Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

kópshiliktiń arasınan alǵa ótip, basındaǵı góne qara qalpaǵın qolına alıp:

—Mınaǵan qarań! — dep bılǵadı. — Bul matam qalpaǵı! Usınıń menen xalıq bolıp atımız atalǵan. Xalayıq, ne boldı bizlerge? Hey, biyler, kátqudalar, ne boldı sizlerge?! Esengeldi biy, sen matam qalpaǵın taslap, Xiywanıń shógirmesin kiygen menen babańnıń qaraqalpaq ekenin, matamlı, kóz jaslı, qayǵıǵamlı ekenin jasırasań ba? Bárimiz kiyeyik, umıtayıq ǵamdı. Xalıqpız, Mamanǵa isensek, Esengeldige de isenip kóreyik. Begdulla qarasaqal, háy xalayıq, isenip kóreyik! Eger, ol aldasa terisine topan tıǵamız. Qalay qaraysızlar? — dep ol artına — alamanǵa bet burdı. — Babalarımız orıslar menen nan sındırısqan, buǵan gúman joq! Biraq olar nandı aqlamasa, qashanǵı biz quwamız, biz! Wáde-ıqırarı bar el tawıp alar. Tappasa, Xiywadan pántlensek, ózimiz tabarmız. Nurabılla jora, sen ne deyseń? Men nókerlikke tayınman!

—Elge dástúr bolsa, qos qatınımdı arqalayman, — dedi Nurabılla oylanbastan.

Esengeldi jıldam kelige minip:

—Maqul gáp aytıldı. Bir ashıwıńızdı beriń, xalqım, — dedi. Alamannıń tobı báhárgi seńdey buzılıwǵa qaradı.

—Ooo, Xalqım! — dedi Maman qaytadan jónlesip. — Esengeldige inanbań! Ol órge túpirmewge sert etken. Házir sizlerden qorqıp turıptı. Mınaw nókerler menen atlarına minse, ústińizde qılısh oynaydı. Atların ápketińler!

—Ápketińler, ápketińler!... — dedi Esengeldi biy júdá múláyimlilik penen. — Kórgenli el qonaǵın qorlamaydı. Tek qonaqlardiki qalsa bolar. Inaqqa nóker bolsańız da, at tawıp beretuǵın men! Ápketińler!..

Xalıq qaytadan abırjıdı. Kópshiligi tım-tırıs, toptı buzıp izlerine qayttı.

—Orıstıń atın ákelińler, qaytsın, — dep baqırdı Esengeldi. Atqosshılardan biri juwırıp ketip qoradan aq bozdı jetelep shıqtı.

Maman biy atına mindi. Biraq atı ash, ózi boldırǵan edi. Zorǵa tur. Onı azat qılıwǵa jámlenip kelgen alaman, kók

451

quwǵan padaday, bólek-bólek bolıp hár jaqqa bólinip ketti. Begdulla qarasaqaldıń toparı Maman biydiń atın jılawlap qayttı. Áweli aybatlı, biy otawın ısırajaq kúsh demde-aq bosasıp, izi tús kórgendey boldı. Xiywanıń jasawılbasısı Esengeldi

biydiń jawırnına temirdey barmaqların qoyıp:

—Ataqlı biy, endi ne qılayıq? — dedi.

—Dem alıńız.

dedi. — Jańa ǵana Maman orıstıń: «Bular atlarına minse, ústińizde qılısh oynaydı» degen gápi bar. Házir ırasqa shıqsa, xalıq oǵan máńgi isenip ketedi. Shıda!

—Jaralı qasqır qáwipli bolmas pa eken?

—Joq, onıń barlıq qabırǵası sınıp ketti. Tiklene almaydı.

—Ilayım, aqıllı biy.

Azanǵı halqastıń náshesin ushırıp alǵan biyler, kátqudalar basın buzbay qonaqlar menen qaytadan otawǵa kirdi.

Is ońǵarıldı... Endi bázim emes, búgingi alaman tırnaǵan

kewil jarıqların pitep, tezirek nóker jıynawdıń ǵamında qızǵın gáp baslandı...

* * *

...«Karatereńniń» qublasınan Esim biy jardırǵan jańa japtıń eki boyı dumanday, dút toǵay kendirlik. Alıstan-aq may iyisi ańqıydı. Kól suwına shıqqan qamıstıń, balıqtıń, iysine úyrenip ketken Maman biydiń tanawın iyis qımırshıtıp, ústi-ústine túshkirip kiyatır. Hár túshkirgen sayın ózi ózine

«yarakimalla» dep kúlip qoyadı. Sonsha ǵázebetli ashıwdan sońǵı may iyisiniń túshkirigi quwantıp, júdá úskini quyılǵan aq boz attıń júrisin tezletti.

