Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

bolǵan menen, Amanlıqqa aspan astındaǵı eń bir tar sháhár kórindi. Qansha juwırıp-jortıp, terlep-tepshise de, adımları hesh qashan jazılǵan emes, bárha gibirtikledi. Tórt tárepi ılay diywal, tóbesi — aydarlıǵın sıypaǵan áynek qapısız tas bastırma astında tusaw-kisensiz attay erkin shapqılaǵan menen, demikpegen kúni joq.

Kelesi jıldıń báhárine zorǵa shıdadı.

...Bar tapqan ǵárejeti menen saray dárwazası aldında qaytadan payda boldı.

Dárwazanıń eki burıshına ǵarǵaday qonaqlaǵan dárwazamanlar onı jáne irkti. Amanlıq jalınbadı, birine túyinshik ılaqtırdı. Jalańqaya pıshıqtay qaqshıp alǵan dárwazaman Amanlıqtıń aldına kese tutqan uzın saplı nayzasın kóterdi, ekinshisi nayzasın kóteriw bılay tursın, ushı menen Amanlıqtıń kókiregine túrtti. Túyinshikke iyelik etkeni nayzası menen onıń nayzasına sart etkizip bir urdı. Nayzasınıń sabı qolınan sıpqanap shıǵıp ketti. Ashıwlı dárwazaman jerge sekirip túsip Amanlıqtı keyin iyterdi hám onıń ishtegilerge berermen dep baratırǵan túyinshiginen dámeli kózleri kúlimlep:

—Ne jumısıń bar edi? — dedi juwas ǵana. Quyrıǵın bılǵańlatqan ash iyttey dárwazamanǵa hám súysinip, hám ayap Amanlıq ekinshi túyinshigin oǵan uslattı. Dárwazaman ornına qaytadan kóterildi. Ekewi kóz qısısıp ımlasıp aldı. Teńnen:

—Arzıńdı ayt, sóyle! — dedi Amanlıqqa.

—Atı Almagúl! On úsh jasar edi, aqıllı edi, shashı sebet burım

edi...

Usı gezde dárwazaǵa jaqın joldan eshegin jetelep baratırǵan adam Amanlıqtıń dawısına qulaq salıp irkildi.

—Áy, Tashmat, nege toqtadıń? Jolıńa tús! — dep baqırdı dárwazamannıń biri.

Amanlıq artına burıldı. Aq saqalı kókiregin japqan bir ǵarrı góne shapanın súyretildirip qarap tur edi.

—Áy, qaraqalpaq, xan qabıl etpese maǵan kel, anaw tamnıń arjaǵındaǵı qudıqtan eshek suwǵarıp kútemen, — dedi ol.

421

Amanlıq ań-tań boldı.

Sonıń arasında dárwazamanlardıń biri ishke juwırıp ketip azdan keyin qaytıp keldi:

—Xannıń waqtı joq. Wázir de qabıl ete almaydı, sen izlegen hayal bul átirapta bolmaptı.

Amanlıq dárwazamanlarǵa ele de úmidiwar kózlerin qadap tur.

—Is tamam, kete ber. Eger, xannıń sırtınan kórgiń kelse, piyshembige kel, usı dárwazadan shabıwılǵa shıǵadı.

Amanlıq ne qıların bilmey az ǵana oylanıp turdı da, «meyli keleyin» dep sıbırlanıp, izine aylandı. Eshegin suwǵarıwǵa ketken adamdı tawıp alıwǵa asıǵıp tez-tez adımladı.

Tashmat ǵarrı sol júrgen jolı menen qaytıp kiyatır eken. Amanlıqtı kórip, ózi birinshi sálem berdi hám:

—Ulım, dárwazamanǵa shaǵınǵanıńdı esitip bir nárse uqqandayman, jumısıńdı qısqa bayan et, — dedi.

—Sizge aytqan menen paydası ne? Xannan basqa adam bilmes, bálkim. Men Almagúl ismli sińlimdi izlep shıqqanman...

