Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Bazar kúni tań azannan murın simgiriwge waqıt tappaytuǵın sharbaqshılar jumıslarınıń ábden balalaǵanına qaramastan, quyash eńkeyip, bazarshılardıń qayta baslaǵanına quwanıshlı, shırpıldasıwda.

gúreske túsetuǵın palwanlarday, bir en bózdi boslaw buwıp alıp, ayaǵındaǵı úlken sherim gewishin sılpıldatıp, sharbaqtıń aǵash dárwazasına arqasın berip, shıǵıwshılardan qazıq pulı óndirip tur. Atına, eshegine minip baratırıp qolına bir nárse taslap ketkenlerdiń izinen tájim etip, buwrıl saqalın bir sıypap, sóylenip qaladı.

—Bárhama kelmekte bolıń. Bul saparǵı nasaz xızmetimizdi ápiw etesiz, ádiwlim.

Namazlıgerge taman, bazarshılar ketip bola kelgen gezde, usı sharbaq aldında Amanlıq payda boldı, esheginen túsip sharbaqshıǵa táńir sálemin berdi, qonıwǵa ijazat soradı.

Matyaqub oylanıp turmadı, eshekliniń túri-túsine qaradı, saqal-shashı ósken, oń qulaǵı joq, bet-awzın shań basqan, jalań ayaq, kútá sharshaǵan jolawshı ekenin bilip, ayadı:

—Meyli, túse beriń.

—Qásibińizden kámal tabıń, miyrim-shápáátli adam!

—Sen buxarsha sóylegen menen qaraqalpaq bolsań kerek.

—Dál bildińiz, iymanlı adam, — dedi Amanlıq ásten ǵana. Sóytti de eshegin jetelep ishke kirip, sharbaqshınıń kórsetken qazıǵına bayladı.

Matyaqub sharbaqshı keshki awqatına, basqa qońaqlarınan bólip, Amanlıqtı shaqırıp aldı. Ózin tanıstırdı. Xiywaǵa tabanı tiygen qaraqalpaq biyleriniń mákan jayı bolatuǵının ayttı, eki bazarlıqta Esengeldi biy menen Maman biy degenniń qonıp ketkenin xabarladı. Kóp jol azabınan sharshap, kirpikleri pitelip otırǵan jigit, biylerdiń atların esitkende, ústinen muzlı suw quyıp jibergendey, kózlerin shayday ashtı.

—Nege kelgen eken? Ádiwli adam, túsindiriń. Maman biyden burın nege Esengeldi biydiń atın ayttıńız?

Amanlıq sorarın sorasa da, úy iyesiniń zeynine tiyip alıwdan qorqtı.

— Ádiwli adam, kewlińizge kelmesin, elde Maman biydiń atı ilgeri aytılar edi...

431

—Durıs, miymanım. Olar kelgende, birinshi bizikine kelip qonǵanda, abayladım. Maman biy hámmesiniń odanbasısı, aqıllısı eken. Kelesi kúni datqa jayǵa barǵanda, xan onı dárgáhına qabıl almay, Esengeldi biydi qabıl qıldı.

—O nesi eken?

—Anıǵın bile almadım. Joldaslarınıń aytıwına qaraǵanda, ol orısqa bir tábiya jaqın biy eken. Orıssha bilermish. Orıs dini menen musılman dini ot penen suw ǵoy. Pısqıp keter dep qorqqandı.

—Joldasları degenińiz kim?

—Medresege oqıtıwǵa ákelgen balaları bar. Olardan basqa jigirma eresek jigit alıp shıǵıptı. Hóner úyretiwge alıp shıqqan.

—Olar ele usı qalada ma?

—Medresedegileri bar. Olardı Esengeldi biydiń ózi Sherǵazı xannıń medresesine tapsırıp ketti. Kóriw jóni me? Bilmedim.

—Eresek jigitlerden-she?

—Olardı Maman biy ertip áketip edi. Qul bazarına aparıp hár qaysısın hár jaqqa taratıptı.

—Qul bazarında satılǵanlar eline qaytala ma eken?

