Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Qudaybergenniń óz joldaslarınan ózgesheligi kiygen kiyimlerinde, yamasa orta boylı pákeneliginde, yamasa pátirdey juqa júzliliginde emes, dóńgelek kózlerin sál aspanǵa tutıp qaraytuǵınında edi. Onı jatsırap, tańlanıp qaray bergen tek Aydos boldı. Basqalardıń dıqqatı Esim biy menen Maman biyde. Olar atalı-balalıday qushaqlasıp kórisip, hal-jaǵday sorasıp atır.

Esim biy Maman biy siltegen Shabbazdıń awıllarına barıp, házir elge ertip kiyatırǵan jigitlerin birim-birim tanıstırdı. Hámmesi japekesh adamlar eken. Ózleri tilep kiyatırǵan... Olardıń basshısı Qudaybergenniń hám usta, hám baǵman, hám jerge adamnan basqasın kógertiwge qúdireti keletuǵın diyqan ekenin aytqanda, Maman biy:

— Ájep elge qońsı bolǵanbız, keliń kewli ashıq azamatlar, — dep ózbek jigitleriniń hár qaysısın bir qushaqlap súydi. — Járdem etińler...

Úyretińler... Ózlerińiz jılınǵan otqa bizdi de jılıtıńlar... Jaqsı niyetimizge ortaq bolıńlar. Bizden-ám úyrenińler...

—Maman biy, biz sizlerge kóp nárse alıp kiyatırǵanımız joq, — dep Qudaybergen hár eshektiń ústindegi yarım qap biyday tuqım menen kese taslanǵan túydek-túydek qabıqlardı azsınǵanday bir qatara sholıp turıptı. — Lekin, biyday tuqımnıń hár denesinde, aw toqıwǵa, arqan esiwge ákiyatırǵan qabaǵımızdıń — hár talında awılımızdıń sizlerge sálemi bar.

—Máńgi minnetdarmız, aǵayinler. Qáne, kettik, — dep Maman biy izge qaytıp awılına baslayjaq edi. Esim biy ójet biydiń baǵıtınan qaytarmaw maqsetinde.

—Házir bizikine barıp dem ala turamız, siz joldan qalmańız, —

dedi.

Maman biy az ǵana oylanıp, óz joldasların bir qatara kózden

ótkerdi. Oyı Esim biydiń ózi kelgenshe, onıń awılında pármannıń orınlanıw-orınlanbawın qadaǵalamay-aq

«Qazaqdáryaǵa» shekemgi awıllarda is júrgizip bolıp, óziniń kóp waqıttan beri saǵınǵan dostı Mırzabek penen bir aqshamlasıp, tuwrı Jańadáryadaǵı Ubaydulla biydiń elatına jol tutpaqshı edi. Baǵıtın ózgertiwge tuwrı keldi.

— Baslańız, jas úlken, — dedi Esim biyge.

Aydos jalańash atın Maman biydiń aldına kese tuttı.

— Min ata, seniń menen birge júremen.

411

— Biy aǵa, tanımasańız kerek. Bul Sultan baydıń idiraldı ulı Aydos,

—dedi Bektemir.

—Attı atań berip jiberdi me? — dedi Maman biy

—Ózim, ata. Seni izlep shıqtım, ata! Seni kóp ertek biledi deydi. Qızıq deydi. Solardan esitejaqpan. Soǵan keldim. Búgin bizikinde Esengeldi biy atamlar qonaq. Úkeme at qoydı. Seni olar da maqtadı. Seniń pármanıńa dárman beriw kerek desti.

