Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Maman biy bul ashıwlı adam menen házir baltamtap aytısıwdıń

Usı otawǵa tuwrılap kiyatırǵan bir topar atlınıń aldın keseledi. Olar Amanqul biy, Qurbanbay biy hám Ǵayıp bahadırlar eken.

— Toqtań! — dedi Maman biy. — Ne ushın kiyatırsız? Amanqul biy ózine dárek atlılar menen shetke shıǵıńqırap,

irkilmesten júrip ketti. Qurbanbay biydiń awzı ashılıp, ekilenip qaldı. Ǵayıp bahadır anıqlap sóylesiw ushın Maman biyge burılıp, sálem berdi...

13

Quwırdaqshınıń aytqanı ıras shıqtı. Ústi haqıyqattan da basabas, sawdagerler menen ótken-ketken jolawshılar irkilip, hátte, kóp qalalılar arnawlı kelip balıq jeydi eken. Quwırdaqshınıń qoynı-qonıshı gúmis teńgelerge tolıp, sıńǵırlap atırǵanı.

Amanlıqqa tınım joq, azannan qara keshke oshaqtıń awzında tikeyip turıp ot jaǵadı. Quwırdaqshı ara-tura ıssı qaqpash taslaydı. Jeydi.

Quwırdaqxana ash-jetimler menen diywanalardıń kúndelikli mákanı eken. Esigi ashılıwdan olar payda boladı.

Bet-awzı qara ǵojalaq balalar buralqı iytler menen talasıp, taslandı shóbire kemiredi. Amanlıq óz halın olardıń kún kórisi menen salıstırıp, táwbe etedi.

Ol quwırdaqshı menen haqı aytıspaǵan edi. Tilsiz, japakesh ot jaǵar, quwırdaqshıǵa unap qaldı. Sawasında:

— Áy, qaraqalpaq, bilemen, seniń menen haqı aytıspadıq. Ishińde gúptikey qalmasın. Men kisiniń haqısın kúydiretuǵın naymıtlardan emespen, — dep qoyadı.

Amanlıq burınǵısınan jedellenedi, isine ıqlaslanıp, sharshaǵanın umıtadı. Quwırdaqxana jabılǵan soń keshte eshekli otınǵa ketedi, geyde toǵayda qonıp, tań ala gewgimde bir eshek jıńǵıl jetkeredi. Bunday japakeshti kim sıylamasın, quwırdaqshı saqıylıq etip, ózine bir bóz kórpe, eshegine palań bergizdi.

441

Maylı tilli quwırdaqshı usılayınsha marapat penenaq Amanlıqqa kóz ashtırmadı. Jumıstan jumıs. Matyaqub sharbaqshıǵa barıp xabar alıwǵa da waqtı awıspaydı. Awıl-eldi saǵınıp, bazı aqshamlarda uyqılamay shıǵatuǵın ádet payda boldı. Eger bul ádeti dawam ete bergende, eti ketip súyegine taqalatuǵın edi, uyqısızlıq kóp údemedi, bir kúni tosınnan Bektemir keldi!.. Ustası menen álle qaydan arbalı-aǵash ákelatır eken, quwırdaq jep keteyik dep qayırılıptı. Bir-birin saǵınǵan jigitler, aynalasında kimler barın, kimlerden ǵárezli ekenin umıtıp, qushaqlasıp, jiptey esilip qaldı. Quwırdaqshı jırımsız xızmetkeriniń kewilin jıqpadı.

—Awıllasıń bolsa sóylesip al, má balıq jep otırıp sóyles, áy, isik qabaq, sen ottı ısır, — dep oshaqtıń aldında shóbire kemirip turǵan jalań ayaq, ústi-bası qara ǵojalaq birewge buyırdı hám Amanlıq penen Bektemirdiń aldına úsh-tórt kespe balıq ákelip qoydı.

Ekewi ne sóyleserin bilmes, bir-birine ırjıyısıp qarap, tek kúlise beredi.

—Biz asıǵıspız, sen qaydan júrseń? — dedi Bektemir azdan keyin.