—Qul bazarında kúnler-ám, kúnlikshiler-ám satıla beredi. Amanlıqtıń júregi jay tawıp ornına túsken menen Maman biydiń ne

ushın datqa jayǵa kire almaǵanı kewlin abırjıtıp, ishine muz saldı. Shıdamadı.

— Matyaqub aǵa, aytıń, bereket tabıń, Maman biyden Esengeldi biy aqıllı ma eken?

— Maman biydi aqıllı kórdim. Biyshara túni menen uyqılamadı. Medresege kiretuǵınlarǵa «oqıń, ilim-ikmetke erisiń, xalqımızdı xalıq etiwdiń jolın tabıń. Ilim-ikmetli adam xalqınıń dańqın álemge shıǵaradı, ıqlaslı oqıńlar. Biliń, oqıw — iyne menen qudıq qazıw, erinbeń, sharshamań...» dep násiyatlap shıqtı. Eresek jigitlerge: «Jigitke jeti hóner az. Eń qurıǵanda bir hónerden bilmeseńiz, elge qaytıwǵa asıqpańlar. Ilajı bolsa, ózbek arasınan qız-pız alıp shańıraq bolıp qaytıwǵa talaplanıń...» dep hámmesin qayta-qayta aqıllandırdı. Kelgen kúni Esengeldi biy Maman biydiń betine qarap sóyleytuǵın edi. Xan dárgáhında bolıp kelgen soń birden

432

— Tanımayman, Matyaqub aǵa!

Bul juwap ústinde ol oylandı ma, oylanbadı ma, lekin, nelikten de boyı jeńil tartqanday, júreginiń muzı erigendey sezildi. Jáne tákirarladı.

— Tanımayman, Matyaqub aǵa!

Amanlıqtıń ishi jalınlap ketkenin gúrsingeninen uqsa da, ózin-ózi aldarqatıw maqsetinde, «tanımayman»... dep atırǵan shıǵar, degen oy menen sharbaqshı az ǵana únsiz otırdı da, qozǵaldı:

— Sharshaǵansań, mehmanım, jatıp dem al.

Amanlıqqa salǵan tósegin jıynawǵa azanda sharbaqshınıń ózi keldi. Bárha ǵaǵırlap, shekege batatuǵın teri dastıq, suwǵa malǵanday, málhámlanıp qalıptı. Ne hádiyse bolǵanın ishinen túyinip, oǵan hesh nárse demedi. Halqas qılıwǵa qaramay eshegin ertlep atırǵanın kórip qasına bardı.

—Ketpekshimiseń, mehmanım?

—Ketemen. Matyaqub aǵa, ketemen.

Amanlıqtıń eki kózi qantalap, betiniń qanı qashıp qalǵan, bul turısına jolǵa shıqsa, jıǵılıp qalıw qáwpi bar edi.

—Qayaqqa? — dep saldı Sharbaqshı.

—Qayaqqa??! — Amanlıq ózine-ózi soraw berip, tubaladı.

—Bálkim, sen de hóner-hikmet úyrenip qaytarsań! Bul keńes Amanlıqtı esine endirgendey boldı.

—Qáyerden jumıs tabıladı? — dedi esheginiń júnine jabısqan shópliklerdi sıpırıp turıp.

—Jayǵa kir, chay iship otırıp keńesemiz. Bálkim, ózińdi qul bazarına salarsań. Eshegiń menen eki kúshseń, sendey mıqlı jigitlerge qardar kóp boladı.

* * *

...Qul bazarı biybazar kúni de bıq-jıq boladı eken. Satılıwǵa ákelingen qol-ayaqları kisenli qullar qatarında Amanlıq ta arıstay bileklerin túrinip, kók eshegine óńmenin artıp turıptı.

Eki betiniń alması isiktey may jıltır, óskin jiyren qasları astında dóńgelek kózleri shúńireygen shot mańlay, shapanınıń eki peshi maymay, kelidey domalaq kelte birew

434

Amanlıqtı bir aylanıp, esheginiń awzın ashıp tisin kórdi hám Amanlıqtıń bastan ayaǵına kóz juwırtıp:

—Ne hóneriń bar? — dedi.