—Bilemen. Sol sińlińdi alıp ketken kárwannıń bir sárbanı edim. Kárwan basshımız jolda sumlıq oylap, ol qızdı Xorezm xanına sattı.

—Xorezm xanına sattı?

—Awa, balam, sattı. Tańlanatuǵını joq.

Amanlıq jerge qaradı.

Tashmat ǵarrı dawam etti:

— Kárwan basımız dúnyaparaz edi, — dep Tashmat ǵarrı az ǵana qamsıqqanday boldı. — Ne qılarsań? Bul dúnyada dúnyaparaz kóp! Sol qızdı satqan puldan bermediń dep, aramızdan ish merez birew shıǵıp, Buxaraǵa kelgen soń barlıq waqıyanı xanǵa aytqan. Xan bárimizdi sorawǵa tuttı. «Bilmeymiz» degenlerdiń hámmesin darǵazap qılıp, tilin kesti, qulaǵın kesti, qalǵanın jumıstan aydadı, kárwan basını darǵa astı. Men sorlı jazatayım aman qaldım. Onnan beri jigirma jıldan asıp baratır. Jigirma jıldıń joǵın quwdalap júrgen márt ekenseń. Ele de kóziń ilgir, zeyniń alǵır bolsa, Xorezm xanınıń sarayınan tabarsań. Aqıllı qız edi, kárwan basımız obalına qalıp, quda ǵarǵısına ushıradı. Tawıp al, balam. Tappasań sen de ǵarǵısqa ushırarsań. Seni kórgenim maǵan da jaqsı boldı, ırasın tilime basa almay, jigirma jıl isheklerim órtenip, ólerge kelip edim, jolıń bolsın! Xayr!

422

Tashmat ǵarrı eshegin jetelep jónine ketti. Amanlıq onnan basqa nárse sorap úlgere almadı. Turǵan jerine qaǵılǵanday zeńireyip uzaq turdı. Oyına sirá aqıl kelmes, kúnniń qaydan batıp, qaydan shıǵatuǵınlıǵın da eskermes. Miyi meń-zeń. Bul sıyqırlı ǵarrıǵa isenerin de, isenbesin de bilmeydi. «Jigirma jıldıń joǵın quwdalap júrgen márt ekenseń». Bul ne degeni? Qayraǵanı ma yamasa shını ma?...

Ol esitkenleriniń hámmesin Qosımbetke bayanladı.

—Jigirma jıllıqta kárwan basınıń asılǵanı ıras, — dedi Qosımbet. — Tap saraydıń dárwazasına asıldı. Úsh kún asıwlı turdı. Ne ushın ekenin anıq bilmedik. Hár kim hár qıylı gáp tarqatıp edi. Sonıń ishinde «xanǵa tiyisli olja qızdı satıptı. Ámirdiń dushpanı Xorezm xanına satıptı...» degen gáp bolǵanı da ıras.

Bunnan artıq shınlıq quwdalaw múmkin be? Amanlıq qaytıwǵa májbúr boldı.

Endi bul jerdiń qaraqalpaqları ǵawqıldastı. Amanlıqtı qalayınsha jayaw halında jekke jiberiw múmkin? Ámiwdáryanıń ayaǵı qayda, Xorezm qol astı qayda? Olar oylasıp-oylasıp aqırı, shıǵarıspaq etip pe, bir eshek satıp alıp, Amanlıqqa mindirdi.

—Mine, tómengi qaraqalpaq eliniń azamatı, — dedi awıldıń kátquda birewi eshektiń bas jibin uslatıp. — Saǵan Buxara qaraqalpaqlarınan sawǵa. Basqa ilajımız joq. Elińe jetseń bizlerdi umıtpa. Eger jaqsılıq kún tuwsa biz kóshemiz. Házirshe ózlerińiz jaqsı ornalasa beriń, biz qozǵalmay turayıq. Uzaq jolǵa jetkendey hal joq, ele arıqpız. Orazan batır júdá márt adam edi, ulı ákesindey bolsa, bizdi qosıp alar. Maman biyge sálem de. Elimizge kelip ketken Esim biyge sálem de. Toqshılıǵına shıqsaq kóbeyemiz. Siziń jaqtıń pármanı bizge de párman!...