Maman biydiń kózleri nurlanıp, erni-ernine tiymey teztez sóylegen shaqqan Aydostıń basınan sıypalap, onıń aq bóz kóyleginiń sál qıysayǵan qızıl jiyekli dóńgelek jaǵasın dúzestirdi. Ótirik sóylep turǵan joq pa eken degendey, oynaqshıp turǵan qara kózlerine de qarap qoydı. Úlken biydiń qolı basına tiygenge mardıyıp turǵan Aydostıń kelbetinen hesh qanday sumlıqsız, haqıyqıy haq kewil balanı tanıdı. «Kóp jasa, balam» dep jalańash atqa ǵarǵıp mindi. Esim biydiń awılına qaray ózi jol basladı...

hám jamılǵısı) basqa háylesi joq keń ılashıqta oshaqqa abına maldas qurınǵan Omar ǵarrınıń eki jaǵında eki kelini, jarıspaqqa shılımtal esip otır. Ǵarrı ekewine tallap berip, hár qaysısınıń kósilgen ayaǵına oralǵan jiplerine qarap-qarap qoyadı. Kishkene kelininiń táǵdirge ázeli qayıl ekenin biletuǵın bolǵanlıqtan, ol tuwralı jaman oyı joq, al úlken kelini Abadannıń burın bardamlı jerde jasap, dáwir gárdishi menen áptadalanıp qalǵanın bilse de, hámme nársege qayıl ekeninen gúmanlanatuǵın edi. Keshe Nurabılla Esim biy awılına shaqırılıp ketkennen keyin, úlken kelinim hák shıǵarıp jatıp ala ma dep gúdiklengen edi, olay bolmadı, qaytama, jas kelinnen qalıspay, alaqanına túpirip jiberip shılımtaldı eskende, ǵarrı ekewine teń úlgere almay albırap, qoqańlaydı. Eki kelininiń islegenine teńnen ırazı.

Pesinge shamalasqanda Nurabılla kirip keldi, arqasında yarım batpanǵa shamalas dán menen, tórt túydek kendir qabıǵı

412

bar. Júklerin ásten ǵana jerge qoyıp, arqasın shókshekke tirep otırıp, mańlayınıń terin sıpırdı.

—Jáne qanday olja ákeldiń, balam? — dedi ǵarrısı dán salınǵan qara qaptı qolı menen sıypalap. — Haw, biyday ma?

—Awa, aǵa. Esim biy ákelipti. Solkárada Maman biy de bar eken. Egiń, — dedi. Mınaw qabıqtı aw-duzaq qılıwǵa berdi.

—Qaydan tapqan?

—Shabbaz betten ákelipti. Birge kelgen ózbek diyqanları da bar.

Eki kelininiń jawtańlasqan kózi eriniń sharshaǵan kelbetine toyınbay, ekewi teńnen tigilip quwanıshlı otır. Omar ǵarrı gápti kóp sozbadı.

— Tuqım búginnen qalsa ishilip ketedi. Tez egeyik. Qáne, kelińler shılımtaldı jıynap bir-birden gúlshe kómińler, — dedi ǵarrı.

Olar kóp keshikpedi.

Omar ǵarrınıń ózi gúndeni basqarıp, moyıntırıqtıń bir jaǵın ulı Nurabılla, ekinshi jaǵın qos kelini súyredi. Keń biyday atızında is baslandı. Bunday kórinis hesh kimge tań emes, kerisinshe, bunday birikken kúsh birazlardıń kózin qızıqtırıp, hár kim usınday bolıwdı árman eter edi.

—Omar ata, qıylanbasańız, izinen moyıntırıqqa biz hayalımız benen qosılsaq, basqararmısız? — dep keldi jańa qosılǵan erli-zayıplılardıń bir jubı bir shekiyne biyday tuqımın kórsetip.

—Jer tayarlay berińler, men sharshasam Nurabılla járdemleser, — dep ǵarrı ulı ushın juwap berdi.

—Qos qatınlı arıqqa jábir emes pe? — dedi birew tosattan. Bul Esengeldi biydiń dawısı edi. Bári jalt burıldı. Qońırat ruwınıń burınǵı

jesiri bolǵanım ushın maǵan tiygizdi degen

pám menen Abadan:

— Biziń narımızdı qos qatın túwe tórt qatın da sharshata almaydı, — dedi.

