Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Ekewi dım úndespey chay ishti. Terley kele sorastı. Almagúl basınan ótkenlerin sóylep berdi. Ájaǵası Amanlıqtan Qudiyar degen aǵası bar eken dep esitkenin aytqanda, Qudiyar seyistiń kúlreń nursız kózleriniń aǵı paxtaday aǵarıp, qabaǵı qattı, tili gúrmeliwge kelmey, állen waqıttan soń ókirip jılap jiberdi.

—Onda tuwısqanım boldıń, shıraǵım, tuwısqanımnan tuwǵan tuwısqanım! Alla, ózińe ırzaman, alla, alla...

Kókiregi quwanıshqa tolı Almagúl jılamadı. Qaytama kókiregi bos aǵasın jubattı.

—Jılama, Qudiyar aǵa, — dedi ol jayparaxat keypin buzbastan. — Siz jılaǵanda men ne qılıwım kerek? Jılamań.

Perzent kóz jasın ata qolı sıpıradı. Jılamań. Táǵdirge qayıl bolıń. Qızdıń mártlik gápi seyistiń kóz jasın tıydı. Eki kózin eki jeńi

menen almagezek súrtti.

—Olay bolsa qoydım, shıraǵım. Meniń bul qaladan arttırǵan bir dosım bar. Shaqırıp keleyin, quwanıshta birge bolsın.

Qudiyar seyistiń adamlar arasınan arttırǵan eń isenimli dostı usı qalanıń Matyaqub sharbaqshı degeni. Qońsı. Jazda ústine kóylek kiymey jalańash etine qayıs buwıp júretuǵın japakesh adam. Ol sol turısında keldi. Ushıp turǵan Almagúldiń qáddi-qáwmetin kórip «Túpálám, túpálám» dep tósekke shıqtı.

Qızǵın gáp baslandı. Aldı menen Almagúldi sóyletip, búlingen qaraqalpaq eli haqqında soradı, Matyaqub sharbaqshı kórmese de, Qudiyar seyisten talay esitken edi, Murat shayıq, Orazan batır, jas Maman biyler haqqındaǵı qızdıń bunnan bes jıl burınǵı xabarlarına júdá qızıǵıp, ıqlas qoyıp tıńladı. Qızdıń, Qudiyar seyistiń qalayınsha azat bolıp, Abulǵazı Muhammed xannıń «aqıl qaltası», «yad qaltası» atanǵan quwırshaq wázirdiń qalay bawırı erigenin esitkende, Matyaqub sharbaqshı tańlayın taqıldatıp, bas shayqadı.

—Tabanı muzda turǵan soń ańsat kelisken, — dedi.

Kóp bazarshılarǵa xızmet etip, kópshilik áńgimesin tıńlaytuǵın sharbaqshı hámme nárseden taqıyıq xabarlı eken. Aytqanınday-aq, kóp uzamay saray ishi alasapıran boldı. Abulǵazı Muhammed taxttan quladı. Kósheme-kóshe jarshı júrip, qazaqtıń Orta júzinen Batır Sultan ulı Ǵayıptıń xan bolǵanın daǵazaladı.

331

Qalada jańasha tártip ornadı. Kiriw-shıǵıw qadaǵan etildi. Aldınǵı arba qaydan júrse, sońǵı arba da sonnan júredi. Ǵayıp xan da dańq qumar bolıp shıqtı. Aradan kóp ótpey-aq, báhárde toy berip jarısqa at qostıraman, jaqsı bedew tańlattıraman dep, Qudiyar seyisti taptırdı. Toyǵa túrkmen, qazaq aralarınan, Buxara jaqtan atlar keletuǵının aytıp, eger, atı ozbasa, jańa xannıń dushpanı dep, eski xannıń seyisin gelle qılatuǵının eskertti.

Bul xabarlar Almagúldi quwantpadı. Maman kelgenin eslep edi.

Qaraqalpaq elinde qoy ústine torǵay jumalap, ájayıp jaqsılıq bolıp atırǵanday túyildi. Ol usı oyın Qudiyar seyiske talay mártebe ayttı da.

—Awa, awa, Qudiyar aǵa, orıs adamnıń aytqanına, qılǵan miyrimshápáátine qaraǵanda solay-solay, — deydi hár saparı.

