Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

—Maman biydiń jáne tamır jayayın degeni. Baǵdagúldi alatuǵın bolǵanı ıras pa? — Sháriypa shıdamay jáne usı sorawdı bergenine pánt jep, — Qurbanbayjan, usı biyler, adamlar maydalanıp, nápsiqaw bolıp baratır ma deymen, — dedi. Anasınıń bir gápin bir gápi quwıp ketkeninenaq, onıń burın Maman biydi nege jaqsı kórip, házir ne ushın ol tuwralı jaman pikirde bolıp otırǵanınan gúmanlanıp, ne derin bilmey qaldı. Sháriypa otıra beriwge shıdamay, óz ózinen terlep, ornınan tikeydi. Qırq beslerdi alqımlap qalǵan hayal ǵoddaslawı menen qız júris qılıp esikten shıqtı.

Qurbanbay onıń izinen bas kótermey, jesirler, tullar haqqında oyladı: «Shaması, tul menen jesir kewlinde ándiyshe kóp bolatuǵın usaydı. Usılarǵa pám alıstırıp párman bergen adamnıń aqılın ortalanǵan dew qalay bolar eken?..» Jas biydiń úlken abırjıwǵa túsip, awır jumbaqlı oylar ústinde birinshi bas qatırıwı edi. Sırttaǵı anasınıń dawısın esitip, jım tıńlap jattı.

—Abadan kel, kel.

—Kiyatırman, Sháriypa apa. Sizge kiyatırǵanım...

Abadannıń dawısınan haplıqqanlıq bilinip, bólip-bólip sóylep atır.

— Juwıra berdiń be, terlepseń? Júr, úyge kirip sóyleseyik. Qurbanbayjan, atıń otın jep bolıptı.

Qurbanbay anasınıń bul hayal menen jasırın sırı bar ekenin túsinip, keregeden oraqtı aldı. Abadan menen sálemlesip úlgergen joq, olar bul shıqqan esiktiń ekinshi jaǵınan qabatlasa ishke kirdi.

— Sóyle, Abadan.

Shıptanıń shetine amanat ǵana otırǵan hayal mańlayınıń terin jeńi menen sıpırıp jiberip, burımına qosılmay mańlayına túsken shashın eki jaqqa ayırdı.

—Sháriypa apa, úlken biydiń pármanın esitkensizdi?

—Ne párman? — dedi Sháriypa jorta.

—Bizdey jesir qanday tul menen sur boydaqtı qálep tiyse, erklimis... Qatın qırqında qayta gúlleydi eken...

—Qırq besinde de háwiriń basılmaydı eken, sińlim. Qalay, shókelep júrgeniń bar ma edi?

—Bar edi. Párman da shıqtı, shókelep júrgen adamım ózin qálemegen birewdi zorlap alıptı.

391

meniń de quwrap baratırǵan súyegim málhámlesip edi, endi «esitpedim» dep ózimdi-ózim jubatıp otırǵanım. Shókelegenińdi men tanıyman ba?

—Tanıysań. Hámme tanıydı. Úlken biy edi.

—Maman biy me?

—Onnan basqa úlken biy bar ma? «Tabaqlı»daǵı ózine atlas adamnıń hayalın alıptı. Hayranman, Sháriypa apa. Onıń qáyerine qızıqtı eken. Jaslıǵına shıǵar. Basına túsken girttay kúyikti kótere almay qudayǵa balta ılaqtırıp, jillisi shıǵıp júrgen qatın qádirin bile me, úlken biydiń?

Sháriypanıń ishin ǵıjlatqan shoqqa tamızıq salǵanday tula bádeni lawlap jandı. Biy menen Baǵdagúldiń sırtınan samıy, kemsite sóylegeni ushın Abadanǵa jıllı shıraylanǵanı bolmasa, baqtalaslıǵın jek kórip, suwıq demin aldı:

—Sen de jaqsı kórer ekenseń daǵı?!

