Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov
.pdfIrasın aytıw kerek. Bizde tillanıń ózi joq, sol ushın xanǵa eki mıń tillalıq ǵárejet beriwge ıqrar qıldım.
Máhrem menen jasawılbasınıń tuw sırtına qılısh nayzalı piyada nókerler kelip, shoqlandı.
— Eki mıń tilla ónbese ne qılasań? — dedi Maman biy.
—Ónbese de, óndiremiz.
—Ónbeydi, óndire almaysań! — dedi biy atınıń jılawın shekshiytip
tartıp.
Máhrem shıǵanaǵı menen jasawılbasını túrtti. Ol qılıshın kóterip nókerlerine «basıń» degen belgi berdi.
Qasqır kórgen iyttey hámme alǵa umtıldı. Aqboz dúbirge shıdamay,
aldınǵı eki ayaǵın kóterip shapshıdı. Aldı menen bas salǵan bir nóker aq bozdıń tuyaǵı astına omaqazan attı, ekinshisiniń mańlayın Mamannıń qamshısı tildi, úshinshi birewine qılısh tiyip, gellesi qaptalına shorshıp tústi.
Nókerler báspedi. Qara shıbınday ǵawlap alǵa bastı. Usılayınsha, at tuyaqları astınan órt oshaqları qazıldı,
qamıslar, jıńǵıllar, uwlı tuyaqlar astında pıshır-pıshır |
ezilip, haqıyqıy |
qan tógispeniń tamızıǵı tayarlanıp, úlken shayqastıń |
ullı alasapıranı |
baslandı... |
|
Tórt tuyaǵı óz jerine tirelgen aq boz hesh kúshke |
tótepki bermey, |
olardıń tobın ayırıp qublaǵa qaray qańǵıp ketti. Jasawılbası izinen oq kóshirdi, paydasız. Maman biy qamıslıqtıń arasına sińip, kózden ǵayıp boldı. Pánt jep qalǵan jasawılbası ashıw menen nókerlerin malday iyirip, Maman biy júrip ótken qopalıqlarǵa ot basıp, awıllardı tútinge mantıqtırıwǵa buyrıq beriwge qarap edi, Esengeldi albıraqlap kelip, jasawılbasınıń aldında, óz shalǵayına ózi oratılıp jıǵıldı hám jer tislenip jatıp jalbarındı.
—Sadaǵań keteyin, keshir! Keshir, qádirli miymanım. Óytpe, káramatlı Xiywanıń topıraǵınan jasalǵan adam!
—Túrgelip sóyle, muddayı Máhrem! Qutırǵan bórińe tisletip bolıp górine eńkildeyseń be?
—Ol qutırǵan, durıs ayttıńız, káramatlı Xiywanıń begi. Ol meniń janıma jegi bolǵan bóri. Sizge Qońırat ruwınıń atınan ant etemen,
Jayılǵan babam yar bolsa, sol bóriniń izindegi kúshikleri menen sap qılıp beremen. Biraq elimdi
31. T. Qayıpbergenov |
481 |
tútinge mantıqtırmańız, meniń patas jerime tógilgen bir shazadanıń qanı
ushın atı qońırattı ayaǵınan tik bastıraman...
—Onda kóter ruwıńdı!
—Kóteremen, káramatlı jasawılbası. Máwlet beriń. Bir juma máwlet beriń. — Esengeldi máhrem túrgelip, jaqınlasıp turǵan janashır awıllaslarına, biylerge qaradı. — Kórdińiz ǵoy, adamlar? Jańaǵı qutırǵan bóri hámme eldiń baxtına qara tigip, kiyeli topıraǵımızǵa shazadanıń pák qanın aǵızıp qashtı. Izin oyran etip qashtı. Shıdam ada boldı. Sol nainsap orıstıń tili kesilip, ózi topıraqqa aralaspay, elge tınıshlıq joq. Muńlı xalıq jáne tútin jutpasın, jáne balamız jılamasın deseńiz, izińizge eretuǵınlardı ayaǵınan tik bastırıńlar!.. Túsinińler! Patas jerińizge káramatlı Xiywanıń pák nókerleriniń qanı tambasın. Bul gúna! Bizdey ǵarǵısqa ushıraǵanlar ushın gúna!