Olar gúzdi kútti. Bóribay Qaraqalpaqovlardan derek shıqpadı. Qıs ta ótti. Xabar bolmadı. Báhárde olar óz ara oylasıp, Matyaqub sharbaqshı menen másláhátlesti.

Ol asıqpay keńes etti:

—Qus uyasına ushadı, haywan úyirine asıǵadı, adam eline talwas qıladı, Qudiyar jora. Túsinemen. Kete berińler. Járdem bolsa ayamayman. Ámiwdiń ayaǵında bir topar Qońırat ruwı da bar deydi. Solardı tapsańız — elińizge qosılǵanıńız.

Qalay ketiw kerek? Jańa xannıń pármanına muwapıq izlerinen quwǵınshı quwsa ne qıladı? Olar usı soraw ústinde kóp bas qatırdı. Aqır sońında júyrik qasqa yawmıtını minip qashıwdı maqul taptı. Bir aqshamda talay joldı asadı, hesh kim quwıp jete almaydı.

Olar usıǵan toqtadı. Sharbaqshı jol azıqqa taqan tayarlattı. Solay etip, báhár ayınıń bir jılımıq túninde, Qudiyar seyis basqa seyislerge bildirmey, qara qasqa yawmıtını alıp shıqtı. Matyaqub sharbaqshı menen qushaqlasıp, xosh-alliyar aytısıp, Almagúldi artına mingestirdi. Óziniń on jıldan aslam jasaǵan túnek tamına sońǵı ret qarap:

—Xosh, qaralı Xiywa, xosh, qarabaxana baspanam. Aldımızdı alla ashsın, — dep, at sawrısına shırp etkizip qamshı urdı. Qara qasqa, yawmıtı mingesiktiń salmaǵın pisent etpey, oynaqlap, alǵa shapshıdı.

Kúndizgi jibimtik túnge qaray qatar edi. Qatqalaqta yawmıtınıń ayaqları taqıldap qaladan asıp baratır. Ǵarrı

332

seyis te, qız da ishlerinen allanı yadlap, qayta-qayta duwa oqıp baratır. Seyis bazda-bazda artına qaraydı. Almagúl onıń belinen qapsıra

qushaqlap alǵan. Ayaqlarında záńgi joq, qızıl boyawǵa boyalǵan bóz balaǵı túrilip, sherim gewish ayaǵınıń ushına zorǵa ilinip kiyatır. Qudiyar seyis attıń bir bap júrisine qanaat etpey, sawrısına qamshılap jibergende, qızdıń bir gewishi túsip ketti. Alǵa qaray taslanǵan hár bir qádemdi baxıt qádemi dep túsingen qız «gewishim tústi» demedi. Ekinshi ayaǵındaǵı gewishiniń túsip qalıwınan qorqıp, kóterip qolına aldı.

Tún jarpı awǵan sayın Qudiyar seyis asıǵadı, attı qamshılaydı, ol kúyinip attı urǵanda, qamshı ushı qızdıń ayaqlarına shırp-shırp tiyedi, biraq sóylemeydi, tek bolǵanı

«alla, alla, elge aman jetker» dep qamshı tilgen ayaǵın sál kóterip qanın sıypalap jiberedi.

Tań qulan iyek boldı. Ele Ámiwdárya uzaq. Olar Ámiwdáryadan qalay ótiwdi oylaspaptı, dáryaǵa jetkende bildi. Darǵa ótkere me yamasa ekewi teńnen attıń quyrıǵına asılıp júze me, oylanıp bilmedi, jeter jerde darǵa joq. Suw qaymaǵı muz.

—Iqqa ketsek el jaqın, — dep gúbirlendi seyis. Bul anıń nabada quwǵınshı shıqsa, jol talaspaqshı bolǵanı, ıǵıraqta Xoja eliniń tusında Ámiwdárya jińishkeredi, sonnan júzermiz yamasa darǵa tabarmız dep oyladı.

Tań attı. Salqın samal esti. Quyash shıqtı.

—Aǵa, artımızda shań kóterildi! — dedi qız.

jıńǵıllıqlar, sheńgellikler kiyimlerin ilip jırtıp, ayaqların tırnap qanatsa da, qaramadı. Sóylespedi.