—Awa, Sháriypa apa. Baǵdagúl onı jaqsı kórmegen. Qaytama balta alıp juwırǵan. Usı erkeklerdiń áwliyesine kúlip qaramaw kerek eken. Kúlseń kúlmeydi, kúlmeseń kúlip izińnen qalmaydı. Erkek degeniń shep jaǵınan jatatuǵın ójet buǵa eken.

—Abadan, meniń ǵoy jigit bolǵan balam bolıp dińkem qurıp turıptı. Bolmasa, bes-altı qatındı ertip barıp sol biyge qatın alǵızǵan sińirin jular edim.

Sháriypa usı gápi menen ishinde lawlaǵan jalınnan sırtqa háwir shıǵarıp, az ǵana jeńillik sezgeni bolmasa, qızıw menen Abadanǵa pázne basqanın ańǵarmadı.

Ashıwlı Abadanǵa, Ǵayıp bahadır kelip, kimge bolsa da birewge tiyiwdi másláhát etip, hayal úndemey qalǵanı ushın Bekmurat jetimdi ertip kelgen edi: Bekmurat jetim qońırat ruwınan, Amanlıqlar menen bir qosta jasaytuǵın ele ser boydaq. Ǵayıp bahadır qońırat ruwınıń bir jesirin jatqa jibergisi kelmeytuǵının aytıp «hám pármandı, hám meni sıylap usı jigitke tiy» dedi. Abadan Bekmurattı jasınan biletuǵın edi. Jarlınıń hayyarı. Sol ushın «bolmas, bahadır bala» dep kesip ayttı. Bahadır ashıwlı ketti. Sol kúni Maman biydiń pármanı ekinshi ret tákirarlandı... Bul Abadanǵa jáne túrtki saldı... Sóytip shıdamay, Sháriypaǵa keńesiwge kelgeni edi. Súygen biyine qanday topılıs jasaw kerekligi jónindegi másláhát oǵan

392

oń túsip, aytajaqlarınıń bárin umıttı. Juwa-juwa úlbiregen bóz kóyleginiń keń etegi dolaqlap, jırtıqları shań úyirip, ornınan túrgeldi.

merwert reń shıq tırs-tırs tamıp, ájayıp bir ses penen álemge qozǵaw salıp turǵan sekilli. Qıbırlaǵan janlı maqluq bas kótere basladı.

«Kókózek» boyındaǵı bir awıl, tegisi menen qırılıp qalǵanday, ele uyqıda. Áne, birinshi túńlik ashıldı. Bul túńlik awıldıń «Kókózek» tamanǵı shetine tigilgen aq shiyli úlken ılashıqtıń túńligi. Tap usını kútip turǵanday basqa qoslar menen ılashıqlardan da izli-izinen tútin kóteriliwge qaradı.

Túńligin birinshi ashqan sol aq shiyli úlken ılashıqta jıllı tóseginen naz benen suwırılǵan Baǵdagúl kerilip, esnep, shıqqan ornın qayta qımtastırıp, oshaqqa ot jaǵıwdıń ánjamına kiristi. Aqsham házirlep jatqan bir qısım qamıstıń belinen bir búklep sındırıp, ayaǵınıń astına salıp pıshır-pıshır ezdi de, oshaqtı gewlep ıssı kúlge bastı. Ot alısa qoymadı. Burımları áteshtannıń ústine jayılıp, oshaqqa birshıǵanaqlay berip, úpledi. Túnde asıǵıs kómilgen at tezegi kúlge aylanıp bola kelipti. Iyneniń kózlerindey ushqınlardan jalın dóretiw múshkil bolıp úplep atır, úplep atır...

Maman biydiń ómirinde búgin birinshi ret erli-zayıp tóseginen oyanıwı edi. Álle qashan joqlawı asqan ómir lázzetin endi tawıp alǵanday, kewilli. Yarım beline shekem kórpeni serpip taslap, óńmenin dastıqqa berip, eki jaǵın tayanıwı menen Baǵdagúlge qarap jatır. Jawtańlaǵan kózleri hár qashanǵıdan nurlı, biraq hár qashanǵıdan toyımsız bolıp ketken sıyaqlı. Oshaqtan kóterilip Baǵdagúldiń betine jabısıp atırǵan suwıq kúl oǵan jarasıq ushın jabısıp atırǵanday kórinip, kózleri kúlip atır. Biraq heshteńe demedi.