Baslap atırǵan júweri atızın aralap júrgen Esim biy menen Xudaybergendi uzaqtan tanıp, ózi birinshi sálem berdi. Diyqanlar húrmetine attan tústi.

452

—Raxmet sizlerge, elge toqlıq náwbetin qarattıńız, lekin... — dep turdı da, Maman biy izin aytpadı.

—Sarsılmańız, ataqlı biy, — dedi Xudaybergen. Ol qádimgisinshe kózin joqarı alǵan halında diyqanshılıqqa ıshqı menen qarap turıptı. Maman biydiń názeri de Xudaybergen qaraǵan tárepte.

—Maman biy, biz ózbekpiz, lekin, Muhammed Ámin inaqqa nóker beriwge qarsı bolǵanıńız ushın bizdi narazı dep oylamańız. Biz diyqanbız. Sizge bolǵan kewlimiz — sizdi keshe quwatlaǵan Begdulla qarasaqallardıń kewlindey jaqsılıq, amanlıq. Kásip-kári bir diyqannıń oyı, táǵdiri bir. Bizge jer, súw, quyash bolsa tamam. Al, olarǵa, — dep, Xudaybergen Maman biyge burıldı. Onıń betine jabısıp, qanǵa tolıp qıpqızıl bolǵan pataxannıń ústinen ásten sıypap, alaqanınıń qanın kórsetti, — Kórdińiz be, mınanı? Bul dúnyada adamnıń dushshı qanın sorǵısı kelmeytuǵın maqluq joq. Hátte, adam qanına adam jerik. Lekin, biz qarapayım diyqannıń qanı hesh qashan ashshı bolmaydı. Mine, sol ushın bizdi sorıydı. Shıdaw kerek, dana biy. Adam shıdaw ushın jaratılǵan.

«Adam shıdaw ushın jaratılǵan»... dep gúrsinip, gúbirlenip Maman biy.

—Qanı dushshılardıń táǵdiri bir degenińiz unaydı. Bilmedim, usı dushshı qanlılar qashan qorǵanadı? Júriń, sóyleseyik, — dedi.

—Júrińler, — dep Esim biy úyine qaray basladı. Hámme piyadalap

erdi...

15

Quwırdaqshı júdá ábjil shıqtı. Amanlıqqa gárdiymes, hátte bazı azanlarda jayına kelip, birge halqas qılısadı, shillexanaǵa aynalǵan eshek aqırın kórip «tazalap tósestir» dep bazda qushaq-qushaq tarı sabap beredi.

Hár kúni azanda úyrenshikli bir sorawı bar.

— Yaqshı turdıń ba? Tońbadıń ba?

Amanlıq meyli tońıp shıqsın, meyli eli-xalqın, qatarqurbı, jorajoldasların saǵınıp, ya bolmasa, bul dúnyada qalǵan

453

endigi jalǵız úmiti — kóziniń aǵı-qarası, tiri ǵayıp ulın oylap, óreli tańdı kirpik qaqpay atırsın, quwırdaqshınıń jımpıldap, ishi-bawırına kirip bergen sorawları bárin umıttıradı. Japakesh adam «yaqshıman» dep, bir sóz benen juwap berip, isine qumbıl bola beredi.

Quwırdaqshı Amanlıqtıń kewlinen shıǵıp, jamawlı góne qalpaǵın taslattırıp, ornına onıń qálewi boyınsha shılt jańa qara qalpaq tiktirtip berdi. Qısqa qaray jaǵal eshki terisinen jawırının japqanday qılqalı qıldı. Bul jaqsılıqlar Amanlıqtıń minnetdarlıǵın jáne de arttırdı. Quwırdaqshı kóp jańalıqlardı ishine sıydıra almay, onıń menen hár qıylı baǵıtta sóylesedi.

—Qaraqalpaq, bileseń be? — dedi bir sawasında quwırdaqshı

—Seniń eliń Muhammed Ámin inaqqa xızmet etip, túrkmenler menen urısıp atır.

—Ne dedińiz?