Úlken hayalınıń juwabına Nurabılla ırzashılıq penen mardıydı. Kishi hayalınıń terlegen qızıl júzleri jadırap moyıntırıq astında mırs-mırs kúldi.

Esengeldi biy órge qarap túpirmewdi maqset etkeli bir kúnde eki ret sátsizlikke ushıramaǵan edi. Házirgi juwap onıń búgingi ekinshi sátsizligi boldı. Ol azanda, úyinen atlanǵanda,

413

úsh kúnlikte Sultan bay menen ashıq sóylesip, oǵan aytqan gápleri boyınan suwıq ter juwırtqanı ushın, ózin jubatıwdı hám Maman biydiń sırtınan bolsa da, bir sebep tawıp, kópshilik aldında muqatıwdıń jolın maqset etip atlanǵan edi. Ol «Sultan bay bári bir hesh kimge aytpaydı, qanı naǵız qońırattıń qanı» dep ózin-ózi isendirip kórdi. Bul sayızlıq etti. Sebebi, Sultan bayǵa «qoldawlı» tiyresinenseń dep, ashımayrıq qılıp qoyǵanınan pátlendi. «Solay ekenine isenip, júregine ǵulǵıla túspese jaqsı» dep qáwipsindi.

Jas biy Qurbanbaydıń da Maman biy tárepine ótip ketiwinen qorqatuǵın edi. Sol ushın onıń aqıl qaltası — anası Sháriypanı kóriwge qıyallandı.

Sháriypa menen awlaǵında tilleskeni mınaw boldı:

—Siz pármandı quwatlaysız ba?

—Quwatlasaq, bay tawıp alıwımız kerek.

—Háwirińiz qalay?

—Bala tuwmasam, laplaǵannan ne payda?

—Maman biy qaqsallardı adam demeydi.

—Nálet, qaqsal degenlerge!

Esengeldi biy ház etip ǵarq-ǵarq kúlip edi, jolǵa shıqqannan keyin Sháriypanıń «náleti» tikke ózine qaratılǵanday túyilip, astınǵı ernin tisledi. «Qaqsal qatın pánt berdi!»...

Esengeldi biy Begdulla qarasaqal awılına Maman biydiń joǵında barıp, jayma-shuwaqlanıp, hal-jaǵdayın óz kózi menen kóriwge qızıqtı. Sebebi, onıń oyınsha usı awıl Maman biy shıǵarǵan pármandı, birinshi quwatlaǵan saǵadaǵı awıl, usı awıldıń keypi-káraqtı menen pútkil awıllardıń keypikáraqtın belgilew múmkin.

Mine, onıń házirgi biyday atızında ushırasqan Nurabıllaǵa, hayallarına doh urǵanınıń sebebi, olardı gápke mantıqtırıp, izinen ózi shıǵarıp alıwdıń jolların izlemekshi edi. Aytqanı bolmaǵan soń taban tiresip turmadı.

—Nurabılla, meni Maman biydikine baslap baramısań?

—Ájep, biy aǵa, — dep Nurabılla Esengeldi biydiń atın jılawladı.

Olar Baǵdagúlge dalada ushırastı. Ol otın maydalap atır eken.

— Maman biy úyde me?

414

Nurabılla tańlanıp Esengeldi biydiń betine qaradı: «biydiń joq ekenin jolda ayttım ǵoy...»

—Biy joq bolsa, shańıraǵı bar, attan túsińiz biy, — dedi Baǵdagúl jumısın toqtatıp.

—Túspey-aq qoyayıq. Men Maman biydiń pármanına dárman endiriwshimen. Párman degen nárse basqa qarapayımlar menen birge párman bergen adamnıń ózi ushın da párman. Saǵasında tuwrılıq bolǵanı jaqsı. Maman biy sennen sorawǵa ya uyalıp, ya umıtıp shalalıq jibermesin, dep keldim. Tuwasań ba, biyde tuwdırǵanday shama bar ma?

— Biziń biy heshteńeni shala qılmaydı, biyǵam bola beriń, biy.