—Biz sizlikpiz, máhrem!
Bul dawıs jılamsıraǵan máhremniń kewlin jumsarttı, talay urıslarǵa qatnasıp, talay óliniń kókireginen basıp ótip júrgen jasawılbası ushın bir nókerdiń ólimi, qabaǵan bir iyttiń óliminen ashınarlı emes edi, biraq, báne menen, xanǵa qádirli máhremge zıqın ótkeriw maqsetinde, ashıwın baspay turǵan keypinen bosastı.
—Shıdayıq, máhrem, lekin, sol háwleki orıs biydiń atınıń tuyaǵı tiygen jerdi óz xalqıńa qırshıtasań!
—Ájep, káramatlı jasawılbası! Awıllaslarım, záńgileslerim, esittińiz be? Bawırınan jel ótken bende orıs biyge qarsı maydanǵa shıqsın!..
* * *
Maman biy ashıw menen Xiywa nókerlerine basqı taptırıp, zıp bergende, qara basın saqıtlawdı maqset etpedi. Nókerler izimnen quwar dep dámelengen edi. Sondaǵı oyı: olar quwa qoysa, qayımshıl aqboz at jetkermeydi, tuttırmaydı. Bul átiraptıń áddi-úddin bilmeytuǵın jaw «tutamız, tutamız» dew menen shashıwlanadı. Áne, sonnan keyin kúsh jumsap, birin-birine qospay jekme-jek qılıshlasıw edi. Jaw nókerleri onıń bul oyın boldırmadı. Qasqırǵa jete almaǵan awıl iytlerindey
482
shoǵırtpaqlasıp, jasawılbasını dógereklep, másláhát qurıp qaldı. Endi istiń nasırǵa shabatuǵının túsingen biy hesh jerde gidirmedi. Aqboz attıń baskózi demey qamshıladı, quyınlatıw menen kelip, Ubaydulla biydiń awılına xabar etiwge belgilengen Begdulla qara saqalǵa, Mırzabek biyge xabar etiwge belgilengen Nurabıllaǵa bir-bir at tawıp berip, ketiwlerin tezletti. Hár birine zinharlap asıǵıs tapsırma berdi:
— Jılınarmız degen otımızdan órt ketejaq kún tuwdı. Qaralı bolǵan eldi bul dúnyanıń ilmeshekli ǵalma-ǵalınan jasırǵan qopalıqlardı órtewge Xiywadan atlılar keldi de. Hár attıń tuyaǵında álem otına tamızıqtıń ushqını kórinedi de. Aldın alıwǵa járdem sorap keldim de. Maman biydiń kókiregi jamanlıqtı sezip, aldıńızǵa iyilgen bası menen qosa, qan quyılǵan júreginiń sózin jiberdi de.
Ol usılardı ayttı da, quyınlatıp shabısı menen aq boz attıń basın Esim biy awılına burdı.
Amanlıqta bunday oyqas salıp shappaytuǵın biy atınıń dúbirin esitken awıllar ózlerin álle qanday jamanlıqqa tayarladı...
20
Xiywadan kelgen jasawılbası Esengeldiniń tayarlıq ushın ótinip soraǵan máwletli jumasına shekem shıdamadı, asıqtıradı. Halqasqa otırarda, ya keshki awqattan keyin jatar aldında:
— Máhrem, qamıstı bos uslap atırsań, qolıń emes, kegirdegińdi qıyıp ketpesin, — dep, qayramaǵan kúni joq.
Bul Esengeldiniń júykesin qurtqan ústine qurttı, shóktirdi, azdırdı, shıtayı qıldı, sol ushın ba dawısın kúnnen kúnge hám bálent, hám ashıwlı shıǵaratuǵın boldı. Nátiyjesi jaman shıqpadı. Wádeli jumaǵa gileń tárepdarlarınan atlı-piyadası mıńǵa shamalas qol tayın boldı.