—Qara kúshten basqa hónerim joq.

—Eshegiń jas eken. Kúshiń jete me?

—Házirshe kúshim jetedi.

—Olay bolsa maǵan jallana qal. Men balıq quwırdaqshıman.

—Balıq quwırdaqshılıq hóner me? — dedi Amanlıq. Jigittiń ne oylap turǵanın quwırdaqshı túsinbey, isinip, alqımınan birew buwıp turǵanday bıǵır-bıǵır sóyledi:

—Abayla, sen! Men bul hónerimdi xannıń taxtına awmastırmayman. Aqırı, shikárǵa baratırıp xannıń ózi quwırdaqxanama irkilip ótedi. Kóreseń ele, bunıń hóner ya hóner emes ekenin. Balıq qaydan deyseń be? Tómengi qaraqalpaqlar biz ushın balıq awlaydı.

Quwırdaqshınıń gápindegi shımshımay astarǵa túsinse de, qasarıspadı. Eń qızıqtırǵanı, tómengi qaraqalpaqlardan balıq ákelinetuǵını boldı, birden kelisti...

Quwırdaqshı, Xiywadan mezgillik jolda, qalaǵa taqabbil ıbır-jıbır tamları bar, úlken gúzardıń boyındaǵı elatta jasaydı eken.

Quwırdaqshı úyinde chay berip bolıp, onı áynek ornına saban tıǵılǵan qarańǵı bir tamǵa ertip kelip kirgizdi.

—Eshegiń ekewińizge jay usı.

Amanlıqtı hawlıqtırǵan nárse biytanıs mákanda suq qollarǵa tap bolıp esheginen ayrılıp qalıw qáwpi edi. Ózine ádewir jas minip qalǵanı ushın ba, yamasa barlıq janashırınan jurday kem kewilli bolıp qalǵanı ushın ba, endigi jaǵında sırlası, yarım kúshi, sharshasa kóligi usı kók eshegi. Sol ushın eshegi menen ózine bir ójire bergen xojasına ırza boldı.

— Raxmet, xojam, — dedi.

Quwırdaqshı ketiwden esheginiń palańın tósestirip, erin basına dastanıp uyqıǵa jattı...

12

Esengeldi biydiń Xiywadan shıqqandaǵı quwanıshlı at qamshılawın kórgen adam til jetkerip táriyiplewi múmkin emes. Atı qanatlı qusqa, ózi qus qanatına, namálim qonaqlaǵan

435

shıbınǵa aynalıp ketken sıyaqlı, ushtı, ushtı. Háptelik joldı neshe mezgilde basıp ótip eline jetkenin ózi de esine keltire almaydı. Hallaslaǵan kewli úyine jaqınlawdan shawqım dóretip, dawrıq saldı.

— Barsızlar ma, kim bar? Attan túsirińler, biylerge, qońırattıń bek jigitlerine xabar etińler! Jıynalsın!

Qońır atın oynaqlatıp, jedelli kiyatırǵan biydi kórip turǵan awıllasları, ásirese jaǵımpazları, onıń tuwrılap tapsırma beriwin kútpey-aq, jalańash baylawlı atların ertlewge de asıǵıp, ǵarǵıp-ǵarǵıp mindi. Bir innen úrkip qashqan qoyanlarday patıraqlasıp, ján-jaqqa tarqap ketti.

Esengeldi jolda sharshaǵanı ushın emes, quwanıshın kótere almay, úyine kire, tórge súre jıǵıldı. Basına úsh kópshik, hár ayaǵınıń astına bir-bir kópshikten taslatıp, shalqasına jattı. Kelgenlerge sol jatısında qolınıń ushın berip sálemlesip jattı. Burınları erkin keletuǵınlar da,

— Eldiń kátqudaları, sizlerge Muhammed Ámin inaqtan sálem, — dep basladı ol. — Biz bulkárada «párman», «ol — bul» dep, qurı tańlay keptirip, jógi Maman biydiń aldanısh tusawında adımımız ashılmay gibirtiklep qalǵan ekenbiz, Maman biy orıs patshasınıń, qazaq xanınıń jansızı eken. Eldi ol kóp pulǵa satqan. Kózlerińiz nege adırayıstı? Inanbaysızlar ma? Bul hám xan sarayınan shıqqan gáp... Men bárin bilip keldim. Biziń eldiń táǵdirin Xiywa oylap atır eken. Táǵdirdi oylamasa, bárinen xabarlı bolarmedi?...