—Men bayaǵı ketkennen aylanıp bunda keldim... Almagúl ólgen... al óziń-she? El-xalıq aman ba? Tez-tez sóyle. Maman biy qayda?...

Bektemir elden qalay kelip qalǵanı jóninde Amanlıqtıń Matyaqub sharbaqshıdan esitkenlerin tákirarladı. Amanlıq esittim demedi, onıń ózin, taza qaraqalpaq tilin saǵınıp qalǵan edi.

—Ayta ber, sóytip, sóytip?.. — dep otırdı.

—Sóytip, Maman biy eldiń erteńi dep jigirma jigitke qosıp tórt aqıllı bala jıynadı. Olar Esengeldi biydiń járdemi menen Xiywaǵa medresege kirdi.

—Ózi–she?

—Ózin orısqa tábiya dep xan da, mollalar da xabarlaspaǵan.

—Sóytip?

—Sóytip, bizlerdiń onımızdı qul bazarına salıp, usı átirapta qaldırdı, qalǵan on jigitti túrkmen ishine ertip ketti. Birewlerin baqsılıq, shákirtlikke de beremen dep edi... bir-birimizden biyxabarmız. Tórt-bes jılsız elge qaytpaymız. Aytpaqshı, ótken jumada ustamız benen Xiywaǵa barıp edik.

442

Dáwimdi kórip qaldım. Esengeldi biydiń atqosshısı Dáwim she? Qasında tórt-bes Xiywalı bar. Jaraqlı, qaladan dizilisip shıǵıp baratır eken...

—Amanlıǵı bolsa jaqsı edi...

—Bilmedim!!

—Kóp sarsılǵannan payda joq. Óziń ne hóner úyrenip atırsań? Haqı alasań ba?

—Haqı qayda? — Bektemir xojasınıń esitip qalıwınan qorqıp dawısın páseytti. — Haqı soramasa da bolar. Xojam arbakesh. Ele maǵan ásbap uslatqan joq. Aǵash kesemen. Gúpshek qaynataman.

—Jaqsı eken. Meniki hóner me?

—Hóner, hóner. Ózlerimiz balıqshımız, jewdiń mánisin bilmesek-she? Amanlıqtıń kewli qarar taptı.

—Bayaǵı ósip-órbiwdiń izi ne boldı? Bektemir

Amanlıqtıń iynine urıp kúldi.

—Sorama. Tamasha. Talay hayaldıń bóksesine shappat urıp ház ettik. Amanlıq murtınan kúlip qoydı.

—Óziń birewdi aldıń ba?

Bektemir burılıp ustasına qarap alıp, áwelgisinen de ásten sıbırladı.

—Qarap jiber, Amanlıq. Seniń quwırdaqshıń misli keli, meniki misli kelsap. Bap eken. Yaqshı, kóp qaray berme. Biziń ustanıń baydan qaytıp kelgen qızı bar eken. Qaytısın apqashaman.

—Kóz qıspay qılıp kórdiń be?

—Sorama, bala. Misli ertlewli at. Qálegen aqshamda minip sayır qılaman. Aytpaqshı, óziń qurı júrme. Iyni kelse birewdi al. Balalı jesir bolsa da qaytpa. Maman biydiń tapsırmaları usılay!.. Serboydaq bolıp bilmegen ekenmen. Dúnyanıń lázzeti hayaldıń qushaǵı eken ǵoy. Awa, awa,...

Kóp jıllardan berli kúlip kórmegen Amanlıqtıń isheksilesi qatıp, sonday «wahahahaladı» hátte, Bektemirdiń ózi de kúldi. Quwırdaqxanadaǵılardıń bári hayran qalısıp, olarǵa qarastı.

Amanlıq kúlkisin zorǵa tıyıp, kózleriniń jasın sıpırdı:

—Maman biy ballardı sınadı ma?

443

—Shet elge shaymiy ketse, eldiń atına nuqsan keledi, shet jer kórmegen xalqın, kórgen adamı menen bahalaydı, dep sınamaqshı bolǵan. Sultan baydıń balasınan ujıbatlısın tappaptı. Birli yarımınıń qulaǵınan tartıp-tartıp qoyǵan.