— Shıraǵım, belimnen bekkem tut, — deydi seyis bolǵanı.

Qalıń toǵay ishi menen Ámiwdáryanı jaǵalap, Xoja eliniń tusına jaqınlaǵan jerde kútilmegen alańlıqqa gez keldi, bul jaman boldı. Eki atlı quyınlatıp kelip aldın keseledi.

— Mehribanım, qurıdıq. Tiri qalsań, meniń elime sálem ayt. Baxtıń ashılıp mańlayıńa quyash túsetuǵın kún bolsa, meniń

333

jolıma bir iyis pisir, quran oqıt. Tiri qalıp adassań, quyashqa qarap júriwdi umıtpa... — dedi seyis.

Qız oǵan juwap berip úlgergen joq, quwǵınshılardıń sawıt kiygen, murtlı, hár beti awırıqtay birewi kele sala ǵarrıǵa nayza urıp joqarı kóterdi. Biyshara ǵarrı, nayza ushında ayaqları selteńlewi menen, «way, sińlim, elim...» dep zorǵa aytıp úlgerdi. Sawıtlı quwǵınshı onı shanıshqıǵa ilingen balıqtay qılıp dáryanıń iyrimli qaytpasına silkip jiberdi, ǵarrı seyis sambır etti, bolǵanı, há demey-aq qaynawıtlaǵan suw ústine burq etip qan kóterildi, sálle asqabaqtay sarı shógirme qan aralas suw ústinde qalqıp, ıǵıp ketti. Bul kórinis Almagúldi aqıl-huwıshınan ayırdı, attan quladı. Ekinshi quwǵınshı onı shanıshpadı, attan túse sala jılan urǵanday qılıp, qolındaǵı nayza sabı menen kerile bir urdı. Qız suwdan jańa alınıp qırǵa taslanǵan balıqtay bir shapshıp, dústómenine jer tisledi. Awzı-murnınan loqsıǵan qan qara jerdi boyap jattı.

Sawıtlı quwǵınshı, seyis qaytıp shıǵatuǵınday, suwǵa qarap turıp-turıp izine aynaldı. Gezegine qızdı túyremekshi bolıp oqtalǵanı, ekinshisi irew berdi.

— Tiyme. Birin suwǵa taslap balıqlardıń pátiyasın aldıq. Bunısın qırda qaldırıp, ǵarǵa-quzǵınnıń pátiyasın alayıq. Qarap jiber, tisleri tilin kesip ketipti. Anaw qarawıtqan tiliniń ushı emes pe? Bári bir óledi. Ayda!

Sawıtlı quwǵınshı qara qasqa yawmıtını jeteledi.

Olardıń qarası batıwı máttal, Almagúldiń tóbesinde bir topar ǵarǵa payda boldı...

26

Kishi júz ústinde urıs... keskinlesken... ǵajja-ǵaj...

Quday qırıńdı alsa, dushpanıń sırıńdı alatuǵın ádeti. Barax sultan toparınıń topılısı Abılqayırdıń tárepdarların shıdatpadı. Kishi júz eliniń pada-pada malları, súriw-súriw qoyları aydalıp atırǵanda, jawǵa tótepki berip irkiw bılay tursın, Abılqayırdıń nókerleri «jan sawǵa» aytısıp keyin básip, xan shatırına tıǵılıp kiyatır.

Xan qos órkeshli úlken quba nar ústinde tikeyip, urıstı baqlap turıptı. Nókerleriniń basqı tawıp básip kiyatırǵanına shıdamay, dawısınıń jetkeninshe qıyqıw saldı:

334

— Meniń suńqarlarım, ortańızda men turman, atıńızdı irkińler! Jawǵa qaray alǵa! Ur! Qır! Baraxtıń nókerin, nayzalańlar! Qılıshlańlar! Qashpańlar!..

Xan dawısı iri edi. At ayaqlarınıń dúrsildilerin, qıyqıwqıyǵırıqlardı basıp hámmege esitildi. Alda básip kiyatırǵan nókerler atlarınıń basın tartıp, turǵan-turǵan jerinde irkildi. Izlerine burılıp, quwsırıp kelip qalǵanlarǵa qılısh urıp qalqan tuttı, nayza saldı.