Túnerip júrgen jasawılbası endi ǵana ashılıstı. Esengeldi menen
nókerlerin ertip, |
jıynalǵanlarǵa |
burın |
sırlas, |
úyrenshikli adamday-aq |
|
birden |
bolar iske kóshti. |
|
|
|
|
— |
Jawıńız |
orıs biydi |
sońǵı |
ret |
anaw qamıslıqqa sińip |
baratırǵanda kórip qaldım, — dep «Kókózek» tamannıń
483
qamıslıǵına qamshı shoshayttı. — Ańsat ǵana qolǵa túsiriwdiń jolı — orıs biy panalaǵanday qopa qoymaysız. — Ol usını ayttı da, nókerleriniń boyı kelidey birewine ım qaqtı. Nóker atınan, jerge tımp etip túsip, bir baw qamıs orıp shom buwdı, ushın otqa basıp lawlatıwı menen jasawılbası qamshı siltegen qalıń qamıslıqqa qaray júrdi...
Azdan keyin sol qalıń qamıslıqta gúwlegen qızıl jalın kóterildi.
— Áne, endigi is sizlerdiki, biz xızmetińizge tayın, — dep jasawılbası Esengeldige «sen ne deyseń?» degendey shot mańlayına zorǵa sıyǵan dóńgelek qızıl ala kózlerin attı. Awıllardıń suwıqtaǵı ıqtırması órtenip atırǵanına saysúyegi sırqırap, shıtnap ketejaq bolıp turǵan Esengeldi hesh sóylemesten, túneriwi menen atınan tústi. Kelidey nókerdiń úlgisi boyınsha, bir shomǵa ot tiygizip, Maman biy kirgen qalıń qamıslıqtıń ekinshi jerine ot bastı. Bul da gúwledi...
Jer júzindegi mıqlı gindiklerdiń biri dep atanǵan Xiywaǵa jaranıp, áptada qaraqalpaq xalqı atınan birinshi máhremlik alǵan Esengeldige isenip, dawın-dawlasıwǵa, jawın-jawlasıwǵa kelgen tárepdarları endi qarap turmadı, kók quwalaǵan malday shashıla taba tutıp, teppe-teń Esengeldiniń isin tákirarlawǵa ótti... Olarǵa bolısqanday teńiz tamannan samal kúsheydi. Qápelimde, jalın-jalınǵa ulastı, tútin tútinge qosıldı. Aspan menen jer arasındaǵı bostanlıq qızıl jalın aralas buwazaqbuwazaq qara tútinge tolıp ketti. Bir topalań álamat baslandı: qamıslıqlar arasınan pır-pır ushıp kóterilgen hár qıylı quslardıń qanat-quyrıqları kúyip, túngi gúbelektey, tomp-tomp qaytıp otqa túsip jattı. Inlerinde, uyalarında tunshıqqan haywanlardıń ayanıshlı dawıslarına qosıla, ot arasınan sekirip júnleri pısqıp, jalınlap, jan aybat penen shapqılaǵan tuyaqlı haywanlardıń izlerinen adamlar juwırısıp, jan talası menen nápsi arasındaǵı gúres qızdı. Tınımsız dawam etti... Ján-jaq hesh túsiniksiz gúwildige, shuwıldıǵa, jılaǵan ızıldıǵa tolıp, qulaqlar pitti...
Araların qopalıqlar menen qalıń toǵaylıqlar bólgen awıllar, jalpılamay órtten keyin payda bolǵan maydanlıqlarda,
484
shashıwlanıp, suwı qurıǵan kóldiń balıǵınday, shoq-shoq bolıp tasırayıp qala berdi...
«...Xalayıqlar, xalayıqlar, el kórpesi serpildi, ıqtırmaǵa ot tiydi, ot óshiriwge shıǵıńlar!..