393

Bul jas kelinshek úsh kúnlikte ǵana aybaraq salıp, «úlken biyge tiymeymen, ózinde dıǵım bar» dep qasına kisi jolatpaǵan edi... Maman biy ertip kelgen Bektemirdi adam eken dep táwellesine turıw bılay tursın, qońsı-qobaları, awıllasları jıynalıp kelip táselle bergende, aqıllandırǵanda jám juwıtsa sirá. «Kerek emes, kerek emes!» dep óz qulaǵın ózi basıp, asaw tayday tuwlap, qansha shatqayaqladı. Qáytken menen kópshiliktiń atı kópshilik, aqırı tınshıttı. Anıq sóyletip wádesin ala almasa da, bir náwiya kelistirip, keshe keshte ekewin bir tósekke saldırdı... Mine, sol asaw álle qashan qolǵa úyrengen yabı sıyaqlı juwas... Sırı nede?

Maman aqırına shekem oylap úlgermey-aq, Baǵdagúldiń oshaqqa salǵan tamızıǵı birden bızz etip, betin jalın sharpıy jazlap, tikeydi, erine burıldı. Kózleri-kózlerine túskende, jımıyıp bir kúldi de, óziniń barlıq qıymılı baqlawda ekenin sezip, túrgele sala eriniń ósik shashlarınan qaslarına shekem sıypalap ótip, «qarama, biy, uyalaman» degendey, tóbesinen ásten ǵana dastıǵına bastı. Maman biy qarsılaspadı, kerisinshe, lázzetlenip, mıyıǵınan kúliw menen onıń názik qolına baǵındı, mańlayın dastıqqa qoyıp, ottıń gúwlep janıp atırǵanın esitip jattı.

— Dıqqat, dıqqat!... Maman biydiń pármanı...

Ol qaytadan bas kóterdi. Eki eziwinde ele kúlki oynap turıptı.

Tań azannan baqırıp ótken jarshı dawısı Baǵdagúldiń de dıqqatın awdarıp, ne ekenin bilmey aqırına shekem tıńladı hám «seniki me? Maqtanaman!» degendey, erine tolıqsıǵan ayday qaradı. Endi uyalıw gezegi Maman biyge awısıp, kózlerin dastıqtıń tasasına jasırıp, jas bala oyının qıldı.

— Úlken biy (ol Maman biydi usılay ataytuǵın edi, házir de solay ataydı) nege buqtıń?

Maman oq jılanday birden bas kóterdi.

— Esittiń be? Seniń keńesińnen soń payda bolǵan párman. Nege oylana qaldıń? Seniń menen «Kókózek» boyında ushırasqanda, meni tanımay aytqanlarıń-she? Bir ruw túwe xalıqtıń sap bolıwınan qorıqqanıńshe?

Baǵdagúl ózin júdá márdana tutıp, júdá alıslap semip baratırǵan seske qulaq saldı: «...eli-xalqım degen boydaq qatın alsın... eli-xalqım... degen jesir bayǵa tiysin»...

394

—Óziń qatınlı bolǵansha oylap tapqanıń bolmasın.

—Qalay oylasań, solay. Búgingi aqsham meni jigirma bestegi qáddime qayta keltirgenin jasıra almayman.

Baǵdagúl nazlı qıymıldap, júdá názik dawıs penen «qoyshı» dep dalaǵa shıqtı.

Maman túrgeliwge erinip, búgin aspan qanday bolajaq eken degen qıyal menen shańıraqtan joqarı qaradı.