Amanlıqtıń ańsızlıǵına quwırdaqshı selk-selk kúldi, maylı murtların alma-gezek sıypaladı hám áwele ne aytqan bolsa, sonı tákirarladı, sońınan:

—Xiywanıń xan sarayınan túrkmenlerdi quwıp, saraydı hadallap alıw kerek bolıp atır, — dep qosıp qoydı.

Bul xabar Amanlıqtı bir jaǵınan qorqıttı, ekinshi jaǵınan quwanttı.

—Sonda kimge payda, kimge zıyan?

Quwırdaqshı júdá eńkildep kúldi.

—Sada qaraqalpaq, bilmeyseń, bilmeyseń! Sizlerge payda, qaraqalpaqqa shalǵay jabaman degen Muhammed Ámin inaq túsinde quday menen sóylesken, basına baxıt qusı qonǵan adam. Sol ushın onıń nókerleri ushın men de bir jıllıq paydamdı berip jiberdim. Saǵan haqı bere almay júrgenim sonnan. Men biraq qaraqalpaqtan ot jaqqıshım bar dep aytpadım, aytqanda, seni de nókerlikke áketetuǵın edi.

—Aytıw kerek edi, men burın nóker bolǵanman. Siz meniń qılıshımdı kórmedińiz be? Házirgi Maman biyimizdiń ákesi Orazan batır inam etken.

—Maman biy degenińdi inaq jek kóredi. Onısız qaraqalpaqtıń bes júz nókerin qońırat Esengeldi biy, keneges Amanqul

454

biy, qıtay Qurbanbay biy hám Ǵayıp bahadır degenler basqarıp kelgen. Sen olardı tanıysań ba?

—Tanıyman.

—Tanısań boptı, «ya alla, inaq taxtqa shıqqay» dep tiley ber.

Usı kúnnen baslap Amanlıqtıń kewline ǵulǵıla tústi. Bul jerden erteńaq ketip, qaraqalpaq nókerlerin tawıp alǵısı keldi. Biraq oyı bolmadı. Sáskege taman júz bergen bir jaǵday onı irkti.

Quwırdaqxananıń oshaǵınan tútin kóteriliwden, keteklerden jańa shıqqanday ústi-bası qara ǵojalaq jetimler álle qaydan jıynalıp, iytler menen shóbirege talasatuǵını kúndegi úyrenshikli ádet. Amanlıq iytlerge «jit» demes, jetimlerge

«ket» demes. Quwırdaqshınıń ózi quwıp jibermese, qaytama, oǵan kewilli. Birewleriniń jalańash denesine túrtip qıtıqlaydı, kúldiredi, ózi de kúledi. Al, quwırdaqshı kelip olardı quwsa

«nege quwdıń» dep te aralaspaydı. Bunday kóriniske kózi úyrengen: qaysısın qorǵap, ya qaysısın ayap ushına shıǵadı, gey kúnleri olar shıbınday ǵawlap keledi...

Búgin sáskede de kún jılımadı. Qara suwıq húwley berdi, Amanlıqtıń bet-aldı ısıp, jawırını muzlap, urqanatı ushsa da, qızıw ushın qullıpáreń bolıp otın pushtarlap, oshaqqa tıǵıp atır edi, shóbire kemirgenler arasında, gileń tayaqtan ileker ǵana baylastırıp qoyǵanday quwsúyek hayal gewdesi payda boldı. Amanlıqtıń qolında bir dáste jıńǵıl uslawı menen tańlana qatıp qaldı: bir súlder! Adam balası usınsha da azadı eken! Qalayınsha ayaǵında tur!... Qudıqtıń túbinde jıltıraǵan aq monshaqtay, júdá tereńde qıymılsız, óli kózleri, shóplikke awnaǵan ǵarrı aq qoydıń júnindey uypa-juypa shash, górden házir tikeytip jibergendey, bet-awzı

barlıǵınan kisi qáweterlengendey... Ol áweli iyilip» bir iyttiń aldındaǵı shóbireni alıp awzına saldı, shaynawǵa tisi ótpedi me, yamasa jaǵınıń kúshi jetpedi me, awzınan qaytarıp tasladı da, quwırdaqshı tamanǵa eki alaqanın teń jayıp,

455

qılday jińishke moynın sozdı. Quwırdaqshı onı kórmedi. Hayaldıń dińkesi joqlıǵı sonshelli, qolların sozıp turıwǵa shaması kelmey, ásten túsirdi, biraq eki alaqanı quwırdaqshı tamanǵa qaraǵan, ele dámeli, sóylemeydi. Amanlıqqa bul gewde qorqınıshlı kóringen edi, kem-kem kózi úyrendi, ayadı. Ózi jewge qoyǵan yarım kespe balıǵın alıp hayaldıń qolına uslattı, hayal ásten ǵana awzına saldı, kóp shaynay almadı, qoyan jutqan qustay moynın sozıp qılǵına-qılǵına kóp kúsh penen zorǵazorǵa óńeshinen ótkerdi. Jáne qol jaydı. Usı waqıtta onı quwırdaqshı kórdi.