Alasapıranlıq tuwdı. Orta júzdiń áskerleri innen shıqqan qumırsqaday kóbeyip, aldında bóget bolıp turǵanlarǵa ayawsız qılısh siltedi, ǵırsh-ǵırsh nayza ruw, «allalap» qılısh siltew, birewdi attan awdarıw qızıp ketti. Xannıń jalǵız ózi narda, xoshametkóyleri jerde, Nardıń tórt ayaǵı menen teń, xan ne aytsa sonı tıńlap, quwansa quwanıp, jekirinse jekirinip, qıyqulasa qıyquwlap turıptı. Xan olardı qasaqana narǵa mingizbey, urıstıń barısın kórsetpey, olarǵa ózi xabar aytıp tur. Qanday jaǵdayda da olardıń keypin túsirgisi kelmey, nókerleriniń jeńetuǵınınına isenimi mol ekenin qayta-qayta tákirarladı. Xoshametkóy biyler túyelerge minip qarawǵa xannan batalmadı. Xannıń awzında «Jeńis» sózi izli-izinen tákirarlanǵanı menen, olarda isenim kem sıyaqlı. Degen menen, qıyqıwın jetkerip atır. Xan shıdamay nar ústinde tepsinedi. Shır-pır, álle qaydan járdem kútedi. Bazda aspanǵa qaraydı, tas tóbede samal menen qalqıp baratırǵan qaraltım bulttıń jawıp qalıwınan ba, yamasa bult astınan quyash jarq etip, kútilmegen jaqsılıq etiwinen dáme ete me, gá yoshlanıp, gá tislenedi, gá mushın túyip keyinedi.

menen hesh kimniń isi joq. Atlı at ústindegige topıladı...

Xan oń qaptal tárepinen bir bólek bulttay atlı kórdi. Júregi suw etti. Ishinen: «Bular bizdi qorshalaǵan eken» dedi. Anıqlap qarap-qarap, aldında kiyatırǵan Ayǵara biy menen Sedet kereydi tanıdı. Taǵı da alısıraq kóz jiberdi. Úshinshi atlı Maman biy edi. Xannıń tula bádeni qaltıradı. Áne, qandarlar endi kiyatır. Jaw jaǵadan alǵanda iyt shalǵaydan asıladı. Ázzilegenimizden paydalanıp, qısıwǵa kiyatır.

335

—Biyler! — dep tómendegi biylerge qaradı. — Qarańlar, anawlar kimler?

—Bizge járdem! — dep shuw etip quwanıstı biyler.

—Xanımız, keshirersiz, — dedi biylerdiń biri. — Siziń atıńızdı satıp qaraqalpaqlardan járdem soraǵan edik

—Járdem bolmay shıqsa ne qılasań, ladan! — dep jekirindi xan.

—Albıramańız, xanımız, — dedi áwelgi sóylegen biy. — Ulıńız Nuralı menen oylasqanbız.

Xan sóylemedi. Eki júzlegen atlısı menen kiyatırǵan Maman biydi baslap kelgen Ayǵara biy Abılqayırǵa qısqa sálem berip:

—Elin postırsań da doslıq júregin qolına uslap Maman biy keldi. Jawıńızǵa qarsı shabıwılǵa ruqsat etińiz, — dedi.

Abılqayırdı namıs qıstı ma, yamasa quwanıshtan huwıshı ketti me, ayaǵına tik tura almay jıǵıldı. Jerge shúy tóbeden qulayjaq edi, quba nardıń ayaqlarına súyenip, qorshap turǵan biyler xandı qaqshıp aldı. Biri kelip xannıń betine suwıq suw quydı, xan tez-tez kózin ashtı, qayta darǵa mindi. Halıqlap sóyledi.

—Ayǵara biy, ayt, qaraqalpaq mártleri meni keshirsin!

—Aytılǵan! — dedi Ayǵara biy.

—Maman biydiń orıs patshasınan alǵan jarlıǵı mende, jeńis penen kelse, aq kókiregimdi ashıp qaytıp beremen, — dedi xan.

Xannıń janı kózine kórinip, jandalbasalıqtaǵı ilajsız wádesi ekenine hesh kim baha bermedi.