Biy shaqırıǵına jıynalǵanlar túsinise almay bir-birine alaqlasa berdi, kókireginde Maman biyge degen jaqsılıq otı barları júdá abırjıp, Esengeldi biy kewlindegisin tolıq aqtarıp, ele qarańǵı waqıyanıń ústine quyash túsirgenshe tıpırshılap otır. Esengeldi biy asıqpadı. Ózine hám dawısına ústemlik berip, bir jóteldi, alaqshınnıń ústindegi kesede suwıp qalǵan chaydan shım-shım urtladı, tamaǵın qırındı. Hámmeni tap balasınday-aq kórip, hár qaysısınıń betine bir birden jımıya-jımıya kúlip, erkeletken tárizli, kóz qısıp shıqtı.

436

—Áne, kátqudalar, — dep jáne suw juttı. — Sadaǵań keteyin Muhammed Ámin inaq meniń menen kóp sırlastı. Kewlinde ándiyshesi kóp, biz Araldı jaylaǵan qaraqalpaqlardıń táǵdirine janı ashıp, saysúyegi qaqsaytuǵın adam eken. Aparǵan balalarımızdı, Sultan bay, — dep oǵan ayrıqsha názer awdardı. — Ásirese, Aydosıńdı unattı. Óz qáteresi menen, men baslap kelgenim ushın, medresege kirgizdi. Maman biyge iyt qosıp qaladan quwdırmaqshı edi, ózim qoydırdım. Elge aman quwıssın, ózimiz támbisin beremiz dedim. Aqırı, onday jansız eldi el qıla ma?... Adasqanın aldındaǵı bilmeydi, artındaǵısı biletuǵını ıras eken. Biziń adasqanımızdı inaqlar sırttan baqlap-aq bilgen. Qalay, kátqudalar, jaman elge qońsı bolmaǵanbız-á?

—Awa, Esengeldi aǵa, jaman elge qońsı bolmaǵanbız, — dedi Ǵayıp bahadır. — Maman biy de usı gápti aytıp edi. Aydosqa Maman biydiń de názeri kúshli edi.

—Neni jaqsı desek, Maman biydiń atına ótkerip jaman úyrengensiz,

—dep Esengeldi biy sharppa ashıwlandı. — Jeter endi, ol quday emes!

Búginnen baslap, el bolıwdı, xalıq bolıwdı, jasawdı qáleseńiz, Ámin inaq ne aytsa, soǵan turasız.

«Yaqshı» deseńizler aytaman, «joq» deseńiz de aytaman. Lekin, liykini bar.

—Keshiresiz, biy aǵa. Maman biy qayda qaldı? — dep soradı

Qurbanbay biy.

—Áketken jigitlerdi qul bazarına salıp qaldı. Eger ózi de qul bazarına qarapayım bende bolıp túsip, elge bir hóner úyrenip qaytsa, saqlaymız.

—Wax-áy, tilińiz shiyrin, sózińiz mazalı bolıp ketken, Esengeldi biy,

—dep kótermeledi Amanqul biy.

Esengeldi biy murtlarına may súykegendey mırjıya kúlip:

— Tıńla, Amanqul biy, tıńlań, kátqudalar, — dep murtların eki jaqqa ayırıp sıyladı. — Biz ázelden bir túyilgen túyinshiktey birlikli, jaw dese jawınger elmiz. Ámin inaqtıń jaqsılıqqa shıǵıwına kómek qılsaq, barlıq nárse gúlalagúl, jegenińiz aldıńızda, awısqanı qaptalıńızda boladı.

Jaqsılıq xabardıń izin esitkenshe taqat ete almay tıpırshılap otırǵan kátqudalardıń biri Esengeldi biydiń soza bergenine shıdamadı.