—Xızmetińizge qullıq, tuwısqanlarım, qanalaslarım, — dedi Amanlıq gúrsine qamsıǵıp. — Sálemińizdi elge jetkeremen. Qońırat ruwınan Esengeldi biy degen ataqlı biyimiz bar. Oǵan da sálem aytaman. Házirgi til-awzı duzlısı sol. Házirshe Maman biydiń aytqanınan shıqpay júripti. Eger de, ol góne patlaqtı qozǵap aynıp ketpese, el birotala dúzeletuǵın jaǵına qaradı. Biraq, doslarım, biziń eldiń Maman ornatqan

423

qorqıtamız, — dep Maman biydiń tapsırmaların kelgeli talay aytsa da, jáne tákirarladı.

— Sizlerde ne ráwayat bar dep esitsek, bizler sonı isleymiz, isene berińler, sonı islep atır dep oylańlar, — dep qaldı hámme.

Amanlıq olar menen birim-birim xoshlasıp, endi Ámiwdáryanıń qubla jaǵası menen, Xorezm eli qaydasań, dep kók eshegine qına bastı...

10

Sońgı aylarda jumısı balalap, awılma-awıl tórelikte júrgen Maman biy búgin úyinde. Ilashıǵınıń tútin shıǵarınan, júdá alısta kóringen úzikúzik sharbıday, appaq bultlarǵa qarap, shıptanıń ústinde eki alaqanın ayqastırıp dastıq qılıp shalqasına jatır. Eki kózi aspanda, qıyalı búgin aqshamǵı hayalınıń háreketlerinde. Túnde ol kórpeni eki ret kóterip turıp «aǵa-apalap» álle nárselerdi oǵada túsiniksiz sóyledi. Tislenip álle kimdi ǵarǵadı. Ol nege usılay etti? Eki aylıqta quwantıp «ullı biy, perzent kóreseń» dep edi. Házir bunda onday quwanıshtan námiwnıshan joq. Ne bolǵan? Túnde sorawı kerek edi, azǵın hayalınıń uyqısın buzıp, mazasın alǵısı kelmedi. Soramadı.

Baǵdagúl, óziniń aqshamǵa qaray qanday kúylerge túsetuǵının, qorqıp oyanǵan gezinde sezetuǵın edi. Búgin onıń oyınsha sońǵı bir aydan beri birinshi ret tınısh uyqılap shıqqanı. Bolmasa, hár kúni aqshamǵa qaray kózi ilinbes. Dalada tısırlı shıqsa, kirerge tesik tappay, tıshqan tesigi mıń teńge bolar edi. Bunday bolıwınıń sebebi bir aylıqta jaman, júdá jaman waqıya júz berdi. Bir biygana adam aqsham esigin taydırıp kirip alqımınan buwıp óltirmekshi boldı. Baǵdagúl qarap qalmadı. Jan aybat penen betlesti. Kirgen adam ash adam ba, nárenjan adam ba, jas hayalǵa kúshi jetpey, tapıraqlap zorǵa qashıp úlgerdi. Biraq zıyanı izinde qaldı. Hámiledar Baǵdagúl wayran boldı. Bul haqqında ol hesh kimge bildirmedi. «El ǵamında, eldiń erteńi haqqında júrgen erimniń qulaǵına jetip, isine kesent keler, is pitirmey úyge qaytıp, maǵan kelgen biygana aldında kúlki bolar» dep aytpadı... Keshe keshte de aytpaǵan edi.

424

Házir ol qazan-tabaq bette ayaqların kósilip jiberip shılımtal esip otır. Ayta qoyıw oyında joq. Saqal-murtı óskin eriniń aybatlı júzine andasanda kóz qıyıǵın taslap, iynedey shanshılıp atırǵan kirpikleri ayqasıp dem ala qoysa eken, oylanbasa eken dep, moynın ǵazday sozıp, oǵan bir názer salıp, jáne alaqanın jalap jiberip jumısın únsiz dawam etiwde.

