Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Usılayınsha tórt báhárdi ısırıp saldı. Kámalatqa jetti. Endi ǵana waqtıxoshlıq qılatuǵın erkek kúsedi. Biraq bári qasaqanasına. Xannıń máwsiminde bir kóringeni bolmasa, keliwdi birotala toqtatqan esabı. Beti un sıpıraday qatınek suwpıdan basqa erkek áwladı kórinbeydi.

Kózleri tınıp, sharıqqa mańlayın tirep, awır oy ústinde otırǵan Almagúldiń qatınek suwpınıń «Maydabiyke» degen dawısı shorshındırıp jiberdi. Dárriw jumısına kiristi.

— Toqta, Maydabiyke, sen azat bolajaqsań.

Almagúl óz qulaǵına isenbey, suwpınıń ayaǵına jıǵıldı.

—Qaytadan aytıńız, ata.

—Azat bolajaqsań.

—Sattı ma? Sarqıt qıldı ma?

—Ol jaǵın bilmedim. Qáne túrgel, izime er.

Olar dizilisip baǵdıń ekinshi jaǵındaǵı bir esikten kirdi. Betine jawlıǵın túsirip, awzın alaqanı menen basıp turǵan qız kóz astınan qarap úsh adam kórdi. Biri Almagúldi taqıyaday lágen tolı teńgege satıp alıp qalǵan wázir. Sondaǵı quwırshaqtay kiyimi. Ózgertpepti. Ekinshisi teńiz kózli, sarı qaslı, sarı shashlı, qırq bes jaslardıń shamasındaǵı orıs adamı. Kárwan bası. Úshinshisi sol orıs adam taqlette kiyingen qara kózli, qara shashlı, qara qaslı on altı-on jetiniń shamasındaǵı jas jigit — orıs sawdageriniń dilmashı Bóribay Qaraqalpaqov — Túrkstannan Kuzma Borodin ertip ketken Bóribay edi.

Bóribay kútá zeyinli bala shıqtı, Borodinlerdiń úyinde tez kúnde-aq orıs tilin bilip aldı, orıssha jazıwdı da úyrendi.

Kuzma Borodinniń ayaqları awırıp jatqanında hám kásiples bir dostı kárwan tartıp shıǵıs ellerine ketermen bolǵanın aytıp kelgeninde, oǵan Bóribaydı tanıstırıp, dilmash qılıp áketiwin ótindi. Sawdagerge bul oǵada qolay tústi. Sóytip, jas bala qanday jaǵdayda da óz xalqınıń atın umıtpawı ushın oǵan,

«Qaraqalpaqov» degen laqap berdi.

— Balam Bóribay, — dedi Kuzma Borodin onı uzatarda tuwısqan áke keypi menen. — Biz orıs adamları, hár bir jas perzent xalqına bárqulla kerekli azamat bolıp ósiwdi oylawı tiyis, dep esaplaymız. Bul ushın eń áweli júdá kóp-kóp el-jurt kórip, óz ana jurtıńdı basqa eller menen salıstırıw dárejesine jetiwiń kerek. Sonda ǵana eliń qay shoqqıda ya qay shuqırda

311

turǵanına kóziń jetedi, sen kóp ellerde bolasań. Hindstan, Afǵan ellerin kórip dana Maman biyge aqıllı járdemshi bolıp qaytasań.

Bóribayǵa qos kanat pitkendey quwanıp, sawdagerge erdi...

Mine, endi ol Xiywada... Ol óziniń kárwan basısı menen orıs tilinde keńesip alıp qızǵa burıldı:

—Atıń kim?

—Maydabiyke, — dedi ásten, hám jılamsıradı.

—Jılama, Maydabiyke. Elge qaytıwdı qáleyseń be?

—Qáleymen, házir ketemen. Usı qalada bir atseyis qaraqalpaq bar qusaydı.

Bóribay Qaraqalpaqov hár sózin óziniń kárwan basısına túsindiriwi kerek edi. Qızdıń jawabın túsindirgende «xo, xo, molodec, jivaya» dep qoyadı kárwan bası.

