Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

—Men, — dedi kesken gellektey duǵıjım, kókirekleri júnles birewi.

—Men, — dep jáne biri tikeydi.

—Men...

Maman biydiń bir oyı bularǵa tek jartısın qaldırıp, qalǵanın basqa awılǵa áketpekshi edi. Iqlasları ushın úsh batpan biydaydıń bárin úlestirdi. Qondı. Azanda olar menen jer kórip, gúnde, moyıntırıqqa qolay torańǵıl shabıstı, tústen keyin Esengeldi biydiń awılına qaray ketti.

3

Esengeldi biy awılınıń ózgesheligi — úylerdiń, ılashıqlardıń aralıǵın ya bir jal qamıs, ya bir túp jıńǵıl, ya bir túp torańǵıl bólmeydi. Shańlaǵı keń, toǵay alıs. Aynalaǵa kóz taslasań, awıl keń jaylım qamıs qorada jaylasqanǵa taqábbil, segiz tárepi úzliksiz dút toǵay...

Usı awıldıń qubla jaǵınan, Ámiwdárya tárepten, suwı tartılǵan kól ultanındaǵı shabırawıt qamıslı jol menen bir topar atlı kiyatır. Olar, Esengeldi biyge Muhammed Ámin inaq berip jibergen otawdı ákelip, toydıń bas saqası bolǵan qońıratlı miymanlardı uzatıp salıp qaytqanlar: jol baslaǵan dápeń, júzi pisken zaǵaraday dombay qızıl, qara saqal-murtlı, qara qalpaqlı adam Ǵayıp bahadır. Jalı bir qushaq qara yabısına anda-sanda bir qamshı tiygizip, nayza boylı alda baratır. Shertilip ketip izgilerge tiymewi ushın záńgiligin sıypaǵan jekke-siyrek sobıraq qamıslardıń, jıńǵıllardıń ushların qayırıp shırt-shırt sındıradı. Onıń izindegi: biyǵam, qayshı qulaq qońır atınıń bir gez moynı joldaslarınan alǵa ozıp kiyatırǵan duwqat shapanlı, jalın reń árebi qurashlı kisi Esengeldi biydiń ózi. Ol, uzın jiyren saqalına ushıp kelip jabısqan góne jıldıń qamıs úpelegin ara-tura bir sıypalap, tınımsız sóylep, joldasların áńgimege uyıtıp kiyatır. Onnan tete, úpelek júnli kók atlısı, Esengeldiler menen áwelgi toparda kóshken kenegeslerdiń házirgi biyi Amanqul biy. Ol Esengeldi biyden tolıqlaw, kósenamay qarasaqal, qara qurashı bir shekesine sál awıp, sarǵısh shapannıń shalǵayı bóktergisin jawıp, áńgimeni júdá ıqlas penen tıńlap baratır. Tórtinshisi: shoq ǵana saqal murtı bar, olardıń ekewinen de jas bolǵan menen azǵın sarǵısh

381

júzli, biraq kózleri oynaqshıǵan jigit — Dáwletbay biydiń ulı Qurbanbay biy. Ústinde kún qaqqan túye júninen toqılǵan shekpen, basında mıjımırlanǵan gónetoz keń qara qalpaq. Esengeldi biydiń toyına keterde apası Sháriypa boǵjamasınan shıǵarıp «ákeńniń iyisi sińgen qalpaq, taslamay kiy» degeni ushın basına keń bolsa da, ernegin sabaq penen tarttırıp kiyip alǵan. Esengeldi biyden basqalarına qaraǵanda astındaǵı tóbel torısı biyiklew bolǵan menen, arıqlaw, jabıwı qara eshki júninen toqılǵan. Jas biy Esengeldi biydiń uzın-shubay áńgimesiniń gásin esitip, gásin esitpey, kól ultanınan dúr-dúr ushqan qırǵawıllarǵa, jol boyınan bazda bir jılt etip qashqan porsıqlar menen saǵallarǵa qarap, qıyalında solardı quwıp, ózinshe oynap kiyatır.