Maman biydiń dawısı kóller ústinde, atızlar basında, qopalıqlar arasında qayta-qayta gúńireniwde... Sóytip, órtke qarsı kúshli hújim dawılı kóterildi, burqasınlı Aral teńizine sıymay, buwazaq-buwazaq bolıp biyik jaǵaǵa urǵan úzliksiz asaw tolqın shınjırı kibi, qol uslasqan neshe júzlegen kempirǵarrılar, hayal-balalar, bawırınan jel ótken esapsız adam Maman biydiń aqbozına erip, jer tanabın quwırıp kiyatırǵan ottıń aldın keseledi, kim qumǵan, kim tabaq, kim dúmshe, kim mes... áytewir qolına ilingen ıdıs penen suw quyadı, háreket kúshli. Kim bir jıńǵıl alıp jer sabalaydı, kimler ógiz ornına gúndege jegilip, ot aldınan uzın-shubay jer súrip baratır.
Shabbazlı ózbeklerden kelgen Xudaybergenler de Esim biy toparı menen birigip, qıyqıw salıp ot óshirisiwde, qarsı tárepke kesek atıwda...
Arpalısıp lawlaǵan ottı óshiriw múshkili artıp baratır... Órt bazı orınlarda teńizdiń betindegi qamısqa tiygen ottay bólinip, qara tútin pısqıp, aspanǵa atlıǵıp atırsa, bazı jerde tútinnen ushqın dórep, dáryanıń, kóldiń ekinshi tamanında órt payda qılıp jattı.
Pıshıq murnı batpas qopalıqlardıń ornı dala-dala bolıp qalıp atır. Usı qopalıqlardı boylap, gójegin joyıtqan qoyanday at qamshılaǵan nókerler «orıs biy qayda tasalandı?» degen dawrıq penen, órden ıqqa shabısıwda, Esengeldiniń shaqırıǵına kelgen mıńlaǵan qol bir-birin jazdırıspay, «anaw qarawıtqan orıs biy» desip, qulaǵan kúyik torańǵıllardan-torańǵıllarǵa, shoqalaqtan-shoqalaqqa ǵorbań-ǵorbań juwırısıp júr...
Bir keń jazıqlıqta eki tárep jolıǵıstı. Qatań sawash baslandı: qoshqar dúgisleri, qoraz shoqısıwları, teke tiresleri, hayal julısıwları, palwan gúresleri, biy qamshıları, nóker nayza-qılıshları... bári-bári háreketke kirdi. Órtten keyingi qap-qara túbirlerdiń pısqıwın qan tamshıları óshirip jattı.
San mıń qoldı baslaǵan aqboz atlı Maman biy at-jaraqlı Xiywanıń qırq nókeri hám qońırat atlıları arasında tınbay
485
dawıslap, tárepdarların xoshametlep, óziniń amanlıǵınan xabar berip, qayımǵa kelgen nókerdi aldına óńgerip qashadı da, qara kórim jerge aparıp qozıday ılaqtırıp keledi, jáne birewine qol saladı, quwadı, qashadı...
Bul soqlıǵısıw jáne bir kún sozılǵanda, ot bergen atjaraqlı táreptiń jeńiske erisiwi sózsiz edi, ot óshiriwshilerge birden yosh kirdi. Izinde júzden asa atlısı bar Mırzabek biydiń hawazı esitildi:
— Harma, Maman biy! Bizge maydan ber, dem al. Maman biy!
Qaraqalpaqtıń jábirkeshleri, kórsetiń bizge jawıńızdı!
Urıs qaytadan qızdı, jekke júyrik atlını tutalmay ózlerinshe «oyın» qurıp júrgen nókerler endi shın mánisindegi urısqa ótti. Haqıyqat ayawsız qan tógispe endi baslandı... Kún bata eliwlegen atlısı menen ǵarrı Ubaydulla biy jetti. Lekin, ǵarrı biy abaysızda attan quladı... Endi urıs júdá shiyelenisti. Namazshamǵa deyin tınbay urısqan Xiywa nókerleri, Esengeldi hám onıń biraz atlıları sharshadı ma, qarańǵı túsken soń, suwǵa batqan kesektey, ǵayıp boldı... Ǵajja-ǵaj shaynaspa urıstıń dawamı tań atıwına qaldırıldı...
Kelesi kúni azanda quyash nurına aralasıp «Kóp kúshti kórgen xiywalılar basqı tawıp qashıptı» degen ǵawasat shıqtı. Bul ırasqa aynaldı.