—Áne, Maydabiyke, xojayınım seni maqtap atır. Shaqqan, tirishe qız eken dep atır, — dedi. Sońınan qısqa sózler menen ózine tanıstırdı.

almasın juwǵan qáddinde, aǵash bolıp sárriydi. Bóribay Qaraqalpaqovtıń endigi sorawlarına, jawlıǵınıń mushın tislep turıp, «awa», «joq» degennen basqa jartıwlı juwabı bolmadı.

— Kim menen qaytadı? — dedi kárwan bası Bóribay Qaraqalpaqov

— Jańa ózi aytqan seyisti shaqırıp sóylesip kórsek qáytedi? Kárwan bası wázirden seyisti aldırıwdı sorandı. Óz pikirine, dástúrine, tutqan jolına bekkem wázir orıs kárwan basınıń ótinishine qarsılıq etpedi. Seyiske shaqırtıwshı

jiberip:

— Xanımsha kete bersin, — dedi.

Áne, endi elińe qaytasań, qızım, — dep orıs sawdageri ornınan tikeyip Almagúldiń basınan sıypaladı. — Júdá shaqqan ekenseń. Meniń de sendey qızım bar. Atı Marya. Sen de Marya. Bóribay, Maryaǵa ayt, bul azatlıq orıs patshası menen qaraqalpaqtıń bas biyi Maman biy arasındaǵı sóylesiktiń aqıbeti. Maman biyge

312

sálem aytıp barsın. Patshanıń ózi, láshkeri kelmegen menen patshasınıń lebizin orıs adamları orınlaydı, júrgen jerinde orınlaydı eken dep barsın.

«Maman biy» degen at atalǵanda Almagúldiń qulaǵı erbeńlep, sol attıń qayta-qayta aytıla beriwin ańsap, awzı ashılıp turdı. Bóribay Qaraqalpaqovtıń túsindirgeninen keyin qızdıń tula bádeni bosasıp orıs sawdageriniń ayaǵına jıǵıldı:

—Máńgilik, ol dúnyalıq qızım deń, orıs ata. Bóribay siz, aytıń, Maman biy saw-salamat kelgen be? Meniń ájaǵamdı bilesiz be?

Qızdıń ne haqqında aytıp atırǵanın túsinbese de, ayaǵına jıǵılǵanın ayap, orıs sawdageri qızdıń burımınan sıypalap joqarı kóterdi.

—Kete ber, qızım.

Bóribay qızdıń sorawlarına qısqa-qısqa juwap berip, bunnan úsh jıl ilgerigi amanlıq xabardı ayttı. Qız awzına tislegen jawlıq túsip, beti tolıq ashıldı. Ol azǵın edi, sonda da, jaydıń ishinde on tórt kúnlik ay tuwǵanday boldı. Wázir, usı waqıtqa shekem qızdı ońlap kórmegendey, túpirigin jutıp, qılǵındı. Bunday jaǵdaydıń izi jaqsılıqqa shókpeytuǵının bilgen Bóribay Qaraqalpaqov qızdı asıqtırdı:

— Qapalanba, shıǵıp tura ǵoy! Házir seyiske tapsıramız. Biz Hind eline baratırmız. Qaytısın jolıǵamız. Gúzden keshiksek kete berersiz.

* * *

Almagúldiń kózine bir ret kórine sala qarasın batırǵan sarı shógirmeli adam Qudiyar seyis edi. Seyis degen laqabı usı xan sarayında berilgen, burın tek Qudiyar jılqıman der edi.

Qudiyar jılqıman Almagúldiń ákesi Dániyar jılqımannıń tuwısqan inisi. Ekewiniń arasında eki jas ǵana parıq bar, bolmasa ekewi bir túsles, egizdiń sıńarınday usas adamlar edi. Eger, házir Amanlıqtı Qudiyar menen qatar otırǵızıp, biri ulı, biri ákesi dese, hesh kim tańlanbaydı. Qudiyar da uzın, arıq, qara kisi. Biraq, saqal-shashı jaǵal eshkiniń júnindey, aǵı basım, uzın kir moynı quwrayday tozıp, tamırları iyretilip turıptı, jabaday alaqanları biraz kishireyeyin degen. Ol úylenbegen edi. Sırdáryanıń joqarısında aǵayinli ekewi mańǵıt ruwınıń