Baǵdagúldiń áwelgi kúyewi YUsip baydıń ulı Maman pısıq jigit edi. Basa-bas kóshkende, qáyerde de jazda óz sayamanıń, qısta óz ıqtırmań bolsın dep, eki-úsh sıyırǵa qosa óz atına usı ılashıqtıń súyek-baw- shuwların artıp alıp shıqqan. Sırdárya boyında bunıń atı otaw edi. Shańıraǵı ákelinbegen soń ılashıq bolıp qaldı. Sırttan qaraǵanda basqa ılashıq-qoslardan kórikli kóringen menen, pás sıyaqlı edi. Házir Mamannıń kózlerine, júdá alıs-alıstaǵı aq sharbı bultlar shańıraqlıqtı sıypap ótip turǵanday, qıyalına ılashıq oǵırı biyiklep ketkendey kórindi.

—Úlken biy, — dedi sırttan Baǵdagúl. Onıń dawısında ayrıqsha haplıǵıw bayqalmaǵan menen, daladan shaqırıwına qaraǵanda, bir nárse bolǵanı málim edi. Maman dambalshań sekirip turıp, kóylegin kiyip úlgermey-aq, Baǵdagúldiń ózi ishkeriledi. — Sál aljasıq bolǵan sekilli, biy, atıń, jatır.

Hayal ózin qansha sabırlı tutqan menen Mamannıń júregi suw etip, bir jamanlıq bolǵanın sezdi. Ǵabır-ǵubır asıǵıp kiyinbegen menen, shaltlasıp at baylawlı qoraǵa keldi. Jalı bir qushaq torı yabısınıń tórt ayaǵı tulıpqa shanıshqan tayaqtay sobıraya kerilip, alqımınan aqqan qan qatıp, qarnı shámpiyip jatır.

Basqalar atlarınıń ayaqlarına kisen urıp saqlıq qılǵanda da, Maman atın kisenlemes edi. Mine, hayran. Urlansa da hesh gáp. Soyıp ketken. Ne degen jamanlıq! «Esengeldi biyden bolǵan bále emes pe eken?» degen oyǵa berilip turdı da, óz oyınan ózi shiytkip namıslandı. «Patas kewil qayda baratır? Bunday iplás islerdi isleytuǵın mayda emes ol!... Sonda

qan shıǵarıp hadallaptı. Qońsı-qobalarǵa xabar et, etin bólisip alsın. Sabır-parasatı bir-birinen asqan erli-zayıp sırtınan hesh kimdi ǵarǵap-

silemedi.

395

Attıń etin bólisip atırǵan adamlardıń qasında «Sizlerdiń nesiybeńiz shıǵar, awa, sizlerdiń nesiybeńiz shıǵar» dep Maman kólegeylep júrdi, bolǵanı.

Jalǵız attan ayırılıw — onı mingen adam ushın ǵana emes, sol shańıraqtıń aza-hásireti. Júris shabanlasadı, eris tarayadı. Maman biy qansha parasatlı bolǵan menen hesh kimge bildirmey ózinshe qıynalǵanı sonshelli, sherebe ishkendey ishi ashıp, ishekleri buralıp sala berdi. Tula bedeni laplap, kózkóreki jarı ómiri qısqarıp qalǵannan keyin bolmadı.

—Baǵdagúl, men Begdulla qarasaqaldıń awılına qıdırıp qaytsambeken? — dedi sáskege taman.

Onıń keypi-háreketinen-aq ishi háwirlesip ılashıqqa sıymay júrgenin hayalı sezdi.

—Bara ǵoy, bar, úlken biy. Bálkim, olardıń qasınan móldek salıp qaytarsań.

«Móldek salıp qaytarsań» dep Maman ózinshe gúbirlenip murtınan kúldi. Kózlerin súzip, hayalına kútá minnetdarlıq túr menen qaradı. Ol eriniń betine tiklenbey, alaqanına túpirip, shapanınıń shalǵaylarına jabısqan qamıs úpeleklerin ısa berdi, sarı sherim etiginiń qonıshına álle qaydan qan tiygenin kórip, dárhal otıra sala ıssı suwǵa shúberek basıp súrtti. Jaǵaların dúzestirip, belbewin qattıraq buwdırdı. Hayal tek aqshamında emes, bárqulla izzetli bolatuǵının endi túsingendey onıń jawırnınan bir sıypalap, «xosh» dep ses shıǵarıw ornına, basın bir iyzep shıǵıp ketti.