— Onda júdá jaqsı eken. Óz pármanına ázzi kelmese bolǵanı. Yaqshı, Nurabılla, saǵan ruqsat. Eki hayalıńdı teń tuwdıragór, — dep Esengeldi biy atın burdı.

Ol qanday sırlı oy menen bul úyge keldi hám ne ushın qarsılaspay,

Onıń awıldan shıqqanda qorqqanı tek shól. Sonlıqtan, Ámiw dáryanı jaǵalaǵandı maqul taptı. Bul bir jaǵınan shólletpese, ekinshi jaǵınan — alǵan baǵıtınan aljastırmadı.

415

Bul kúnler, Amanlıqtıń nesiybesine, qoyanlardıń gójeklep, qırǵawıllar máyeklep, shóje shıǵarıp atırǵan kúnleri edi, qonsa ash bolmadı da. Dárya boyındaǵı qalıń urıqlıqlar ya qamıslıqlar arasınan qırǵawıldıń uyalarına jolıǵıp,

kenepattay máyek jıynaydı, yamasa eki barmaǵın ernine basıp, ash gójek bolıp bıyqıldasa bolǵanı, átirapı shapqılasqan ana qoyan boladı.

Birewine tas jiberse, sol jerde tıpırlap qaladı. Moynındaǵı góne qınaplı qılısh, Orazan batır bergen qılısh, kúnine jarap kiyatır.

Tutqan ańın soyadı. Bárinen de beter, oyı hawlıqtırmaydı, kókiregine hesh qanday qorqınısh uyalatpaydı, japadan-jalǵızlıǵın sezdirmeydi.

Qasında kúshli

joldası barday-aq, qádemleri nıq.

Usı júris penen ol, kúnler emes, hápteler ótkerdi, biraq qansha júrgeniniń esabın almadı. Alǵa qádem taslaǵanı esap, júrip baratır, júrip baratır...

«Dúl-dúl» atlaǵannan ótkende, qayırdaǵı bir qopalıqta kútilmegen baxıtsızlıqqa duwshar keldi. Jolbarıs uyasınıń ústinen shıǵıp qaldı. Ana jolbarıs kúshigin qızǵanıp adamǵa atılmasın ba, qápelimde, eki ortada jantalası baslanıp ketti. Birin-biri ayamadı. Jolbarıs Amanlıqtıń qınabınan qılısh alıwına pursat bermedi, bapıldap, ırıldadı, gá tırnadı, gá tisledi. Amanlıqtıń bet-awzınan qan jostı. Qáytken menen, adam adam emes pe, hiyle taptı, qınaptaǵı qılıshtıń sabına qolı jetti. Jolbarıstıń kegirdeginen qan atlıǵıwı menen gúńirenip, ıńırsıp qaptalına gúrs etti. Amanlıq qosıla jıǵıldı. Jolbarıs birotala sap bolıp qalǵan eken, aldınǵı eki ayaǵı arasında qoltıqlasıp astına túsken adamǵa heshteńe qıla almadı, Amanlıq állen waqıtta esin jıydı. Tiri qalǵanına shúkirlik qılıp qaldawrap tikeydi. Jaǵaǵa barıp ılay suwǵa awzı-basınıń qanın juwdı. Oń qulaǵın jolbarıs julıp alıptı, suw tiyip ornı ashıp ketti. Ińırsıp, mańlayın jıyırıp otırıp kóyleginiń eteginen jırtıp qulaq-shekesin tańdı da, ayaqların eplep basıp, jáne alǵa qádem qoydı....

Ámiwdáryanı jiyekley ósken sıydam torańǵıllıqtan shıqqan soń awıl kórindi.

—Ya, alla, shúkir, — dedi gúbirlenip. Sóytti de, tentireklewi menen shettegi páskeltek tamnıń qalıń aǵash qapısı aldında toqtadı. Sál samal bolsa jıǵılajaq. Ásten dawısladı:

—Pálek gárdishi quwǵan qudayı miymanman!...