313

bir bayınıń jılqısın baǵar edi. Ekewi tapqanın jámlep, eplep-seplep bayǵa jalınıp, jas úlken Dániyardı mańǵıtlardıń bir qızına úylendirdi. Onnan soń kóp uzamadı, álemge mashhur Juńǵarlar shabıwılı boldı. Shabıwıldan soń xalıq «aq taban shubırındı» atanıp, hár jaqqa bólinip kóshkende, Qudiyar aldı menen óz bayınıń jılqısın alıp kóshti de, aǵası Dániyar kóshke ere almay, aǵayinlerine qosıldı. Sırdáryanı ıqlap kóshti. Bunnan soń eki tuwısqan bir-birinen xabar esitken emes, izlewge qaysısınıń qayda ketkenin bilmeydi. Órlep Junǵar ishine ketti me, Qıtayǵa qarap kóshti me, Buxara tárepke kóshti me, biliw ushın ómiri boyınsha izlewi tiyis. Onıń ústine olardı jurt biletuǵın ataqlı bay emes, ya otırıqlı, úy-dáskeli adamlar emes, bárha toǵaylarda, taw aralarında, qum asıwlarında jılqı baǵıp, otlaq quwıp júretuǵın adamlardı tabıw qıyın. Sol ushın olar bir-birin qaytıp kóriwden pútkilley naúmit bolıp, eske túsken gezde, maylı tamaq ishse, izinen bir-biriniń jolına duwa oqıp, qudaydan, ol dúnyada jánnette ushıratıwın tilep qoyadı.

Qudiyar jılqıman birge ketken mańǵıtlar Ámiwdáryanıń ayaǵına taman kelip, bir jaǵın teńizge berip jaylastı. Awıl jańa kele bolıp, boy tiklep, toyınıp kiyatırǵanda, házirgi xannıń ákesi Elbarıs xan láshker alıp barıp, awıldı shaptı,

«baǵınbayman» dep bas kótergen jigitleriniń ayaq-qolın baylatıp, dáryaǵa ılaqtırttı, mańǵıtlardıń bas biyi Sherdalı biydi qılıshtan ótkerip, awıldı basshısız qaldırdı. Kól eteginde jayılǵan malların, jılqıların xan ǵáziynesine aldırdı. Usı Qudiyar seyis, sonda zorlıq penen, ózi baqqan jılqını Xiywaǵa aydap keldi, xan ámeldarları onıń jılqılardı aydap qashıp ketiwinen qorqıp, saray seyislerine járdemshi qılıp aldı. Solay etip, Qudiyar qashıw múmkinshiliginen ayrıldı. Biraq jırımsız hadal miynet, jılqılardı jaqsı biliwi, onı abırayǵa jetkerdi. Ol baqqan bedewlerdiń ishinen qara qasqa yawmıtısı turkmenlerdiń bir toyındaǵı báygide bas bayraq alıp, Xiywa xanınıń dańqın bir basqıshqa kóterip tasladı. Sonda Elbarıs xan shaqırıp alıp oǵan:

— Bárekella, seyis, saǵan sarqıt awıstırıp qatınlı qılaman, — degen

edi.

Jalǵız óziniń tapqanı heshteńege jetpeytuǵının bilgenlikten, ol qatın alıw jóninde oylaǵandı pútkilley toqtatqan edi, al, xannıń wádesi, óshik kókireginde az ǵana yosh payda etti, xan

314

tiline basılıp, oń kózi túsken sen de baxıtlısań, — desti basqa seyisler. Kóp uzamadı, Elbarıs xan ólip ketti. Sarayda talay ózgerisler boldı.

Biraq seyisler sol kúyinde qaldı. Onnan sońǵı xanlarda onday wáde de bolǵan joq, seyistiń kókiregi taǵı óshti. Sarayǵa bir qaraqalpaq qızı ákelingenin esitkende, onıń menen tillesiwge, sırlasıwǵa, elinen xabar sorawǵa qushtar boldı. Sálle asqabaqtay sarı shógirmesin kiyip alıp, xan baǵınıń sırtqı diywalın jaǵalap, jarıqlardan sıǵalap júriwiniń sebebi de usı qushtarlıǵınan edi. Aqırı, jarıqtan kórdi, az ǵana tillesti. Onnan soń oǵan jol tıyıldı, kóre almadı, onnan xabar da bolmadı.