—Aytpaqshı, Baǵdagúl jas bosandı ma?

—Sorama, Amanlıq, birew qast etip balasın túsirtken.

—Usı dúnyanıń talası ada bolar ma eken, sirá?

Esengeldi biy ullı bolıp, Maman biyge at qoydırdı. «El ústine el kelgen soń tuwılǵan balanıń atı Elgeldi bolsın» degen. Ákesi quwanıp, eki biy jarasqan eken. Xiywaǵa kelip buzıldı. Esengeldi biydiń hár tanawında batpan samal menen ketti.

—Uh-uh, adam jumısqa sharshamaydı-aw!,.. Aytpaqshı, men barda Esim biy Shabbaz betke ketip edi?

—Oljalı bolıp keldi. Járdemge bes diyqan keldi. Qolı gúlli adamlar eken. Esim biyler taza jap qazdırıp atır.

«Qaratereń» tamandı baǵlı jer qılsa kerek.

—Jaqsı eken, — dep biraz jeńil nápes alıp, Bektemirdiń ustası tamanǵa kóz qıyıǵın saldı. Ol balıǵın jep bolıwǵa shamalasqan eken. Bektemirdiń ketip qalıwınan, kópke shekem jáne kóre almay qalıwınan qorqıp: — Seni izlegen kisi qáyerden tabadı? — dedi.

—Keneges awılı degen jerden.

—Qaraqalpaq arası ma?

—Ózbeklerde de keneges awılı bar, Balǵalı degen ruw da bar. Túsinbeymen. Burın qaraqalpaq eken, soń xan zorlap ózbek qılǵan deydi.

Iras-ótirigin bilmeymen... Meni ustam shep kórmeydi.

—Ilayım, shep kórmegey.

—Bektemir, boldıń ba?

—Lábbey, ustam! — dep Bektemir ushıp-aq turdı. Amanlıqtıń qolın qıstı. — Xosh, biz kettik.

Amanlıq olardıń qarası shókkenshe qarap qaldı.

—Mawqıń basıldı ma, qaraqalpaq?

—Awıldan búgin kelgendey boldım, xojam.

—Júdá bap. Áy, isik qabaq, má, joǵal! — dep quwırdaqshı baǵanadan berli otın ısırıp turǵan jetimge kúyip ketken bir kespeni ılaqtırdı. Ol ıssı kespeni úplep alaqanınan alaqanına awıstırıp awzına basıwı menen ketti.

Amanlıqtıń júzlerinde quwanısh, kókireginde álle qanday yosh,

qádimgi ornına — oshaqtıń awzına keldi...

444

14

Amanlıq penen Bektemir quwırdaqxanada diydarlasıp, gá xabarlar ushın nalınıp, gá xabarlar ushın eziwleri jırtılǵansha kúlisip, apaq-shapaq bolıp otırǵan payıtta, olardıń elinde, dawıs jetpes qalıń qopalıqlar arasındaǵı balıq penen shalań iyisi ańqıǵan áptada elinde, suwlar ústin tolqınlatıp, qopalıqlardıń lámli túplerin tozańǵıtıp, burın bolmaǵan, alasapıran quyın kóterildi....

Eki júzdey alaman Esengeldi biydiń otawına qora bolıp, qorshap kiyatır...

Bas sebep bılay baslandı:

Esengeldi biydiń Muhammed Ámin inaqqa bergen wádesiniń shopaǵı elge kelip shaǵılǵanda, dánesi Maman biy tárepke ótip, pushına ózi iyelik etetuǵınına kózi jetti. Sebebi, Maman biydiń «Birewdi dos qılamız dep, bir elattı qandar qıla almaymız» degen gápi jurtshılıqtıń bas dáliline,

inaqqa jiberip aldı... Inaq jasawıl basshılarınıń biri menen Dáwimge bes atlı qosıp: «Mamandı gelle qılsın, shawqımın ózim bastıraman», — dep qaytarıptı. Esengeldi biy ushın onı birden gelle qılǵannan góre, aytqanına kóndirip, awzına qaratıw paydalıraq edi. Sonlıqtan onıń izine jansızlar salıp, Begdulla qara saqal awılınan jekke kiyatırǵanında tuttırdı, ayaq-qolın baylatıp, sabatıp otawına aldırdı... Eger, qarsılıq etse, janın jáhánnemge jiberetuǵının eskertip, «joq» yamasa «awa» degiziw ushın kesgellem bir soraw qoydı:

—Nóker jıynawǵa kómek eteseń be, joq pa?