—Jigitlerim, doslıq ushın qan tógiw — sawap is, — dedi Maman biy óz nókerlerine qarap. — Basıńlar alǵa!

Kópshilikten Kewlimjaydıń «xan, iytke súyek tasladım dep, oylama» degen dawısı shıqtı. Hámme duw kúlisti.

Maman alǵa, jaw ústine qaray shaptı. Izinen jigitleri gúw at qoydı. Kishi júzdiń nókerlerin júdá kóp jan qıynamay-aq baspalatıp baratırǵanı ushın jaw arqayın edi, járdem kelgenin kórip shıyraqlastı. Urıs qaytadan shiyelenisti. Mıltıqlar atıldı. Attan ushıp túsiwler jiyilendi. Iyesiz qula dalada basın alıp qashqan atlar kóbeydi.

Jaw basqı taptı. Keyin básti. Ayǵara biy menen Sedet kereyge derek jigitler Maman biydiń atlıları menen aralasıp jawdı quwıp ketti.

336

Abılqayır xannıń denesi Sultan Baraxtıń aldına taslandı. Sultan Barax gellesin kesip at dorbaǵa salaman degenshe, Abılqayırdı panalap qalǵan xoshemetkóy biylerdiń de birazı nayza ushlarında bir baw pishendey ayaqları sálleńlewi menen, mardanǵa taslanǵan balıqtay bir shuqanaqka suwınlana berdi.

— Jánibek tarxan, anaw biybastaq atlılarǵa bar, ayama! Sultan

Baraxtıń buyrıǵı menen Jánibek tarxannıń basshı-

lıǵında bes júzlegen atlı bólinip, qaraqalpaq atlılarına qaray shıqtı. Jánibek tarxan menen Maman biy bir-birinen xabarsız edi. Olar

úshinshi kúni xan awılınan bir kúnlik joldaǵı góne saydıń boyında ushırastı.

Maman biydiń jaraqlı atlıların kórip Jánibek tarxan láshkerlerine «toqtań» dep buyrıq berdi hám bir túrdegi aq at mingen qos jigitti elshilikke tayınladı.

—Ótetilew tarxan, — dedi Jánibek tarxan aq atlınıń birine, — Qaraqalpaqlarǵa aytıp barıńlar. Jaraǵına isenbesin, tuwın jıqsın. Buyrıqtı qabıl etpese, qaraqalpaq bolıp tuwılǵanına pushayman jeydi. Abılqayırına isenimi bar bolsa, gellesi Sultan Baraxtıń at dorbasında, eriniń basına qıstırıwlı degeysiz.

Ayǵara biy, Sedet kerey, Maman biydiń jigitleri ele birge edi. Qarsılasıp kiyatırǵan biyesap atlılardı kórip irkildi hám olardıń qanday

etip topılıs jasaytuǵının uzaqtan baqlap, jigitleriniń azlıǵın bildirmey, jánjaǵınan topılıw ushın olardı qalay bólsheklewdiń jolın gózlep tur;. Aq jalaw menen kiyatırǵan qos atlını kórip, kútiwge májbúr boldı.

—Sóyleseyik, durıslıq bolsa, kelisermiz, — dedi Ayǵara biy.

Aq at minip aq jalaw kótergen qos elshi atlarınıń basın shekshiytip tartıp, qatar turǵan Ayǵara biy, Sedet kerey, Maman biylerdiń qarsı aldına on qádemdey jerde irkildi hám Jánibek tarxan ne dep jibergen bolsa Ótetilew tarxanı sonı ayttı.

«Qaraqalpaq bolıp tuwılǵanıńızǵa pushayman jeysiz?...» degen nishterli gápke Maman biydiń buwınları sırqırap ketti.

—Badabat salıp, kópligine isenbesin, — dedi.

—Jánibek tarxannıń bul sandıraǵı ólim aldındaǵı sandıraǵı bolsa kerek, — dep Ayǵara biy Mamannıń kewlin jubattı.

338

—Aqılsız buyrıq — jan qaslıq. Urıs maydanın belgilesin!

—dedi Sedet kerey qızıp.