Urıs toqtadı. Hár kim óz ǵalma-ǵalına qayttı.
21
— ...Úy soǵıw jaqsılardıń isi, buzıw dońızlardiki...
Amanlıq shákirt bolǵan úyshiniń bazda-bazda aytatuǵın bas gápi usı. Bunnan tısqarı kóp sóylemes, qodireń gápke sarań adam eken. Bárha jumıs penen bánt. Gúymeń-gúymeń, gá aǵash jonadı, gá uwıq iyedi, gá kókleydi... Ne islese de, bárin shákirti ushın islep atırǵanday. Qórsetpey, úyretpey, eskertpey is baslamas. Sharshasa, jońqalardıń ústine jambaslap jatıp:
— Azamatım, endi óziń kórshi, — deydi de, Amanlıqtıń isin baqlaydı. Ol nabada aǵashtı teris jonıp búldirse de, qızbas, ornınan qozǵalmas. «Endi anawsın qolǵa alıp kórshi» deydi mıyıǵınan kúlip.
486
Ustanıń hayalı da nayatıy haq kewilli adam bolıp shıqtı. Ózi jas balalı bola almaǵan japsaqlı hayal eken. Qarakózdi óz perzentindey kórip qaldı. Onıń eki qatlıǵı bilinip, ayaǵı awırlasqalı, kóp jumsamaytuǵın boldı. Azanda onıń uyqısın buzbay, ózi chay qaynatıp oyatadı.
— Túrgel qızım, Qarakóz, — deydi álpayım.
Bul jaǵdaylar Amanlıqtıń usı úyge degen adamgershilik súyispenshiligin, ustalıqqa degen uqıbın arttırǵan ústine arttırdı. Iske qunt penen berildi. Alaǵadalanbadı. Xiywanı kúsemedi. Hátteki, awıl-eli haqqında xabar biliwge qızıqsınbadı da.
«Ele bárin bilermen» dep, ózin-ózi jubatadı. Nabada, Bektemir esine tússe, kórip qaytqısı kelip turadı da, «pay ádeti jaman, ashshı dálkek qıladı, kelse, biyshara kem kewilli Qarakózimniń zeynine tiyer» dep, onı umıtıwǵa tırısadı.
Ustanıń isenimi artıp, úylik taldı shabıwǵa ózi ketip, ózi tańlaytuǵın dárejege jetip qaldı.
Búgin ol toǵaydı kóp gezdi. Aǵash tańlaǵanlıqtan emes, tek erkin dem alǵısı kelip júr. Ótken ómirin kóz aldınan elesletti. Idiraldı ulı Jaqsılıǵın esledi. «Ol da úyshi bolsa, atına sáykes Jaqsılıqqa xızmet qılsa, alǵıslarǵa sazıwar bolsa... Hayal áperip shańıraq qılsam. Aqlıq súysem, Ǵárip Qarakózim tuwǵan balanı izine ertip ózi adam qılsa... Ótken ómirge nalımay-aq, endigisinen-aq ırazı bolar edim... Jaqsı jasamaq bolsa da, jaqsı bolıp ólmek joq degen. Eń bolmasa, ólimim qádirli bolsa...»
Uyqıda múlgigen toǵaydıń tınıshın buzǵan «taq-taq» esitildi. Qulaq saldı. Kim bul? Balta urıwı tez-tez. Bunday shápik háreketler Bektemirde bolatuǵın edi. Solmeken?... Ol toqıldı tamanǵa qaray júrdi. Aq terektey boyshań sulıw aq taldı shawıp atırǵan birewdi kórdi. Baltanı hár urǵan sayın basındaǵı qara qalpaǵı selk-selk etedi. Sózsiz, Bektemir! Sebebi, bul átirapta bunday qalpaq kiyetuǵınlar az. Oynap qorqıtpaqshı bolıp turdı da, balalıq etpeyin degen oy menen, alıstan atın aytıp, sálem berdi. Bektemir qalpaǵı menen mańlayınıń terin sıpırıp artına burıldı, «Haw, Amanlıq aǵa...» dep dálbireklep kele sala qol alıstı. Amanlıq-esenlikten keyingi birinshi sorawı mınaw boldı:
487
— Amanlıq aǵa, pushıq jeńgey saw ma?