—Joq, joq, joq! Birewdi dos qılıw ushın bir kálata túrkmen elin jaw qılmaymız! — Maman biy bunnan artıq sóylemedi.

Bári bir, Esengeldi biy gúderin úzbedi. Bosattırmadı. Uzın arqan menen aǵashtay qundaqlatqan kúyinde irgege jatqardı da, qonaqları menen bázim qura berdi. Sol kúni keshke óziniń kewli juwıq biylerin, kátqudalardı shaqırttı. Olar biy shaqırıǵına

445

quwanıshlı kelse de, keń otawdıń bir qaptalın iyelegen jaw-jaraqlı nókerlerdi, al, tórde eli súreyinde dastıqtay sozılıp jatırǵan Maman biydi kórip, hawlıqqanınan kózleri patlıyısıp, Esengeldi biy iyek atqan orınlarǵa amanat jaylasa berdi.

—Murat shayıqtıń bir gápi esimnen shıqpaydı, — dep Esengeldi biy marhum shayıqtıń atınan jańalıq aytıwǵa hámmeniń dıqqatın awdarǵan bolıp, hár saparı, qundaqlawlı Maman biy tárepke bir qaraydı. — Óli gelleni kórmey óz gelleń eske túspeydi... — dep talay-talay qaytalap otır.

Bul gáp, junǵar elshisiniń gellesi, Jańakentte orıs patshasınıń atına ahidnama jazıwǵa kelise almay otırǵan qaraqalpaq biyleriniń ortasına taslanǵannan soń, biylerdiń, jasawıllardıń quwjıńlasıp, ahidnamanı imzalay bergeninen keyin, aytılǵan gáp edi. Esengeldi bunı shayıqtıń awzınan emes, Mamannan esitken edi. Hesh kim ótirigin shıǵara almadı. Mamannıń qulaǵı tıǵıwlı, esitpeydi.

Kelgenler, Esengeldi biy hár tákirarlaǵan sayın Maman biyge kóz astılarınan qarap, tıshqan tesigi mıń teńge bolıp, ápshileri quwırılıp baratır.

...Mańlaylardan suwıq ter shıǵarǵan bul awır jaǵday uzaq dawam etpedi.

Sáskege taman, bir tárepleme quyınǵa qarsı kúshli dúbeley turdı. Bul dúbeley xalıq qáháriniń epkini... Otırǵanlardıń tobı tarqamay-aq, otawdı eki júzlegen piyada diyqanlar, balıqshılar qorshadı.

Házir otawǵa qora bolıp qawsırılǵanlar solar...

Ashıwlı alaman otawdı buzılǵan qazaday dal-dal qılıp, ishindegilerdiń kegirdeklerine qol salıp, saǵaǵınan ilingen balıqtay — birim-birim kóshege ılaqtırmaqshı edi, átteń, on adımday jaqınlaǵanda, olardıń basshısı Begdulla qarasaqaldıń,

«toqtań» degen isharat penen, eki qolın qanat qılıp artına serpkeni irkti.

—Esengeldi, shıq maydanǵa! — dep gúrkiredi Begdulla qarasaqal. Ishtegiler basqı tawıp, juwırısa-juwırısa shıqtı. Suwıqta kiygen

tonnıń jaǵasınday úyge qawsırılǵan adamlardı kórip bári turǵan-turǵan jerlerinde beldewge asılıp lal boldı. Qoradaǵı atlarına hesh kim jetip úlgermedi. Kem-kem

446

qawsırılıp kiyatırǵanlardıń aldında shoqmar kótergen Begdulla qarasaqal «aqırın, aqırın» degendey bárha artına qol sermep kiyatır. Qolı bos adam joq. Kimde belsap, kimde balta sap, kimde shoqmar, kimde qaq jıńǵıldan sındırılǵap tayaq...