Begdulla qarasaqaldıń awılına kún awa keldi. Olar úylerinen tabılmadı. Awılınıń qublasındaǵı kól jiyegindegi suwı tartılıp, tapqa kelgen alańlıqta eken.

Awzına qasıq aparǵan jan, qumırsqaday qıbırlap, hár qaysısı bir nárseniń gúmirashılıǵında bánt. Kim jer awdarıp, kim gúndege qosılıp jer aydap, kim shópliklerdi qushaqlap shetke tasıp atır, olardıń dál ortasında birew eki peshin qayırıp tuqım shashıp júr. Onıń izinde, awdarılǵan atızlıqlar ústinde, bir topar bala, gúwennen bosatılǵan ılaqlarday, kewilli shapqılasıp, aspanda top-top bolıp gúwlesip, ǵarqıldasıp ushqan ǵarǵalardıń birin de jerge qondırmay keseklewde. Atızlıqtıń dál ortasında shaqaları shógirmedey úyilip ǵırrıqlanǵan bir torańǵıl bar eken. Shaqalarında suw, ayran qabaqlar, dúmsheler, túyinshikler iliwli.

396

Sırdáryanıń tómeninde diyqanlarǵa birinshi tuqım sewip beretuǵın Murat shayıq edi. Jawgershilikke tap bola bergeni bolmasa, shayıq sepken tuqım qalıwsız kógeretuǵın edi. Begdulla qarasaqaldıń da, jırtıq jún shekpeniniń peshin qayırıp, shayıqqa usap júrgenin kórip, biyday tuqımdı usılarǵa bergenine ábden súysindi.

—Azamatlar! Tuqımǵa bereket, harmańlar!

—Bar bolıń, Úlken biy.

—Qádemlerińizge qásenet, Maman biy.

Piyada biy hámmeni bir qatar kózden ótkerip, ulı menen moyıntırıqlasıp gúnde tartqan Omar ǵarrınıń qasına keldi. Sálem berdi. Óziniń appaq shashı túsles kókirek júnleri uypalasıp ketken ǵaybar ǵarrınıń kúnge kúyregen jalańash jıltır denesinen ter tamshılap, entige-entige sálem qabıl etti. Mamannıń rehimi tústi.

— Qáne, Omar ata, kúshenińizdi men kiyip kóreyin.

Ǵarrı sharshaǵanın umıtıp, ketik tislerin kórsetip únsiz kúliwi menen, kúshendi Mamannıń moynına kiygizdi.

Maman qaptalındaǵı qayraq deneli dóńgelek kóz qara jigitti baspalata alǵa umtılǵanda, jerge tereń súńgip turǵan gúnde qozǵalmay, Maman biydiń bulshıq etleri tirkis penen qosa siresip, gúnde jer ayıra alǵa jılıstı. Bir jılısqan soń, sol qáddi menen júrip ketti.

— Áne, adamlar, Maman biyge raxmet deń. El basshısı eliniń qulı ekenin jáne kórsetip atır, — dep Begdulla qara saqal kúnge qarsı bir kózin qısıp kópshilikke mardıydı.

Úlken biydi búytedi dep oylamaǵanlardıń ań-tańı shıǵıp qarasıp, onıń irkinishsiz tabanlap, alǵa óńmenlep baratırǵanın kórip, burın solǵın qıymıldaǵanları shıyraqlastı. Ǵajja-ǵaj is gújidi...

Usı payıtta, qamıslıq jiyeginde, quyashlamaǵa shıqqan bir top qırǵawılday onlaǵan hayal kórindi. Ata qorazday qoqırayıp, pákenesi

397

Maman da burıldı:

— Aldınǵısı Aytuwǵan jasawıldıń jesiri emes pe?

Nurabılla kózlerine tamǵan terin júnles bilegi menen sıpırıp, anıqlap sıǵalandı.