416

óskin, kiyimleri qus tútkendey alba-dulba, bir qulaqsız ǵayrı adamǵa xan dárwazamanları anaday jerden-aq, «toqta, toqta!» dep buyırıp kimligin soradı.

— Atım Amanlıq, xannıń qaynaǵasıman.

Dárwazamanlar óz ara bir nárse desip kúlisti: Ózbek tilin jol boyı esitip kiyatırǵanına qaramastan, Amanlıq olardıń ne desip atırǵanın jartıwlı túsinbedi. Aqırı, shıdamadı.

—Men qaraqalpaqpan! — dedi.

—Qalpoǵ! — dedi dárwazamannıń biri hayran qalıp kúlip.

—Qalpaq emes, qaraqalpaq! Ózimniń atım emes, xalqımnıń atı qaraqalpaq!

Eki dárwazaman jarıspaqqa wahahalastı.

—Qayaqtıń qaraqalpaǵısań? — dedi ol demin bólip-bólip alıp.

—Tómenniń, — dedi Amanlıq.

—Kel, maǵan járdem ber, — dep ol mańlayınıń terin sıpırıp qabın jerge qoydı. Ala shapanlı bay alǵa júrińkirep barıp toqtadı. Qap kótergen adam shalǵayı menen awzın sıypap, bayǵa esittirmey sóylendi.

—Áy, mańlayı qara, men qaraqalpaqpan, dep baqırǵansha, mańlayı qaraman, eshekpen deseń bolmay ma? Mine, men de qaraqalpaqpan. Házir kimmen? Eshekpen. Áne, qaptıń iyesi, ıssıǵa shıdamay jelpinip tur, al meni óziń kórip tursań. Eshekten artıq-kemim bar ma? Sal mına qaptı iynińe, maǵan az ǵana dem ber. Soń sóylesemiz.

Amanlıq ıń-jıńsız barıp qaptı arqaladı. Uzaq joldan sharshap kelse de, ádepkiden mıqlıraq eken, bódenedey jorǵaladı, shımshıq adım menen baratırǵan erinshek baydıń ózinen de ozıp ketti.

—Shoshma, shoshma!1 — dedi bay.

1 Shoshma — asıqpa.

418

—Joq taqsır, shashpayman. Awzınan uslap baratırman, — dedi Amanlıq.

Bay túsinbedi, al áwelgi qaraqalpaq Amanlıqtıń «shoshma» degenge túsinbey baratır dep oylamadı. «Ózi óleyin dep baratırıp degishedi sorlı qaraqalpaq» — dep mırs-mırs kúldi hám oǵan:

—Ásten júr, — dep dawısladı.

Amanlıq adımın tarılttı.

Baydıń úyine aparıp, tiyisli haqısın alıp — qaytqannan keyin, jergilikli qaraqalpaq asıqpay ózin tanıstırdı:

— Meniń atım Qosımbet. Buyerde buxaralılar Koshmát deydi. Meyli, ne dese desin, biz joqarı qaraqalpaqlardan. Mıńlaǵan jan barmız, anaw saǵımlanǵan tawdı kórdiń be? — dep Qosımbet qolın shoshaytıp arqa-kúnbatısta bası úyinshiktey shoshayǵan bólek tawdı nusqadı. — Áne, sol tawdıń arǵı kánarında jasaymız. Hár kimdiki gúmirashılıq, balashaǵanıń ǵamı. Qalaǵa jumıs ishleshge kelamiz. Máná, búgin quday berip napaqanı ańsan taptım, — dep jańaǵı baydıń bir qap júwerisin bir shaqırımdaǵı bazardan arqalap ákelip, alǵan bir qosıwıs júwerisiniń túyinshigin, alaqanında maqtanıshlı keyip penen qaqshıdı. — Úsh ulım bilan qatınimgá, ózimgá bir kún quwırmash. Nan qılsań, álbette, qıyın. Al, endi sen ne qılıp júrseń?