Xiywadan kelgen, ishektey uzın arıq, moynı quwrayday jasawılbası qırq buwın qurttay jıyırılıp, Esengeldi biydiń tasasında dir-dir etti.

—Yapırmay, bul ne bále? Men elińdi tek baqıldawdı biletuǵın baqalar eli dep edim. Jılanlardıń ordası eken ǵoy. Sora, amanlıqta, sora, ne múddáháleri bar eken.

Esengeldi biy ashıw menen kámarın kóterińkirep, alǵa eki qádem tasladı.

—Xalayıq, xalqım! Bul ne dawrıq? Óz uwıldırıǵın ózi jeytuǵın shortanǵa awǵannan amansız ba?

—Maman biy qayda?... Tiri me? — dedi hámme jabırlasıp.

—Tiri. Ózimizdi ózimiz óltirip jillimiz be? Ósipórbigende óltiriw ushın ba? Pay, xalqım, usınday alapaǵa shabasańlar!

—Bolar, bolar!!

—Bolar, qısqart!!!

—Maman biydi kórset, biyopa Esengeldi!

—Tez kórset!... Tez! ..... Tez!!!

Adamlar qansha ústemlik hámir menen topılıp kiyatırǵanına qaramastan, olardıń gáp tıńlap irkilgenine Esengeldi biy júregin bastı. Qorqınıshı serpile basladı.

—Sál sabır etińler, — dedi ol ózin márt tutıp. — Irkilińler! Úyge lárzem kelmesin. Ózlerińizdiń úyińiz ǵoy. Keregesi shıtnap ısırılmasın!

—Ha-ha-ha-ha. Ózlerińizdiń úyińiz!..

—Ha-ha-ha-ha-ha!... Keregesi shıtnamasın... Awdaramız!...

—Esengeldi biy, nóker alıwdı qazıwǵa beldar alıw deppediń?....

—Kóp sóz kerek emes, dana biy qáne?

—Sozba, tez kórset!

—Nege irkile beresiz? — dep Begdulla qarasaqal shoqmarın joqarı kóterip, izindegilerge «basıń» degen buyrıq beriwge házirlendi. Esengeldi biyde birden hawlıǵıw payda boldı.

—Hásseniy, at astıma tússe tóbelerińde oynar edim, — dep sıbırlandı jasawılbası.

447

Alaman Begdulla qarasaqaldıń qolına qarap jáne alǵa bir adım jılıstı. Aralıq kem-kem quwırılǵan sayın otawdan shıqqanlardıń janları kózlerine kórine basladı,

—Xalayıq, Amanqul biydi tıńlap kórińler! — dedi Esengeldi biy.

—Kerek emes!

—Kerek emes!...

—Óziń sóyle! Túrkmen eline qandar qılajaqlıǵıńnıń sebebin ayt!.. Óz awzıńnan ayt!..

—Áy, ladan Esengeldi sóyleseń-á! Adam óltiriwdi pishen orıw dep júrseń be?!..

Endi Esengeldi biyde sóylemewge ilaj qalmadı.

—Xalayıq, xalqım, onda meni tıńlańlar, maqul tıńlańlar, dep ol kókiregin ashıp alamanǵa qarsı jáne eki adım atıp otawdıń qaptalında jatırǵan kelige mindi — Áweli, Maman orıstı irkip, sóylesip atırǵanımızdıń sebebin aytayın. Ol sizlerdi aldap júripti! «Túrkmen elatın qandar qılmayıq, degen ótirik shaqırıǵın shúberek qılıp, ishine tas túyip júripti! Iras, ıras! Onıń gápleriniń sırtı juqa shúberek,

,ishi tas! Maǵan inanıńlar! Meniki sizlerdiń ǵamıńız! Maman orıs jansızı eken! Eldi búldirgen jaw xalıqqa qaray jáne súyremekshi! Aldarqatıp ústimizge jáne tas jawdırmaqshı!... Muhammed Ámin inaq taxtqa minse, el bolamız! Meyli, endigi gápti Amanqul biy ayta qoysın!