— Tanımay turman, biy aǵa. Eger sol bolsa, laqabı Abadan aqbaltır. Júdá ılıqqan, toyımsız qanshıq desedi. Meni jiberip alarsız.

Hayallar Nurabıllanıń dawısın esitti me, ya Maman biydi tanıdı ma, bularǵa jaqınlaǵan sayın kópirge aydaǵan eshkilerdey shoǵırtpaqlasıp, jiptiklesip, biriniń arqasına biri betin tasalap, kele berdi.

Nurabıllaǵa:

— Solıǵıńdı basa ber, — dep eskertip Maman hayallarǵa qarsı júrdi. — Kelinshekler, qádemlerińiz qayırlı bolsın.

Abadan eki qolın eki jaqqa qanat qılıp jayıp artındaǵı joldasların irkti:

— Maman biy, toqtaǵanǵa nege irkildińiz? Jaqınlańız!

Maman olardıń álle qanday jaman niyet penen kiyatırǵanın sezse de, taysalmay qarsı qarap júrdi.

Abadan qırqtı alqımlap qalǵan menen ele jigirma bestegiler menen júz jarıstırǵanday aq bozlaqtan kelgen kelbetli hayal eken. Izine ergenler uwızday jas kelinshekler. Kiyimleri jırtıq, kóylekleriniń etekleri albadalba, oramalları jaslarına ılayıq emes demeseń, kópshiliginiń júzleri ushıǵaday qıpqızıl. Júzleri solıp, jası jetpey qartayǵanları da bar edi, olar ózlerin tasaǵa alıp turıptı.

Qabaǵı úyilgen ashıwlı Abadan Maman biydi eki adım jaqınlatıp, hayallarǵa buyrıq etti:

— Basıńlar!

Maman olardıń kúshi jetpeytuǵınına isenimli bolǵanı ushın ba, sheginbesten qalsha qarap turdı. Hayallar shıbınday gúw bastı. Hár kim hár jaǵınan tartqılap, mushlap, julqılap atırǵanda da Maman qızbadı, hesh qaysısına mush siltemedi, tamırı bekkem emendey tip-tik tura berdi.

Hayallardıń ońlı kúsh ete almay atırǵanına ashıwlı Abadan barlıq turpatı menen Mamannıń tuw sırtınan qushaqlap shalqasına jıqtı. Endi hayallarǵa oń tústi. Ayap qalıp atırǵanı joq, kim urıp, kim tislep, kim shımshıp atır. Maman biydiń: «Ne sebep? Nege? Ne ushın?!» degeni esitiledi. Oǵan qulaq asıw joq, hár kim

398

bir dúmbishlep ózinshe sóylenip júr: «Bizdi qorlap, párman etetuǵın sen be?», «El baslayman dep jılıwǵa salǵan pámsiz»,

«Bizge bala tuwdırıp eldi kóbeytpekshimiseń?... Olar jáne ǵárep boladı», «Sen shirkin ǵárep qılasań!», «Sen hayal súyemiseń?», «Qaraqalpaqtıń balası kóbeysin degende usılay etermediń?»,

«Dana bolǵanda kimdi súyiwdi biler ediń».

Mamannıń miyi gúwlep ketti. Biraq suwıq qanlıq saqlap, qulaǵın tıǵıp qozǵalmastan, sóylemesten dústómenine jatır.

Hayallar ayamadı, birewleri tislewge ótti. Endi Maman shıdamadı, olardıń rehimsiz qollarınan ayrılıwǵa háreket etti, talpındı.

— Aqta qılıp ǵana taslayın, — dep Abadan asıla bergeni, Maman shıdamay, bar kúshi menen onı bir tepti. Biraq hayallar hámme tárepinen tutıp turǵan soń ba, tepkisi kúshli bolmadı, qayta Abadan onıń ayaǵınan uslap aldı. Juqa jerine qol uzattı. Eger usı demde Begdulla qara saqal menen Núrabılla jetip kelmegende, jas qatın alǵan biydiń halı qorjınǵa aylanajaq edi. Nurabılla Abadandı qushaqlap keyin ısırdı.