—Sen ózińdi qaraqalpaqpan deyseń. Qosımbet. Tiliń ya qaraqalpaq ya ózbekshe emes, — dedi Amanlıq.

—Seniń esiń joq kórinedi, — dep Qosımbet ashıwlandı. — Xojayınnıń tilinde sóylemeseń jumıs ta tabılmaydı. Ele de seni túsinsin dep qaraqalpaqsha sóylegenime shúkirlik et.

—Mmm... — dep Amanlıq saray dárwazamanlarınıń ne ushın jónli xabarlaspaǵanın endi uqtı.

—Awılǵa barǵan soń kóreseń, — dedi Qosımbet. — Balalarımız buxarasha sóyleydi. Aqırı, qırq jıl boldı bólindik. Mıń jan qaraqalpaq bul átiraptıń xalqı menen salıstırǵanda, kóldiń suwına tamǵan bir tamshı mayday jıltıldap kórinbeydi. Al, endi ózlerińiz qaydasız? Bul jaqqa qanday táǵdir aydap keldi? Yamasa xannan qonıs jay sorawǵa keldiń be?

Amanlıq ne ushın kelgenin bayan etti...

419

—Há, — dep tańlandı Qosımbet. — Eger hár kim joǵın izley bergende, bir qaraqalpaq úyinde otırmawı kerek. Sen bir basıń isken jigit ekenseń.

—Jaq, Qosımbet, olay deme, — dedi Amanlıq. — Onnan da sen bul jerdiń áddi-úddin bilseń, xanǵa qalay kiriwdiń jolın ayt.

—Olay bolsa awılǵa júre ber. Ózińnen óziń túsineseń.

—Ol qalay?

—Ayttım ǵoy, awılǵa barıp bizikinde bolasań. Ekewimiz birge talap isleymiz. Soǵan shekem tiliń sınıp, dárwazamanlardıń tilinde sóyleytuǵın bolasań, olarǵa túyinshik awıstırasań, bolmasa, mına sıyqıń menen sarayǵa kiremen dep dámelenbe.

—Basla awılıńa, Qosımbet.

** *

Bul jaqtıń qaraqalpaqları otırıqlı bolǵan menen tómendegilerden artıqlıǵı shamalı eken. Amanlıq olardıń kún kórisleri menen tanısqan soń: «buralqı iyttey juwındıǵa qayıl sorlı xalqım» dep sarsıldı. Onıń menen qolınan keler nesi bar, elge Maman biydiń tapsırmaların, ósip-órbiw jónindegi pármanın ayttı.

— Kóbeygen maqul, — dedi jas úlkenlerdiń biri.

Bunnan basqa pármanǵa ılayıq basa-bas shara kórgen adam bolmadı, hár kim óz bası menen ǵay. Amanlıqta olar menen Maman biydiń pármanın izertleskendey pursat bolmadı, xan dárwazasınan ishke kirip, joǵınan dárek tabıwdıń mashqalasına tústi. Dárwazadan ishke kirip sóylesiw ushın tilin biliwden de awırı — datqa jayǵa shekemgi

ótkeleklerden ótiw. Hár bir ótkel misli piyazdıń qabıǵı, kózlerińdi ashıtadı. Aman-esen qırshıwdıń jolı — hár ótkeldiń iyesine túyinshigiń bolıwı kerek. Sonısız alǵa bir qádem taslanbaydı, aldıńdı ya qılısh, ya nayza, ya aybalta keseleydi. Usılardıń aldın alıw ushın Amanlıq áwelgi kúnleri Qosımbetke erip, soń-soń jalǵız ózi talap isledi. Biyshara bir mezgil tınǵan emes, ne dus kelse sonı isledi: júkshilik qıldı, arqalap otın sattı, suw tasıdı, hájetxana tazaladı...

Álemge maqtawlı Buxara, qoltıǵına bir neshe elden kelgen mıń-mıń sawdagerdi, neshshe júz tálábanı sıydırǵan keń qala

420