.

Bektemirler bul biydaydıń qosqa kirip turıp áketiletuǵının qızǵandı, degen menen biyge ilaj ete almadı.

Maman biy óz diydisi menen siyseridey tuqım qaldırıp, qaptıń awzın qaytıp buwıp qushaqlawı menen atınıń bókteriwine bastı. Atlandı.

—Áy, adıraq kóz, — dedi keshegi qos jigittiń birine. — Sen

«Qaratereń» jaqqa Esim biydiń awılına barıp qayt. Erteń keshke Esengeldi biydikine jetsin. Men sonda bolaman. Bektemir, sizler egis jer qarańlar. Tuqım quwırmashqa zaya bolmasın.

...Begdulla qarasaqal Maman biydi júdá haq kókirek penen kútip aldı. Tuqım ákelgenin esitkende, hár balasın úyme-úy juwırtıp, awıllasların jıynadı.

—Jigitler, — dedi ol awıllaslarına quwanıshlı dawıs penen. — Biy bizge biyday tuqım ákelgen. Aytıńlar, moyınǵa moyıntırıq salıwǵa maǵan kim tay boladı?

380