Kútilmegende wázir shaqırttı. Bul shaqırıq onı bir jaǵınan qorqıttı da. Óytkeni, wázir áneyilik penen shaqırmaydı. Sıylıq beredi yamasa jazalaydı. Sıylıq bere qoyadı dewge, sońǵı gezde islegen ájayıp ózgeris joq, qara qasqa yawmıtıdan basqa báygiden ozatuǵın at payda bolmay atır. «Jazıǵım bolǵandı, birew sırtımnan sayǵandı, — dep gúmanlandı. — Bálkim, ulı ákesiniń wádesine opadarlıq etip, mendey tulǵa sarqıt awıstırsa táájip emes. Qaraqalpaq qızın tórt jıl saqladı. Kóp múddet. Sonı sarqıt eter me eken? Ol uwızday jas ǵoy... «Ertip ket» dese,

«alla zıyat etsin, qatın alıwdan qalǵanman» deymen!...

Wázirdiń miymanxanası aldında kúnshuwaqqa betin berip tamǵa súyenip otırǵan qatınek suwpı menen Almagúldi kórdi. Tanımaǵansıp ótip ketti.

Hár qashanǵı ádeti boyınsha bosaǵanı atlawdan dústómenine eńbeklep, mańlayın hár jerge bir tiygizip kiyatırǵan Qudiyar seyisti kórip, Bóribay Qaraqalpaqovtıń ishi janıp ketti.

«Túrgel» dep aytpaysız ba degendey, óz xojayınına jalınıshlı qaradı. Kúnshıǵıstıń talay xanların, adamların kórip kózi úyrengen orıs sawdageri oǵan dıqqat awdarmadı. Qudiyar seyis datqa jayǵa kelip mańlayın jerge basıwı menen dústómenine jattı.

— Qáne, Qudiyar seyis, basıńdı kóter, ayt, — dedi wázir jalın reń uzın saqal-murtın sıypalap, — orısıyat elinen kelgen tóremiz, sizdi eline qaytarıwdı qáley me eken, dep sorayjaq. Biz,

315

qaytqısı kelmeydi dedik. Ózińiz ne deysiz? Bóribay dilmash, meniń

Qudiyar seyiske ne degenimdi tóreńe túsindir.

Orıs sawdageri wázirdiń soraǵanın ayıpqa sanamadı «orınlı, orınlı» dedi.

Qudiyar seyis eline qaytıwdı álle qashan árman eter edi. Nurı sóne baslaǵan qızıl kózleri jasawrap, alardı, ne qıların bilmedi, «bálkim, sınaw ushın sorap atırǵan shıǵar, ketemen desem, Xiywaǵa narazımısań? — dep, izinen gelle qılsa...»

—Aytıńız, — dep qıstadı wázir.

—Ol jaqta meni saǵınatuǵın ámengerim, tuwısqan-tuwǵan- larım joq, ullı wázir.

Wázir mardıyıp, mıyıq tarttı. Bóribay

Qaraqalpaqov shıdamadı.

—Azıwı sınǵan dońız, — dep saldı.

Jas jigittiń keyisiniń awırlıǵı emes, taza qaraqalpaq tilinde aytılǵanı Qudiyar seyistiń júregine nishterdey qadalıp, bulkárada álle qanday sır barlıǵın bayqadı. Biraq aytqan gápin shaymalay almadı.

—Meyli, qaytpasańız usı jerdiń topıraǵına torqa bolıń, biraq, xan sarayına túsken bir qız bar eken. Tóremiz qunın tólep, azat etti. Sonıń táǵdiri saǵan beriledi. Ózińniń jolıńa salma. Biz kelgenshe saqlaysań, — dep oǵan ne aytsa, bárin tóresine túsindirdi.