—Shabazım, azıpsań. Dirildiń kóbeygen... — dedi biy jatısın buzbay.

Baǵdagúldiń azǵın juqa júzine qan tewip óz-ózinen qısıldı.

—Ózim ǵoy, ullı biy. Aqqan juldızdan qorqıp boyımdaǵı hámileden ayrıldım.

Biy únsiz oy teńizine shúmip ketti. Baǵdagúl sol biygananı jasırıp qalǵanınıń keleshekte kimge payda-zıyanın bilmey oylanıp qaldı.

Samal ashqanday esik ásten kóterilip, pıshıqtay jılısıp kirgen balanı hesh qaysısı kórmedi. Kirgen Aydos edi. Ol úydegilerdiń qalay otırǵanına oy jibermey, bosaǵanı atlaǵan jerinde qol qawsırdı.

—Assalawma áleykum, biy ata!

Úlken biy tikeymedi, tek moynın burdı.

— Kel, balam, kel. Shabazım, aqıllı Aydosqa ornıńnan tur. Baǵdagúl eriniń ótinishin tárk etpedi. Ayaǵına shılım-

taldıń jibi oratılıp, eteginen qabıǵı tústi.

—Sheshe, otıra ber, — dedi Aydos qısınıp. — Biy ata, men shaqırtıwshıman. Esengeldi biy ullı boldı. Ulına at qoydırmaqshı. Saǵan qoydırıwdı oylastı. Kópshiligi seni kelmes desti. Kimge keler eken desti. Men baraman, keledi, dedim, ata.

Maman biy Aydostıń sóylemshek juqa ernin kóriw ushın onıń betine tigildi, biraq onıń tómen qarap sóylep turǵanına ashınıp:

—Balam, tik sóylep úyren, — dedi hám erinsheklik penen túrgeldi. — Meyli, balam, wáde etken ekenseń, barayın.

—Irasında, men kelmegende barmas edińiz, biy ata, solay ma?

—Sharshaǵanman, balam. Shabazım, attı ertleshi.

Maman biy «Qazaqdárya»dan keshegi kelisinde bayaǵı Murat shayıqtıń atına tekles aqboz at minip kelgen edi. Mırzabek biy, Kishi júzdiń xanınan jasırınıp, aǵayinlerine barıp

425

qaytqanda, alıp kelgen eken. Qaraqalpaqtıń úlken biyiniń jayaw el aralap júrgenine janı tózbey baspúkil inam etken.

Biy dalaǵa shıqqanda Baǵdagúl aqboz attıń kisenin jazdırıp, jalın tarap tur edi. Júdá minnetdarlıq penen hayalına mıyıq tartıp qolınan attıń júwenin aldı, ǵarǵıp mindi.

Eki atlı «Kókózekti» jaǵalay sızatlana sozılǵan soqpaqqa tústi...

Ámiwdárya ayaǵındaǵı qopalıqlar arasına qonıslanǵan qaraqalpaq awılları ústinde de, báhár baslanǵalı ádewir boldı. Aspan ashıq. Quyashlı. Teńiz betten ájayıp bir samal esedi, júdá jumsaq samal. Hátte, jerdi terletip, ústińgi qatlamın kópshitip jibergen. Kún sayın quw qamıslarǵa jarısa olardıń túbine iyne ushlı súyrikler shıǵıp atır.

Kól ultanı — qamıslıq arasınıń tınıshın alıp kiyatırǵan at tuyaqlarınıń sesti me yamasa báhár jerdiń astı-ústindegi janlı maqluqqa jan berip jibergenlikten be, ján-jaq sıtırlı. Aydostıń balalıǵı tutıp, bul ájayıp sesten bir nárse uqqısı kelip, atınıń júwenin sál tartıp irkildi. Haqıyqattan da at tuyaǵı emes, pútkil álem bir bapta sırt-sırt sıbırlanıp, álle kim ushın lázzetli nama shertip atırǵanǵa usadı.