— Inaqtıń jaqsılıqqa shıǵıwına ne járdem kerek?

437

—Orınlı soraw, kátqudalar, oǵada orınlı soraw. Xiywanıń biraz liykini

—atası basqa Túrkmen yawmıtlarınıń qolında, Muhammed Ámin inaq, áne, usıǵan narazı, yawmıtlardan xanlıqtı tazartıp alǵısı keledi. Ol ushın olarǵa qarsı shabıwıl jasawı kerek. Shabıwılǵa nóker kerek. «Qaraqalpaqlar ele bes júz nóker beriń», dedi, — men yaqshı dep qayttım.

Hámmeniń tilin birew suwırıp áketkendey, lámmiyimlik bir kese chay ishimge sozıldı. Kútilmegen bul hádiyse Esengeldi biydi hayran etip, dastıǵına qaytadan shalqaydı, ayaqların qaytadan kópshikke qoydı.

eshkiniń jelinine bir asıla bersek tepki jep qalmas pa ekenbiz?

—Haslında, biz, Maman biy anasın óltirgen jetim ılaq ekenimiz ıras,

—dep Esengeldi biy tiklenip otırdı. — Bunı pútkil Xiywa biler eken. Pútkil Xiywa bilgeni — pútkil álem bilgeni. Endi nede bolsa nóker sazlap, el bolıwdıń ǵamın jeńler. Amanqul biy, maqul ma?

—Maqul. Esengeldi biy. Ullı Qońırattıń sizdey dánesi baslaǵan kóshke ermesek, táǵdirimiz ǵárep ekenin bilemiz. Men qarabasım, óz ruwımdı aytqanıma turǵızaman, imkaniyatı bar shańıraqtan nóker alaman.

—Siz-she, Ǵayıp bahadır?

Ǵayıp bahadır qara qalpaǵın kóterip, taqır basın qasıdı.

—Ǵayıp bahadır mamanshıl, oylansın. Pútkil qıtay ruwınıń júk artar narı Qurbanbay biy, sen ne deyseń, yamasa anańa oylasamısań?

Kópshilikte «anańa oylasamısań» degen soraw Qurbanbay biydiń shınbayına batıp, birden shamırqanıp juwap berdi:

—Kempir soyısıwǵa turatuǵınlardanbız.

—Ǵayıp bahadır, Qońırat keń el, bir shalǵayın jıynasar dep oylasıp atırman. Ne deyseń?

—Esengeldi biy, menińshe usı otırǵanlardıń arasında siziń gápińizdi teris deytuǵın adam joq. Qalay da oylanıwǵa máwlet

438

berseńiz jaqsı bolar edi. Hár kim awılı menen, toparı menen, shańlaǵı menen oylassın. Qarabasım, elim ushın jan beriwge házirmen.

Keńes Esengeldi biyge de namaqul túspedi. Otırǵanlardı jáne bir mártebe kóz benen sholıp, keyiplerin ańlaǵan soń kelesi piyshembige shekem oylanıp, oylasıp alıwlarına pursat qılıp tarqattı.

Bul hápte awıllar ústine dóngen ajıralmas bult sıyaqlanıp, hesh kimniń qabaǵı ashılmay qáyer bolsa, sol jerde sıpsıńsıpsıń gáp kóbeydi.

Maman biydiń barlıq sátsizliklerin eske alıp, onıń

«jansız» ekenine iseniwshiler de tabıldı. Ásirese, pármanǵa dárman beriw paytında aǵashqa baylanǵanlar, qırq dúrre jegenler hám olardıń jaqınjuwıqları gápti ulǵayttı.

«Maman satqın!... Maman qudabiyzar!... Maman hadal-haramdı bilmes kápir...»

Awıllar arasında dawıl turǵızǵan qıylı-qıylı áńgimeler háwijlenip, Esengeldi biyge wáde etken biyler birlik ushın ne qılıwdıń esabın tappay, alasapıran bolıp atırǵan waqıyanıń ústine Maman biy payda boldı. Saqalshashı ósip, jol azabınan eti súyegine taqalıp júdegen biy úyinde birinshi qonǵan kúniaq jıynalıp kelgen dos-yaranlarınan Esengeldi biy tawıp kelgen jańalıqtı, sonıń sebebinen awılda júz bergen waqıya tuwralı esitti.