—Biziń jolımız asıwları kóp jol, nábada, gúzden keshiksek, bular sarǵayıp otıra bermesin, — dedi orıs sawdageri. Bul gáptiń mánisin Bóribay kóbirek sóylep, wázirge qarap, tóresiniń atınan bul sorlılardı eline quwıstırıwǵa járdem soradı. Wázir sóylemedi, biraq «yaqshı» degen mánide bas shayqadı.

Qudiyar seyis ruqsat alıp dalaǵa shıqqanda, Almagúl menen qatınek suwpı ele sol ornında otır eken. Qatınek suwpı ǵarǵıp turıp, qızdıń jińishke bileginen tartıp jetelep kelip, Qudiyar seyiske uslattı. Shińk-shińk kúldi.

—Xanımsha, maǵan ırza bol. He, he, he... bap tústińiz, birbirińizge minásipsiz. Qup jarasasız, he, he...

Qudiyar seyiske de, Almagúlge de bul waqıya tústey kórinip, jetelesip baratır. Almagúldiń moynınan sheńgel buǵaw alıp taslanǵanday, boyı jeńil, qádemleri shaqqan. Xan sarayınıń dárwazasınan sırtqa atlaǵanda, álem endi keń kórindi, hawa júdájúdá ǵana taza sıyaqlanıp, kókiregin kernep, tolı taza hawa juttı.

316

— Úh, — dedi. Sonıń menen jalın lebin dárwazadan ishte qaldırǵanday, artına qaramastan, Qudiyar seyistiń jeteginde ketti.

24

Kishi júz xanlıǵı ústinen silpilegen bult qosıwıs qaraqalpaq awılları ústinen sel bolıp ótedi. Biyǵam, paraxat jıllar sirá kópke sozılmadı. Bárha qáwip, bárha basabas, jawgershilik. Kishi júzde bunday bola beretuǵınınıń bas sebebi — xanı Abılqayırdıń ózinde. Qurt izlegen alatoǵanaqtay turaqsız, shaqadan shaqaǵa atlaǵanı atlaǵan. Tınımsız, qanaatsız. Biyikti kúseydi, sóytip júrip, talay-talay ret tabanı sıpqanap ketip atır, arǵısında joq. Qısınbaydı da. Taxtınan, mártebesinen qádigi zor. Onı alatoǵanaqqa usatıp qoyǵan da sol qádigi. Kóbinese, orta júzden qáwiplenedi. Orıslarǵa janapaylap, amanatqa ul berip, patshasına salǵırt tólep otırǵandaǵı maqseti de, qazaqtıń barlıq júzleri ústinen ústemlik etiw. Ol maqseti ózi oylaǵanday iske asa bermedi. Ivan Neflyuev onıń barımına barmadı. Or qalasında Orta júzdiń Batır, Barax atlı sultanların irkip, baǵındırıp bermedi, amanatqa tapsırǵan ulı Xojaxmetti Shıńǵıs atlı ulına almastıraman degende, ótinishin orınlamadı. Bul jaǵdaylar onıń Ivan Neflyuevke giynesin arttırdı, orıs patshalıǵınan shiytkitti. Endi ol tirekti Nádir shaxtan izlendi. Bundaǵı paydası — Xorezmge ústemlik etip, ulı Nuralı az ǵana waqıt Xiywaǵa xan boldı. Jaralı qasqırday hár quwısqa bas tıǵıwdan arsınbadı. Eliniń ata dushpanı junǵar xanına qızın berip, hámdamlıq etti. Hár jaqqa tamır jayǵanına isenip, aynalasına zıqın ótkerdi. Láshker jiberip qońsı-qobaların talattı. Onıń menen mártebesi artpadı, xanlıq ázziledi. Sebebi, tiykarǵı kúsh, sońǵı doslarında emes edi. Orta júz kóterildi. Abılqayırdıń qas dushpanı — Orta júzdiń shekti ruwınan Batır sultannıń Ǵayıp degen ulı Xorezmge xan bolıp ketti. Bul onıń júykesin qurttı, ábden qurttı. Hár jaqtan tumsıǵı uwılǵan, saqtı sına baslaǵan xan áwelgi qol bergen dosqa qayta oralıwǵa — ullı Rossiya tárepke qaytadan moyın sozıwǵa májbúr boldı.