—Áy, qazaqtıń satqın quzǵınları — dedi Ótetilew tarxan. — Sizlerge ne joq? Jılasa, qaraqalpaqtıń balası jılaydı, ólse solar óledi. Sultan Baraxtıń hamirin tárk ettirgen sizdey namıssızlarǵa qazaq eli kúlmey me?

jılatpaǵa kelgen qazaqtıń qazaqqa doslıǵı ma?

Elshileriniń keshikkenligine parasatsızlanǵanlıqtan ba yamasa olarǵa isenbedi me, omırawlı kók jal bedewin oynatıp Jánibek tarxannıń ózi jetip keldi. Jigirma qádemdey jerde irkilip elshilerin qasına shaqırdı. Dem alıwǵa ketken Sultan Baraxtan Abılqayırdıń gellesin sorap alıp shıqqan eken, dorbası menen nayzanıń ushına kóterip:

—Qalay qaraysızlar? — dep maqtanıshlı soradı.

—Asıqpańız, Jánibek tarxan. Óz gelleńizdiń dorbaǵa túsiwine kóp waq qalǵan joq, — dep saldı Maman.

—Maman biy biziń kewlimizdegini ayttı, — dedi Ayǵara biy menen Sedet kerey dawıs qosıp.

—Sizlerdi gelle qılmay tınsam, atamnıń tóli emespen, — dep Jánibek tarxan kók jal bedewin jedel menen izine burıp, shawıp ketti.

Aradan kóp waqıt ótkermey esapsız atlı menen qaytıp keldi. Urıs qaytadan qızdı. Bir-birewdi ayaw bolmadı Kishi júzdiń basqı tapqan láshkerleri qaytadan janlandı. Birese Kishi júz quwdı, birese Orta júz quwdı. Tınım joq. Túnde de tınım kem boldı... Kishi júzdiń xalqı qansha búlinse de shıdap baqtı, namıstı qoldan bermedi. Balasınan ǵarrısına shekem urıs maydanında boldı...

Sultan Baraxtıń láshkerleri tayarlıqlı edi, aqır-ayaǵında jeńiske eristi. Biraq Kishi júzdi tolıq baǵındıra almadı. Baǵındırǵan jaǵına shekti ruwınan Eralı degendi xan kóterip, qayttı. Urıs toqtadı... Kishi júzdiń jartı jaǵı óz xanlıǵın saqlap Abılqayırdıń ulı Nuralını xan kóterdi.

Solay etip, Kishi júzde eki xan payda boldı.

Ayǵara biyler, Sedet kereyler, Maman biyler Nuralı xanǵa qutlı bolsınǵa kelip, ákesi Abılqayırdıń bergen wádesin ortaǵa saldı. Maman biy «Ullı úmit qaǵazın» tawıp beriwdi ótindi.

339

— Hár kim óz tusında xan, meniń wádem endi baslanadı, — dedi Nuralı, bolǵanı.

Maman biy shıdamay, bas barmaǵın tislep, tırnaǵı menen qosa qan túkirdi, biraq onı sezbedi. Bunnan Amanlıq ǵana xabarlı edi. «Biyshara,

bir shuqırmız, tiri bolsaq bir tóbemiz, qaraqalpaq azamatlar. Meniń sózimdi barlıq sahrayı puqara qazaqtıń ıssı júrek sózi dep túsinińler.

—Ápiw ettik, — desti.

—Tuwısqanlıq járdemińiz benen Kishi júzde bul qurlım yarım xanlıq qalǵanına shúkir. Túbinde bar ońaladı. Iyin tiresemiz ele.

Jaqsı sóz — jan azıǵı. Jigitler miynetiniń bahalanıp, qazaqtıń ataqlı biyinen alǵıs alǵanına kewillendi.

Maman biy tislep alǵan bas barmaǵın aq shúberek penen tańdırıp izirekte tur edi.

Ayǵara biydiń jaqsı sózine jigitlerdiń kewilleri jibiskenin sezip alǵa shıqtı:

—Ayǵara ata, qalay degen menen qoldan jaraq taslaytuǵın waqıt

emes.

—Usınday qáwiplerge kim ayıplı eken? — dedi Sedet kerey. Ayǵara biy irkilmesten juwap berdi.

—Hámmeniń kókiregine jaqsılıq nurın teń quymaǵan, bir qudaydıń ózi ayıplı.

340