—Ooh, Xiywanıń saǵalları! — dedi, bolǵanı. Esengeldi biy jóninde jaman gáp aytsa, quwraq tamızıqqa qoz salıp úrlegendey, el ishinde alawızlıqtıń otı lawlap ketetuǵının túsindi. Eń áweli onıń ózi menen júzbe-júz tillesiwge atlandı.

Esengeldi biy biyler menen kátqudalardıń ótken saparı qarsılaspay tarqasqanına júdá ırzashılıq penen, «Xiywanıń atı aytıldı, jurt jım boldı, káramatlı qala» dep ishinen sıbırlanǵan edi. Piyshembige shekem úyinen shıqpay keleshegin oylaw menen dem alıp atırǵan biy, Maman biydi, tóseginen jılıspay bir qırınlap, jambaslawı menen qabıl etti. Onıń qápelimde ózgerip, jańasha qılıq shıǵarǵanına tańlana, qabaǵı úyilip, bosaǵanı atlaǵan jerde qamshısınıń bawın ekinshi qolınıń alaqanına salıp, irkilip qalǵan Maman biyge ol:

—Zeńireyme, otır, — dedi.

—Túrgelip otır!

439

—Wa, hhhaa, ha, ha Maman! Halıńa qaramay bárhama bad urasań. Otırsesh!

—Muhammed Ámin inaqqa nendey wáde etip qaytqansań?

—Ha, otırıp sóylese almaysań ba? Meyli, tikeyip turıp tıńla, ashıwlansań ǵırra qaytıwıńa jaqsı. Muhammed Ámin inaqtıń Xiywanı yawmıtlardan juwıp alıwına bes júz nóker beremiz.

—Sonnan soń?

—Sonnan soń Xiywanıń xan sarayında arallı ózbeklerdiń aldın keselegen bóget ashılıp, jol tazaradı. Otırsesh, bileseń be, arallı ózbekler bizler menen táǵdirles, bir teńizden balıq awlaymız.

—Ol jaǵın toqtatıp tur. Muhammed Ámin inaqqa járdem berip júrip bir kálata el túrkmenlerdi elge jaw qılıp almaysız ba?

—Qudabiyzar adam, esikte zeńireyip orıslıǵıńdı qılǵansha, eliń ushın dize búk, orıstıń dostı dep, súyener tawımızdıń kánarı dep, Kishi júzdiń

jawız kókjal xanı Abılqayırǵa járdem bergizip, eldi qırıp alǵanıńdı esle!

—Durıs járdem edi. Abılqayır aldadı...

—Muhammed Ámin inaq aldamaydı.

—Xan degen iyt tekles!

—Ne dediń? Bul gápiń Ámin inaqqa jetispesten burın shıq úyden!

—Kózińdi et basqan, Esengeldi biy!

—Sen soqır bolǵan adamsań. Ózińe rehimiń kelse, shınnan elim deseń, endigi jaǵında meniń aytqanımnan shıqpaysań. Shıqsań orǵa túseseń. Endigi or tereń boladı. Aqıllı bolsań uqqansańdı. Xiywalılarǵa óltirtpedim...

—Áy, gewek! Iynińde bas emes suwqabaq turǵan adam! Muhammed Ámin inaq qabaǵıńnıń suwın sırqıp ornına jel úrlep jibergenge boq qarnıńdı sıypama, pıssıyıp qalasań. Birewdi dos qılamız dep, bir elattı qandar qıla almaymız. Háleklenbe, xalıq kónbeydi, bes júz nóker jıynalmaydı!

—Ha, ha, ha, Maman biy! Xalıq kim? Xalıq — men! Totı qus!

Jurt seniń súyegiń qanday topıraqtan iylengenin endi túsinip atır. Kóp betlesseń, qor bolasań. Házir quyrıǵıńdı bekkem qısıp, qayt, bárha bekkem bol!

440