1748-jılı Or qalasına orıs patshasınan wákil kelip, Abılqayır xan menen Neflyuev arasındaǵı arazlıqtı jumsarttı,

317

jarastırdı. Amanatqa tapsırǵan ulın ekinshi ulına almastırıp aldı. Bul kelisimnen soń bir ay ótpey-aq, Abılqayırdıń jáne kúsheyip ketiwinen qorqqan Orta júzdiń Barax sultanı, Batır sultanı bas bolıp, kóp láshkeri menen Kishi júzge topılıs basladı. Olardıń tayarlıǵı mol edi. Kishi júzdiń

Maman biy jas úlkenniń betine tiklenbedi. Sol kúni Jańakentke atlandı. Dástúr boyınsha hár is aqıllı bir jas úlkenniń násiyatı menen islengeni jaqsı. Sonlıqtan, Murat shayıq ólgennen keyingi eldiń jas úlkeni Irısqul biy bolıp qaldı. Maman qazaq biyleriniń oylasıǵında túyilgen túyinniń sırların qaldırmay bayan etiw ushın Murat shayıqtıń ulı Xelwet tarxandı ertip Irısqul biydiń úyine keldi... Beli iyilgen ǵarrı

biy dastıqqa bir jambaslap jatıp, Mamandı dıqqat penen tıńladı.

...Abılqayırdan burınǵı qattılıq qalıp, dógeregindegi biylerin keńeske shaqırıp keńesip, soń tapsırma hám ótinishler menen alıs-alıs awıllarǵa atlılar jollaǵan. Irısqul biydi tutqınnan bosatıwǵa talaplanıp, ashırqaǵanda nan ákelip bergen, Abılqayır xannıń bir jasawılı — tabın ruwına jiberilipti. Awıllarında jıynalısıwǵa múmkinshilik tappay, diydilegenlerin Jańakentke jıynaǵan. Qazaq biyleriniń aldında jalǵız ǵana másele turdı:

Kishi júzdiń xanlıǵın saqlap qalıw kerek pe, joq pa?

—Kerek!

—Olay bolsa, Abılqayır járdem soraydı. Barax sultan menen Batır sultanǵa qarsı shaqıradı.

Kishi júzde xanlıqtı saqlap qalıw niyeti ústinde hámme bir túyinge birikse de, «Abılqayırǵa járdem» degen sóz barlıǵınıń basın qasıttı. Bas qasıw menen múshkil jeńillespeydi. Barax sultan menen Batır sultannıń qolına qarap qalsa, Kishi júzdiń

318

sandalǵanı. Biyler sandalmawdıń túyinin túyisip, urısqa shıǵıwǵa bel bayladı.

Jaylawǵa mal jayısıp, Kishi júzdiń ashshı-dushshısın birge tatısqan, bir jaylawda mal baǵısqan, bir dáryadan suw ishisken qaraqalpaq eli ne qılar eken?

Biyler Mamannıń awzına qaradı.

Ayǵara biy júdá ashınıwshılıq keyipte. Ilaj qansha? Oǵan da ańsat túspeydi. Orta Júz ústemlik alsa, aldı menen gileń sonday baylarǵa, biylerge salmaq saladı, toz-toz qıladı. Sonlıqtan Ayǵara biy Mamanǵa dámeli kózleri menen qaradı.

«Eki kózdi bir-birine jaw qılǵan quday, — dedi Maman ishinen gúrsinip.

— Biz bularǵa arqa súyeymiz desek, bir qazaqtı bir qazaq shabadı. Sırdıń saǵasınan ayaǵına shekem tolayım jaylaǵan keń paytax el. Bul qılıǵınan bizge usap tozıp-tozıp azayadı ǵoy»... Ol kóp waqıtqa shekem til qatpadı.

Qazaq biyleri onıń ne ushın sóylemey otırǵanınıń sebebin túsiner edi. Jaqında ǵana Abılqayırdan azap shegip búlingen, tarqasqan el, búginligi járdem beriwge qalay júreksinedi? Jamanlıq etkenge jaqsılıq hár kimniń qolınan kelmeydi. Ol ushın adamlarında qarapayım adamlardıń júregi emes, ózgeshe, pútkilley ózgeshe júrek bolıwı kerek!