Hayallardıń kúshi bólindi. Maman góne torǵa túsken arıslanday ıńırsıy tawlanıp, ústindegi hayallar shınjırın serpip taslap tikeydi. Bet awızınıń qanın jeńi menen sıpırıp, Abadandı izledi. Ol Nurabıllanıń kúshli, keń qushaǵında tırp ete almay, ayaqları jerge tiymey sálleńlep tur.

—Qáne, Abadan, ayt wazzahańdı?! — dedi Maman.

—Qatınlar, sizler-she? Ne qılıp tursızlar, bárińiz teń aytıńlar! — dep Abadan aybaraq salıp tuwladı.

—Bizler pármanıńa qarsımız! — dep hayallar shuw etip, súzetuǵın tekelerdey bir shekelesip, Mamanǵa jáne jaqınlasa baslap edi. Maman qáhárli buyırdı.

—Tabjılmańlar!!!

Álle qanday kúsh hayallardı turǵan-turǵan jerinde qazıq etti.

— Maman biy, buz buyrıǵıńdı! — dedi sırttan kúshli dawıs. Hámme jalt burıldı.

Eki-ekiden juplasıp jol tanabın quwırǵan tórt atlı kelip qalıptı. Nurabıllanıń qolı bosasıp, qushaǵındaǵı Abadandı jazdırdı. Abadan dolaqlawı menen Nurabıllanı julqıp, hayallardıń aldına barıp, Maman biyge qalsha qarap qol shoshayttı:

399

—Háy, ǵarrı teke, alaman jesirińniń gápine erip, jurttı oyınshıq etpe! Jesirlerdi ayaǵanıń ba? Kerek emes! Qatınlar shıdamasa, qolı menen qasıp-aq kún kóredi.. — Ol jańa kelgen tórt atlınıń basshısı Esengeldi biyge moyın burdı. — Erkeletpe mına piyada pámsizdi!

—Háy, qatın, jap awzıńdı! Maman biy hám erkeleydi, hám párman beredi!

Jumıslarınan qol suwıtıp, ekilenip turǵan adamlar dawıs shıqqan tárepke burılıp, Bektemir menen adıraq kóz jigit baslaǵan bes boydaqtı kórdi. Hár biriniń qolında bir-birden ala tayaǵı bar eken. Tóbeleske tayar kiyatırǵan jigitler hámmeni tańlandırdı. Ózine tirek kelgenine quwanıshlı Maman biyge shekem tańlandı: usı biyday atızda usınday bolatuǵının qaydan bilgen?

Jurttıń ar-sarı shıǵıp, kimdi tıńların bilmey turǵanda, Maman biyiklew bir dúmpeshikke kóterildi.

—Xalayıq, xalqım deseńiz meniń pármanımdı tárk etpeńler! Paydası aldıńızda. Jigitler, mınaw biyhaya Abadanǵa men párman etken dúrreni urıńlar!

Bektemirler jem kórgen ash búrkittey Abadanǵa umtıldı. Esengeldi biydiń eki atlısı olarǵa jol bermey aldın keseledi.

—Jigitler, attan awdarıńlar bulardı!

Begdulla menen Nurabılla Maman biydiń bul buyrıǵın da bárjay keltiriw ushın alǵa sekirip ótti de, ekewi eki attı jılawlap, iyelerine pánje

Ayaq-qolı baylawlı Abadan dawısınıń barınsha pátlenip: tislene shirenip baqırdı:

— Xalayıq, xalqım, napámnen napám tuwadı! Tuqımı jayılmastan burın anaw rehimsiz Maman biydiń awzına topıraq quyıńlar!

Abadanǵa barlıq sózlerin aytqızıp úlgertpey jawırnına Bektemirdiń aq tayaǵı sart etti. Biyshara hayal suwdan shıǵarıp taslanǵan balıqtıń eń sońǵı sekiriwin qılıp, hálsiz ǵana,

400