—Xalayıq! — Amanqul biy gezegine kelige mindi. — Baxıt qusı hár elde birew boladı. Maman biy basınan baxıt qusın ushırıp alǵanına pushayman qılıp barmaq tislemesin! Baxıt qusı Esengeldi biydiń qurashına qondı. Endi, endi Maman biy elim dese, baxıt qusınan ayrılǵanına shıdasın, xalıqtı aldamasın, el birligin saqlasın! Ol baxıt qusınıń uyasın Orıs patshasınıń sarayınan izlep edi. Tappay eldi búldirdi,

Esengeldi biy sol uyanı jaqın jerden Xiywadan-aq tabajaq. Ǵayıp bahadır, sen ne deyseń?

—Meniń baǵanaǵı sózim sóz. Meyli, xalayıqqa járiya qılayın. Kisiniń balasın jılatpastan burın óz balańnıń kózine úńiliw kerek. Inaq ushın túrkmen balasın jılatamız dep júrip, óz balamız qan jılap qalmasın! Meniń gápim usı!

448

qolına tiymegen bunıń! Petrborǵa barmay, jolda joldasların ózi óltirip qaytqan. Irasın aytqanda, ol elińizdi orıslarǵa emes, qazaqlarǵa satqan. Sol ushın siz móminlerdi aldap, jawız Abılqayırǵa járdem berdi. Onıń aqıbetin aytpay-aq koyayın... Qáyerde de xan, patsha bir sózli boladı! Eger aq patshanıń qaǵazı bolǵanda, bir nıshan kórmespedińiz? Biziń inaq qaǵaz ǵoy qaǵaz, lebiz berse, bárin bárjay qıladı. Inanbań mınaw jórgeginde urǵan satqınıńızǵa. Esengeldi biy júdá keńpeyil adam eken, ele óltirtpey qoyıptı. Búginligi tası tárezige jeńil kelgen mınaw orıstıń ishi janıp, sizlerdiń elińizdi paydadan qaldırajaq. Tıńlasańız wazzahası kóp. Tıńlamań, inanbań oǵan!..

Bir-biriniń qolın jazdırıspay kerege bolıp turǵan adamlardıń birazında salpawsıw payda boldı, geyparaları sóylerge gáp tappay, ashıwlanarǵa báne tappay, basların qasıdı. Endi ǵana ózine kelip, hesh kimniń sózin bólmey, aqırına baǵıp turǵan Maman biyge bul jaǵday orasan awır tiydi. Ayaqların aqırınlap basıp alǵa júrdi.

—Xalayıq, meni izlep keldińiz be? Tabanıńızǵa mańlayım! Irzaman! Bul kúsh toplawıńızdıń aldı bolǵay! Al, endi mınaw satqınǵa qarań, — dep shuqıp alǵısı kelgendey ashıw menen Esengeldi biyge suq barmaǵın shoshayttı. — Hey, Esengeldi biy, xan menen sóylesip bolıp xalıqqa xan tásilin salma, abayla! Seniń kewliń sumlıq qazanına aylanǵan. Ámin inaqqa bes júz nóker berip, el qırǵandaǵı maqsetiń, — mınaw otawıńdı kórkeytiwdiń ǵamı. Shebine oylanba! Durıs oylan! Bul otawıńa Xiywa xanın dos qılǵan menen, túrkmen xalqın jaw eteseń! Eki otlı tastıń ortasına salma eldi! Nápsiń ushın xalıqtı búldirme! — Ol óziniń qızıp ketkenin sezip dawısın páseytti. Qolın túsirdi. Juwasıdı. — Xalqım, gúmanlanbańız! «Ullı úmit qaǵazı» qay waqıtta da tabıladı. Tabamız! Jalǵız ótinishim bul qapırıq qonısta boy jazayıq, toyınayıq. Imkaniyat tawıp men orıs eline qaytadan barıp qaytayın! Máwlet beriń!...

—Sen orıs biy, sol orıs elin umıtasań ba, ya joq pa? — dedi Esengeldi

biy.

Dambalshań, jalańash beline jeken tal buwǵan, denesi kúnde qalǵan sazannıń qabırshaǵınday jıltır-qara bir balıqshı

450