— Biy ata, aynalaǵa qulaq salıp kór.

Alda baratırǵan Maman biy gilt toqtap, balanıń ne ushın irkkenin túsindi.

— Bul báhár shawqımı, balam. Janlı maqluqattıń ósipórbiwine ómirine ruqsat berilgen, — Maman biy sızatlanǵan soqpaq shetine atın aydańqırap barıp, ashıqlıqqa ıbır-jıbır iyne shanıshqanday kógergen súyriklerdi qamshısınıń ushı menen kórsetti. — Mınalardı kórdiń be,

Aydos balam? Kimge minnetdar dep oylaysań?

Aydos úlken biydiń soraw bergenine ırzalıq penen mardıyıp, az ǵana oylanıp turdı da, juwap berdi.

—Tamırına, jerdiń astındaǵı porrıǵına, biy ata.

—Durıs, balam. Tamır bolmasa óspes edi. Lekin quyash jarqıramasa bar tamır da quwraydı. Sol ushın quyashqa da minnetdar. Bárha búgingidey quyash bolsın. Ómir jaqsaradı.

—Ómir degen ne, biy ata?

Maman biy ján-jaǵına qaradı. Keńnen túsindirmekshi bolıp aynalasına qol sermep turdı da, Aydosqa burıldı. Onıń jaslıǵın esapqa aldı ma, qısqa juwap berdi.

426

— Ómir — bul gá biyikke shıǵıw, gá shuqırǵa qulaw, gá ıssıǵa kúyiw, gá muzǵa tońlaw. Joq, joq, balam, ákeń saǵan at qılıp oyna dep tayaq ákelip beredi, sen ákeńe tayanıp júr dep tayaq ákelip

Aydosqa hám súysindi, hám bul jas balanıń, ele ashıwı basılmaǵan qotırdıń ústin tırnap, duz sepkenine kózlerinen bir tamshı jas pırt etti. Bul bir tamshı merwert jas adam júregin tilgendey jas bolǵan menen, Aydostıń sorawı júdá tereńge tamır urǵan isenimnen keyin tuwǵan soraw emes, tek balalıqtıń qızıǵıwshılıǵı edi. Usı qızıǵıwshılıqtıń dórew sebebi bılay bolǵan edi. Ótken jılı óz pármanın quwdalasıp, onıń orınlanıwı ushın piyada Jańadáryaǵa shekem awıllar aralawǵa shıqqan úlken biyge Aydos bir ay erdi. Balajanlı biy jas Aydostı qızıqtırdı, sondaǵı aytqanlarınıń kópshiligi orısiyat elatı jóninde áńgimeler — ertekler, ápsanalar edi. Óziniń Peterburgta bolǵanı, hayal patshanı kórgeni, Neva, Edil, Jayıq, Or dáryaları, Qazan, Moskva qalaları jóninde hám ózin keń qıyallarǵa úyretken polat deneli, dáw júrekli Kuzma Borodin haqqında uzın-shubay, dáste-dáste ertekler aytıp jas balanıń awzınan suw aǵızdı. Kuzma Borodinnen YUriy Dolgorukiy, Minin hám Pojarskiyler haqqında esitkenlerin bir neshe mezgillik ápsana qıldı. Ivan Neplyuev, Dmitriy Gladıshevlar jóninde sóyledi. Kishi júz qazaqların baslap orıslar menen doslıq jibin jalǵastırǵısı kelgen Abılqayır xan haqqında biraz gúrriń ayttı. Mine, sonnan baslap, jas balanıń qıyalına, bul átiraptıń qopalıqları tarlıq etip, qıyalı teńiz, dárya, toǵay, alańlıqlar ústi menen álemdi sharlap ketti. Úlken biy aytqan áńgime — ertek-ápsanalardıń mazmunları túslerine enip, ózi kórmegen ájayıp batır xalıq haqqında jaqsı pikir qáliplesti... Biraq, dıqqatı kem jas bala, úlken biy kózlerinen shıqqan ashshı quwanısh jasın kórmedi. Bunnan biyxabar biy atın irkti.