— Way, mınaw ele tiri eken ǵoy, — dedi ol, adam emes, iyt haqqında gáp qılıp atırǵanday biypárwalıq penen. — Bıltırdan beri kórinbegenge, álle qashan ólgen shıǵar dep edim. Jurttıń ayawlısı ólip atırǵan suwıqta suwıq urmaydı bunı, tóbeńde mıs qaynatqan ıssıda kún ótpeydi buǵan. Ózi iyt janlı tuqım eken. Hayal esitpedi me, esitse de túsinbedi me, úndemedi. Ádette, ash adamlar qolın jayıp, bir nárse dep jalbarınadı. Bul hayal alaqanın

jayǵan halında ele tım-tırıs. Quwırdaqshı bir shabaqtıń gellesin mayǵa shala-pula shıj-pıj ettirip alıp, oǵan tasladı:

— Bar joǵal!

Hayal ásten izine aynalıp, qumırsqa qádemleri menen jılıstı.

—Abayla, anaw qatın qaytıp kelmesin, — dedi quwırdaqshı Amanlıqqa. — Kórdiń be, áwereti ashılıp, adamlardıń qusqısın keltiredi. Qara basqırdıń ózi de shámshil qaralı. Usı payda bolsa, ya suwıq boladı, ya bizge adam kelmey qapıladı.

Amanlıq bul hayaldıń qol jayıp turıwında máńgilik jalbarınıw, jılaw, máńgilik minnetdarlıq izin sezdi. Barmaqları jıńǵılday quwrap qalǵan. Tırnaqları qustıń tırnaǵınday ósik. Eger, kúshi bolıp, usı tırnaqları menen birewdiń betine pánje ura qoyǵanda, pıshıqtan keyin bolmas. Hálsizligi ushın múláyim, ábden músápir, eger, sál qattıraq dawıl esse jıǵılıp ketejaq.

Amanlıqtıń rehimi kelip, kózine jas quyıldı. Sonıń arasında balıq jep otırǵanlardan birewi:

—Áy quwırdaqshı, biz ketemiz be, yamasa mınaw uyatsız qatın kete

me? — dedi.

456

Óz isi menen qullı páreń bolıp otırǵan quwırdaqshı anaw adamnıń sózinen keyin túrgele sala, ıssı kepkirin hayaldıń alaqanına basıp aldı. Sorlı hayal «mehh, mehh, mehh!»ley qoydı hám ásten ǵana keyin básip, ekiúsh adım atpay-aq jıǵıldı.

—Arman súyrep tasla! — dedi quwırdaqshı Amanlıqqa. Amanlıq juwırıp barıp onı kóterip edi, shúńirek nursız kózlerinen jas shıǵıp, kúygen alaqanın awzına basıp jatır eken. Amanlıq onıń ne qılıp atırǵanın túsinbey, ashlıqtan alaqanındaǵı maydıń juǵın jalap atırǵan eken degen oy menen quwırdaqshıǵa kelip, kishirek sazannıń jartı gellesin sorap alıp, hayaldıń alaqanına salıp edi, hayaldıń qolı kúyip silkip jiberdi, jerge tústi. Hayal qolıma jáne kepkir basıp atır dep oylaǵan edi, topıraqqa bılǵanıp atırǵan bas súyekti kórgen soń, Amanlıq qaytıp alıp qoyar degen qáwip penen be, omırawın kótere sala ústine boy tasladı hám awzın bastı da, topıraǵı menen qosıp pıshır-pıshır shaynap jattı.

—Áy, otjaǵar, ne qılıp tursań? Armanıraq aparıp tasla, tezirek, — dep baqırdı quwırdaqshı.