«Bul bıjıq sáweyekke nege ayttım?» — dep ókindi Amanlıq hám onı qaytarıp qoyǵısı keldi:
— Dálkek qılma, qosshım. Ay jarılqap kún tuwıp, perzent kórsetse, murnı da, tili de bilinbey ketedi maǵan.
Bektemir onıń shırayınan shın ashıwlanǵanın uqtı. Óz minezi ózin muńaytpadı, soradı:
—Amanlıq aǵa, elden xabarıń bar ma?
—Kesgellem!
Olar shabılǵan aǵashtıń ústine qustay qonaqlap otırıstı.
—El astan-kesten bolǵan... — dedi Bektemir.
—Bul ádalatsız qudayǵa ne jazdıq eken?! — dep Amanlıq birden sarsıldı.
—Amanlıq aǵa, júregińdi basıp tıńlay ber. El ishi bir qaynawıtlaǵan. Xiywa xanlarınıń burınǵı-sońǵı ádeti — buqsań, ústińe júk mindire beredi eken. Muhammed Ámin inaq taxtqa minip alǵan soń, Esengeldi máhremge ertip elge qırq nóker jiberipti. Úndemey salıq tóleytuǵın biziń sahrayı qaraqalpaq pa? Maman biy ǵujır menen atqa minip salıqshılarǵa qarsı barlıq eldi ayaǵınan tik bastırıptı. Ubaydulla biy túwe Mırzabek biyler-ám kelgen. Esim biy awılı, tolayım kóterilgen. Qullası, oq-jaraqlı Xiywa nókerleri menen úlken qan tógispe bolıptı. Biyshara Ubaydulla, qartayǵanda sheyit ólgen. Shabbazdan barǵan Xudaybergen ismli qolı ónerli ózbek diyqanı bar edi. Xiywalı bir nóker oǵan «namısıń joq, satqın» dep qılıshtan ótkerip ketipti. Házir awıllar arası burınǵıday toǵaylıq emes, Kishi júzdiń jerindey dala-dala bolıp qalǵan deydi. Bárin ot jalaǵan.
—Esengeldi qay tárepte bolǵan? — dedi Amanlıq shıdamay.
—Xiywa tárepte. Onıń kóp qońıratları Xiywa tárepke ótken. Xiywalılar bolsa kóbinese bir awıldıń iytin ekige bólip talastırıp, tumsıǵı qanap shúyik bolǵanına, kesek atıp tura bergen...
—Way, ne qılıp jiberdiń, Bektemir?!
—Ne qılayın? Esitip, bawırım órtendi. Tek quwanıshlısı Maman biy
ǵujırlanıp, Xiywadan |
barǵan |
jasawılbasını óltirgen. Jáne onlaǵan |
nókerin jer menen |
jeksen |
qılǵan. |
488
Qalǵanlarına basqı taptırıp qashırǵan. Esengeldi de Xiywaǵa qashıp kelgen, deydi.
—Endi ashıw menen xan barlıq qabaǵan iytlerin eldiń ústine aydap, jurttı talatadı, tuqımqurt qıladı desesh.
—Olay emes. Eń jaqsı tamanı, olay emes. Xan jaqsılıqtı biledi eken. Jasawılbasısınıń ólgenine qıynalmaptı. Ol burınǵı xanlarǵa da xızmet etip, bir eshekten, ekinshi eshekke awısqan quyısqanday bir sobılıq eken...
«Ólse ólsin, tınısh eldiń nege mazasın aldı» depti. Inaq Esengeldini sarayında bir juma saqlap, qasına kóp kátquda qosıp, «sahrayı
qaraqalpaqtıń balalarınıń |
kókiregine |
Xiywanıń |
nurın |
quyasız, |
oqıtasız» dep, bes altı molla da jiberipti. Ubaydulla biy balası |
Orınbayǵa |
|||
jay saldırıp, «Orınbay qala» degen at bergizip, Buxaradan shaqırtıp molla aldırǵan dep esitken edim. Sadaǵań keteyin Xiywanıń xanı, sol «Orınbay qalaǵa» endi óz atınan shaqırtıwsız-aq, molla jollaptı. «Eldiń tolqının basıń» dep tapsırıptı. Bul jaqsı.