— Aydos balam, girewke basqan kózge til salıp ashatuǵın, batılı shıqqan soqpaqtıń sheńgelin alıp taslaytuǵın soraw

427

berdiń. Qay waqta da orıs eline baramız, balam. Házirshe jol joq.

Teńizden ótiwge imkaniyat joq... Áy, balam, bárine imkaniyat tabılar edi, aldı menen jas úlken ózlerimizde birlik joq...

Maman biy hám marapatlap, hám gúrsinip onı úlken adam qatarına sanap júdá mánili, úlkenler sheshetuǵın gápti ortaǵa salǵanına Aydos quwanǵanınan hám balalıǵı tutıp uyalǵanınan, astınǵı ernin bir tisledi. Biraq qaytpay jáne soradı.

—Jas úlkenler nege sonday?... Onda bizler baramız.

—Áy, balam, jas úlkenlerdi házir túsinbey-aq qoy, óziń jas úlken bolǵanda túsineseń. Barıw jóni bolsa, sen barasań, balam. Natıq bolmasań, barasań.

Kóp sorawdı ashıqtan-ashıq bere almaytuǵın bala kem-kem batırlandı.

—Biy ata, sen tuwralı esitkenimdi sorasam qáytedi?

—Soray ber, haslan tartınba, balam.

—Sen ózimizdiń xalıqtıń kiyimin minlep, bir nalındıń

ba?

Úlken biy jas jigittiń gúnasız júzine tańlana, tap burın kórmegendey qaradı. Bala, sorawımdı esitpey qaldı dep túsinse kerek, sorawın tolıqtırdı:

—Biy ata, Kába jaqsı ma, Peterburg jaqsı ma?

—Balam, men Kábanı kórmedim, lekin Peterburgtı kórgenim ushın Kábanı árman etpeymen. Jaw-jaraqlı, ǵayratlı orıs eli bizdey xalıqlar ushın Kába. Ol jaqqa talay-talay xalıqlardıń sawdagerleri qatnaydı. Dúnyada xalıq ta kóp, til de, úrp-ádet te kóp. Sonıń ishinde bizler, azdan kelip, alawızlıǵı basımıraq xalıqpız. Orıslar menen shappatlasqan qolımızdıń barmaqları bir teń qısılmaydı. Sonıń sebebinen kóp búlindik. — Maman biy Aydostıń awzı ashılıp, at tuyaǵı bir shópti bırsh etip sındırsa jaqpay, ıqlas penen tıńlap kiyatırǵanın kórdi. — Kiyim jóninde me? Awa, nalıdım ba, xalıqtıń tez úyrengishligine quwandım ba, esimde joq. Men kóp gezbedim, lekin, Peterburgqa bir barıp dúnyanıń yarımın aralaǵan sekillimen. Sebebi, kópkóp xalıq, kóp-kóp úrdis, kóp-kóp kiyim kórdim. Al, solardıń bárinen úyreniw, bárinen óner biliw az xalıq ushın ne degen artıq ıǵbal bolar edi... Há, kiyim jóninde, balam. Biziń xalıqtıń kóylegi noǵaysha, dambalı Xindustan degen xalıqtan, beshpenti bashqır degen xalıqtan, naǵısı ukrain degen xalıqtan, tonı qazaqtan úyrenip tigilgen. Al, qalpaǵımız bolsa,

428

qara bolǵanı ushın, matam sıpatlı bolǵanı ushın ózimizdiki. Bul jerge burın kelgen Esengeldiler matam qalpaǵın jasırıp Xorezmshe shógirme kiyiwdi úrdis etipti.

—Biy ata, orıslardan eldiń ne úyrengenin aytpadıń?

—Orıslardan, balam, hóner, ilim-hikmet úyrense boladı. Biraq olar menen qarım-qatnasta bolıp úyrengenimiz — ór minezlilik, bir sózlilik...

—Sonda nege orıs patshası bizlerden xabar almaydı?