Amanlıq hayaldıń qoltıǵınan kóterdi. Hayalda ayaq basqanday dińke joq edi, gúllán salmaǵı menen Amanlıqqa boy tasladı Amanlıq onı súyep kóshege shıǵarıp jiberip edi, hayal ayaǵın basa almay dústómenine jıǵıldı. Amanlıq izine qaray bir-eki adım atıp turdı da, jer tislep jatırǵan hayaldı sol kúyinde taslap ketiwge qıymadı. Izine aynalıp, onıń qoltıǵınan kóterip aparıp, bir góne tamnıń diywalına arqasın súyep otırǵızdı da, onıń qanday halda qalǵanın kóriwge júregi shıdamay kózlerine alaqanın basıwı menen jumısına qaytıp keldi. Oshaqtıń otı óshe baslaǵan edi, apır-topır alıstırdı...

Quwırdaqxana jabılǵansha xabar alıw imkaniyatı bolmadı. Keshte, oshaqtıń otın kómip, qaytıp baratırıp «hayal biyshara kete aldı ma eken» dep qayrılıp edi, kúndiz qanday taqlette jawırının diywalǵa súyep ketken bolsa, sol kúyinde ele otır eken. Qaptalına jıǵılıp ketiwden qorqıp, eki qolın eki jaǵına baqan etip tirepti. Túrgeliwge shaması kelmegenin túsinip Amanlıq betine úńildi.

—Nege otırsań? Baratuǵın jeriń qáyerde?

457

—...

—Esitpeyseń be?

Amanlıqtıń ketip qalıwınan qorıqqanday, hayal oń qolın kóterip, alaqanın jaydı. Amanlıq keshte jewge az ǵana kespe alıp baratır edi, alaqanına saldı. Hayal almadı, alaqanın jayǵan kúyinde qatıp qaldı. «Ólip baratır ma?» degen oy keldi Amanlıqqa. Sóytip onıń bilegin uslap kórip edi, hayal turıwǵa ıńǵaylastı, biraq túrgele almadı. Amanlıq endi onıń tamaq sorap atırmaǵanın túsindi. Ásten súyep túrgeltip, iynine asıldırdı da jataqxanasına áketti...

Jayına kelse xabarlasarǵa insan bolmay, bazda óz-ózinen ıńıldap, bazda kózlerinen erksiz jas sorǵalap jatatuǵın Amanlıq, endi ǵalmaǵalınıń artatuǵınına kózi jetse de, ele denesiniń ashıq-jabıǵın bilmeytuǵın aqılı zayıl bir ǵárip bendege xızmet etetuǵın bolǵanı ushın nalınbadı. «Jılasa, kimniń awzı qıysaymaydı? Burın qanday bolǵanın kim bilsin? Zaman quyını ushırıp payanınan ayırılǵan bir japıraq shıǵar, bálkim, ádalatsız Xiywanıń ǵarǵısınan aqılı zayıl bolǵandı, túbinde adam balası ǵoy, kele bolıp keter» dedi ózinshe hám ákelip óz ornına jatqardı, uyqıdan oyanǵan soń dúmshesin qaynatıp shay berdi, kelesi kúni azan menen jumısına ketkende de jayında qaldırdı.

Biyshara hayalda bılay-bılay qozǵalǵanday hal-dárman joq edi. Kún bata Amanlıq jumısınan kelgende de, ol sol ornınan ginárat qıymıldamay sulıq bolıp jatır eken; Amanlıq onıń betin ashıp, oyattı. Kiyimlerin sheshindirip bir qatar otqa qaǵıp, qayta kiyindirdi... Astınıń tósegine qaytadan qaǵıpsilkip, jatqardı...

Hayal ele qáddin dúzey almaydı. Jatqarsa, jata beredi, súyep arqasına kórpe úyse, eki qolın eki jaǵına tayanıp otıradı... Bunday biyhal mómindi dalaǵa shıǵarıp taslaw qaysı adamgershilikte bar? Amanlıqtıń jumısı balalap, múshkili kóbeyse de, qıymadı. Qolınan kelgeninshe tárbiyasın ayamadı. Tapqan napaqasın teń bólisti.

Hayal ástelep ózine kele basladı.

— Atıń kim? — dedi bir kúni Amanlıq.

458

qanday záwlimge, qanday hásiretke duwshar bolǵanın kim bilsin? Olardı oylaw, eske alıw jáne hásiret! Eslemesin! Onıń ústine, tiliniń shúljińligine qısınar... Bálkim, mendey bir sorlı shıǵar. Soraǵan menen, aytqanı menen qayǵısı jeńillese me?... Hesh qashan!...»