—Izin jaqsılıqqa ákeldiń ǵoy.
—Xiywa degenniń ózi Xorezm shuqırına nur shashqan shamshıraq emes pe? Sen de, biz de usı shamshıraqtıń sharapatınan usta bolajaqpız... «Ustalı el dúzeler» degen. Elimiz dúzeledi. Awzınıń duwası, tiliniń márgiyası, bileginiń kúshi bar Maman biyge tasaddıq dey ber. Esabın tawıp elge kóp kátquda, molla áketken Esengeldige hám raxmet dey ber. Elde birew ójet bolsa, ekinshi birew tórelik qılıwı lazım eken.
—Al endi, sen bul gáplerdi qaydan esittiń?
—Xiywada qaraqalpaqlar jóninde duw-duw gápten qulaǵıń ger boladı. Tap keshe Aydostı kórip qaldım. Sol ayttı. Oǵan xannıń ózi aytıptı.
—Háy, qanday kishi peyil xan. Aydostı balasınbay sırlasıp júrgen-á!
Ilaya, mıń jasasın bul xan!
—Perishte awmiyin degey.
Olar biraz waqıtqa shekem úndespey, hár kim bilgeninshe kewil duwasın oqıp, xandı alǵısladı. Al, xan bolsa, elge, kátquda jollap, mollalar jibergende waqıtsha ne utıwdı názerde tuttı? Aqıbeti ne boladı? Júzeki jaqsılıqlarınıń astında
489
qanday sum túlkiniń qıp-qızıl sulıw quyrıǵı bılǵańlap atır? Bular haqqında ekewi de oylamadı.
—Qáne, Amanlıq aǵa, sırlasayıq, — dedi bir waqıtta Bektemir. — Sen birinshi úydi kimge soǵıp beriwdi oylap júrseń.
—Men be? Men... Maman biyge soǵıp beremen. Óziń-she?
—Men be? Sen de oylandıń, men de oylanıp alaman. Qashan qaytasań?
—Óziń-she?
—Ustanıń aytıwı boyınsha sarras bir jıldan.
—Quda qálese, bes-altı ayǵa qalmaspan.
—Sen nege meniń hayalımdı soramaysań?
—Sende hayal joq-tá.
— Kóreseń joqtı. Tuwdı. Ul tuwdı. Meniki. Dál ózime usaydı.
—Qutlı bolsın, balańa uzaq ómir bersin. Alıp qaytasań ba?
—Balanı taslap ketkenshe ólgenim abzal. Aqırı, bileseń be? Ustanı jek kóremen. Shırtıldaq, hástedey bolıp alıp, úsh hayalı barın aytpaysań ba? Úshewiniń burımların bir qosıp baylap sabaytuǵının qáyterseń. Meniń súygiligim jegen tayaqtan say súyegim qaqsap boldı. Bilmedim, shala
úyrensem de qaytaman ba?
—Óytpe, shıda! Túrgeleyik, endi aǵash shabayıq.
—Az ǵana sabır et, sorawıńa juwap al. Birinshi ret, úlken arba soqpastan burın óz balama, izinen seniń balańa adaǵarba soǵaman.
—Bul dúnyada máńgi jasaǵaysań!
—Pátiyańdı ózgert. Óytip qor bolajaq jaǵdayım joq. Birge jasaǵaymız! Úyshi bolmasa adamlarda lázzet te joq.
—Pay, Bektemir, qızıq jigitseń-dá, túrgel endi!
Amanlıq onıń menen xoshlasıp, baltasın iynine salıp toǵay-taldıń arasına sińdi.
Bektemir shala shabılǵan juwan aqtalǵa balta urdı, eki jerden alma gezek toq-toq etken balta seslerinen toǵay qusları úrkip ushıp, shurqıldasıp sayrap, óli tınıshlıqtaǵı toǵayǵa jan kirip jańǵırıp turdı...
490