—Maman balam, ańsat sawda emes, qıstanba, elińe, jigitlerińe, Irısqul biyge oylas, — dedi Ayǵara biy...

Maman biy usılar jóninde, Irısqul biyge bayan etip, qazaq biylerine járdem beriw ushın, el atınan táwekel wáde etip qaytqanın ayttı:

—Qáyteyin, biy ata. Ózińiz biletuǵın doslarımız, kúyip keteyin dep tur. Eń baslısı, Kishi júz orıslardıń dostı. Dostımızdıń dostı bolǵan el menen dos bolmasaq, dostıń basına shıbın qonǵanda jelpimesek bola ma? Bárin de bildim. Ańsat emes. Abılqayır salǵan jara ele pitpey atır. Jigitler

de narazı boldı. Keshe bizdi talaǵan ;eken desek, Orta júzge

tilekleslik

járdem bergen bolamız. Dushpannan dos izlegen insan, dostın dushpan qılıp aladı. Men bunı Abılqayır xannıń xanlıq tásirlerinen kórdim. Birese orıslarǵa, birese Iran shahına, birese junǵar xanına qol berdi. Hesh qaysısı menen bekkem hámdam bola almadı. Aqırı, aynalıp dushpanın kóbeytti. Bizge ne qılǵanın artımızǵa salayıq, doslıqtı bárjay keltireyik dep oyladım, biy ata.

319

Bilekleriniń tamırları shertilgei Irısqul biy dastıqqa jambaslaǵan halında jaǵın tayandı. Oylandı, oylandı. Maman biy onı asıqtırmadı. Onıń birden shapshımay uzaq oylanıwınan dámeli. Óz kewlinen shıǵatuǵın nátiyje kútip, júdá biyǵamlıqta kesesin asıqpay úplep, chay iship otır.

—Balam, Kishi júzge járdem ber dep orıs patshalıǵı aytsa eken. Sonda dostıń sózin sındırmaw bir qup.

—Ata, aytqanda kim járdem bermeydi. Hár kim jaman bolsa qudaydan tapsın, doslıqqa doslıq bárqulla qalıs bolǵanı jaqsı emes pe, sanasqan dos — julınsız omırtqa. Gewdirek keledi.

Maman biy bul waqıyalar jóninde Xelwet tarxanǵa ádeyi aytpaǵan edi. Ol tıńlap otırıp jigittiń batıl háreketlerine hayran qaldı. Ózine tarxan ataǵın bergizgen orıs patshasınıń adamlarına ırazı bolǵan menen Abılqayır xanǵa járdem degen sóz shımbayına battı.

—Maman biy, óytip Abılqayırdıń qazaqlarınan qarızımız joq ǵoy, —

dedi.

—Ullı tarxan, olay demeńiz. Adam-adamǵa óle-ólgenshe qarızdar. Túsingen adamnıń adam balasınan qarızı ada bolmaydı. Adam kúni adam menen...

Kózlerin perdelep ele oy teńizine shúmip, qarday aq basın sıypap otırǵan ǵarrı biy állen waqıtta iyek kóterdi.

—Meyli, balam. Hár kim jaman bolsa qudaydan tapsın. Jigitleriń kónse boldı.

Xelwet tarxan únsiz kelisti.

* * *

Qum arasında jigitlerdi áskeriy mashqıǵa úyretiw isi Kuzma Borodin ketkennen soń da salpawsımaǵan edi. Basshılıqtı Mamannıń ózi qolǵa aldı. Mashqını burınǵıdan da qatal, shıyraq júrgizdi. Olar Qızılqumnıń eteginde shatır qurıp jatatuǵın edi. Hár kúni tań azannan jigitlerdi ekige bólip at shabıstıradı, piyada juwırıstıradı, qumnıń ústinde gúrestiredi, hár jerge shom baylatıp, solardı at ústinen nayzalatadı, shawıp baratırıp qılıshlatadı, doyır urǵızadı. Qullası, tınım bermeydi. Bosańların, isley almaytuǵının kúni menen ashqa baylap, atınıń ústine teris mingizip erge tańadı, sóytip awıl aralatadı. Buǵan áwelgi kúnleri kónbegenleri

320