— Atıń Qarakóz shıǵar, — dedi Amanlıq onıń kewlin alıw maqsetinde. Hayaldıń júzinde az ǵana ısıqlıq payda boldı da, óz-ózinen

kóylegin sorap ákelip kiyindirdi. Qarakózge kem-kem adam sıyqı ene basladı. Tamaq ishetuǵın boldı. Etine qan juwırdı. Sóylemeydi, aytqandı esitedi, qıl degendi qıladı. Amanlıqta ele bir maqset: «...Mendey bir sorlı shıǵar... soraǵan menen, aytqanı menen qayǵısı jeńillese me?... Hesh qashan!» Ózi tuwralı aytpawǵa ıqrar etti.

Báhárge qaray ol Amanlıqtıń jumıstan keler aldında, otqa dúmshe qaynatıp qoyatuǵın boldı, bazda izinen de baratuǵın boldı, hátte otınǵa da birge erip ketetuǵın boldı, álle qanday adamgershilik peshe me, yamasa óziniń iyt ómirinen qutılǵanı ushın ba, kimge minnetdarshılıǵın seze me, keshte Amanlıqtı uyqılatpay, uyqılamaytuǵın boldı. Ol uyqıǵa ketkenshe otırıp, arqa-moyının qasıydı, ayaqların uwqalaydı, qullası, onıń on eki múshesine qol tiymegen orın qaldırmas.

Onıń qolları sonsha jaǵımlı edi, hayal tárbiyasın álleqashan umıtıp ketken Amanlıqtıń janı ráhátlenip:

— Bereket tap Qarakóz, raxmet, — deydi de tez uyqılap ketedi.

Amanlıq bara-bara bul lázzetli qollarǵa úyrendi, hátte, jumısınan úyine qaytqansha asıǵatuǵın bolıp ketti... Bul ıntıqlıq suwıp ketken júreklerge qozǵaw saldı... Báhár keshleriniń birinde Amanlıq «áy, párwárdigar, ǵáripti zorlap,

459

neke buzsam keshiregór» dep, biyshara erksiz hayaldı ıssı qoynına tarttı...

Azanda olar manawsırap túrgeldi...

...Uyalısıp, quwjıńlasıp halqas etti.

16

Ósip-órbiw pármanı baslapqı nálshelerin berip, úylerde, shańlaqlarda, dalalarda kúlki esitilip, oyın-zawıqlar baslanıp kiyatırǵanda, bes júz nóker jıynaw xabarı el tóbesine túsken awır musallat, kóp shańıraqlarǵa tuwrı túsken jasıldan keyin bolmadı...

Maman biydiń basshılıǵındaǵı qarsı háreketler biypayda bolıp shıqtı.

Xiywadan oq-jaraqlı jigirma atlı keldi.

El arası uw-shuw boldı, bári bir elge salınǵan nókerler jıynaldı. Awıl araların ızıq-ızıq qılıp ketti...

Hátte, Xudaybergenler menen kelisip, Mamanǵa wáde etken Esim biy de «Maman, ójetlessek, xalıqtı qırıp alarmız, Sen de qarsılaspay, oylan. Shıda» dep Muhammed Ámin inaq ushın ruwına belgilengen sanda nóker berdi. Olay etpese, eginlerin basıp alıw qáwpi tuwǵan edi.

Maman biy utıldı. Endi oǵan pútkil álem jańa ashıla baslaǵan soqpaqtan tar kórindi...

Qazaqdáryaǵa keldi. Mırzabek biy qırǵa ketken eken. Sonnan Jańadárya boyına — Ubaydulla biy awılına qayttı. Ǵarrı biy más eken. Ulı Orınbaydıń atına qala saldırıp, Buxaradan molla aldırıptı. Ol Maman biydiń orıslarǵa qosılıw jónindegi pikirdi jańalawına onsha qayılshılıq bildirmedi. «Lekin házirshe shıdaw kerek» dep, bir gáp penen qaytarıp qoydı. Al Esengeldi biydiń háreketleri jóninde oylasqanda, Ubaydulla biy uzın aq saqalın sıypadı:

— Hár nárseniń sońına baq, dana biy, — dedi ol basın maqullaw belgisinde shayqap otırıp. — Elim degen erdiń el awzın alalamaǵanı jón. Qarsılıqlardı toqtatıp durıs etkenseń. Túsinbegen adamıńnan áweli gúmanlanbay, isenip kóre beriw kerek. Esengeldi biydiń de oylaǵanı bar shıǵar. Óz puqarasın qorlawdı oylaytuǵın basshı bolmaydı..

460