—Ol Túrkiya degen eldiń mehirsiz patshası menen urısta.

Balaǵa bul onsha unamaǵanday, mańlayın jıyırdı, biraq balalıqqa tán kóp biliwge qushtarlıǵı onı irkpedi:

—Biy ata, «ataqandarı» degen ne?

—Bul gáp qaydan shıqtı?

—Apamnan esittim, biy ata, — dedi bala úlken biydiń biytaqatlanǵanın sezbey. — Apam Esengeldi biydiń aǵama aytıp otırǵanın

elestirmegen edi. Jalt burıldı. Begdulla qarasaqal awılınıń biyday atızına kelip qalıptı. Biyday atız shetinde sınıq shıbıqtay iyilip, eki qolı kóksinde, sálem bergen Sabır sıypań eken.

Maman biy kók maqpal tóselgendey jasıl biyday atızına ayrıqsha ıshqı menen qarap, tırnaǵınan aydarına shekem lázzetke tolǵan halda, quwanıshlı dawısı dirildep:

—Sabır, sálamatpısań? Hal qalay, jaǵday qalay? — dedi.

—Qullıq, biy aǵa, halım jaqsı. Mınaw biydaydıń qorıǵın aldım. Sizdi anaw shetten tanıp juwırdım.

—Kewil qabında jırtıq joq pa?

—Bári pitelip ketti, biy aǵa. Sizge alǵıs aytayın desem, qorıqtan shıǵa almay júrgenim, biy aǵa. Quday berdi, hayalım júkli. Óz hayalım tuwmasa, bári bir, jetim bala alıp asırayjaq edim... Úrim-putaǵı en jayatuǵınlardıń bári mendey quwanıp júr.

Kóz aldında, tuwmaǵan hayalına sayaq jigitlerdiń birin shaptırǵanda shıdamay sóginip, ǵarǵanıp ketken adamnıń házirgi alǵısı Maman biyde ızalı kúlki ornına ızalı rehim oyattı.

429

— Raxmet, Sabır. Balalı bolǵan kúni xabar et, júdá jaqsı at tańlap júremen, — dedi.

Sabır sıypań sınǵan shıbıq kúyinen tikeymesten qaldı. Maman onı oǵırı ayasa da, úndemedi.

Aydos bul sóylesiklerdiń tórkin sırına túsinbeydi. Maman biyge bunday alǵıslar kóp bolǵanı ushın tańlanbadı.

— Eljiregen jaqsı adam eken, biy ata, — dedi tek.

—Awa, balam, jaqsı adam.

—Biy ata, sen neshe til bileseń?

—Óz tilimnen basqa orıs tilin bilemen.

—Esengeldi biy qazaq, ózbek, túrkmen, qırǵız, noǵay tillerin biledi,

deydi.

—Ol tiller menen biziń tilimiz bir jambılshanıń hár qıylı tiligi, balam. Bes altı kún aralassań bilip kete bereseń.

—Men kóp til bilgim keledi.

—Onda oqıw kerek, balam. Oqıw, bilim — xalıqtıń dańqı. Usı dańq jóninde búgin Esengeldi biydikinde bas biyler menen másláhátlesemiz.

—Qayaqta oqıǵan jaqsı? Peterburgta ma, Qazanda ma ya

Máskewde me?

—Joqarıǵa jol ashılǵansha jaqın jerde, Xiywada, oqıy turasız.

—Onda oqıyıq, biy ata.

—Seniń menen jáne kim oqıydı?

—Qabıl degen joram bar. Jáne de kóp, biy ata.

11

Xorezm wálayatındaǵı musılman dininiń qaynawlı ullı qazanı, áyyemgi shawqımlı Xiywa sháhári ústinde shaǵırayǵan quyash tóbeden mıs qaynatıp turıptı. Eki beti shıjıqtay qızarıp, ıssıdan pısnasqan semizler ketekke tıǵılǵan tawıqtay ózlerin qarańǵı keteklerge urmaqta.

Kún awa qala ádewir bosadı, dem alıw jeńillesti, keń tárizlendi.

430