—...Xiywadaǵı, «xan oyınında» qolı bálentler inaq tuqımları. Burın ayttım ba, aytpadım ba, esimde joq maǵan otaw jibergen Muhammed Ámin inaq Qońırattı jaylaǵan arallı ózbeklerden xan sarayında sárkarda bolǵan Umbay inaqtıń áwladı. Bunday keń peyilli adam menen hámdám bolǵanıma quwanaman. Bul da qudadan biyhújim emes. Abaylaysız ba, xalqımız kemeyip baratır. Bir jerde máńgilik qonıs basıp ósip-órbiw ushın usınday aqıllı adamǵa iyek artqanımız — ıǵbalımız. Muhammed Ámin inaqtıń aq kókireklik penen maǵan aytqan sırın quday quwatlasa, xan taxtına shıǵadı. Áne, sonnan keyin sizlerdiń Esengeldińiz haqıyqıy

Esengeldi boladı. Xalıq begenlesedi...

—Esengeldi biy, Túbirshik sultan (dáreklerde Taburchuk Sultan) ápsanasın aytıp beresiz be? — dedi Amanqul biy.

Esengeldi biy ǵarq-ǵarq kúldi.

—Báleseń, Amanqul biy. Túsindim, az ǵana ilmetoǵanaq salıp atırsań, meyli!.. Bunnan eliw-alpıs jıl burın Tubirshik sultan degen batır babamız bolǵan. Xiywa xanı basına awır kún tuwǵanda, onı láshkeri menen shaqırtıp, jawın jeńdirgennen keyin, endi onıń kúshinen qáwipsinip aldawlıqta óltirtken eken... Durıs, Xiywa xanlarında túsiniksiz qarańǵı tásil kóp. Muhammed Ámin inaqtıń maǵan aytqan mınaday bir hikayası bar. Bizler posıp kelgen jılı Xiywanıń xanı xabarlanıp «barıń, baqlań, qaraqalpaqlar bazardan ne satıp alar eken» dep, Qońırat bazarına jansız jibergen. Baspana tappay júrgen payansız, ash adamlarda ne bolsın, ústilerine gileń góne-kóksi kiyim, tamaǵına óńsheń ishek-qarın, tuyaq satıp ala beripti. Sóylesse,

382

jón sorasa, gil ash-arıq penen sóylesipti, solardan jón soraptı, Bul awhaldı jansızı xanına jetkergen eken. Xan: «Bul bir hesh nárseniń mánisin bilmeytuǵın pás, kókiregi eli xalıq eken, házirshe toyına bersin, basıp alıw qıyın emes» depti. Endi biz, aldanǵan Túbirshik sultannıń áwladları, tásildi Xiywa xanınan asırmasaq bolmaydı.

Amanqul biy, bilip qoy, bul zaman ójet penen áńgódektiń zamanı emes. Biyday qamırınday bolıw ıǵbal. Arshıl bolıw da mańlaydıń qasqası. Ójetlenip órge túpirseń, ústińdi oyranlaysań, órge qaray júrseń bes adım ilgerilegen menen eki adımıń keri ketedi... Ámin inaq taxtqa shıqsa, dizgindi qolına berip, alla dep erdiń basına asılsaq, jıǵılmaymız. Usıǵan bir náwiya kelisimimiz bar. Qurbanbay inim, esitip kiyatırsań ba? Ákeń Dáwletbay biy oǵırı dana kisi edi. Anańa tartsań bilmeymen, ákeńe tartsań, ońlı adam bolarsań.

Jas biyge kópshik bılqıldaq tiyip, taqımın sál qıstı, tóbel torısı bir oqıranıp Esengeldi biydiń qońırın janapayladı.

Olar kólatlıqtan shıǵıp «Kókózek»ti jaǵaladı. Óz ara gúńkildesken, kúlisken, gijinisken balıqshılardıń birazı bularǵa moyın burıp, kóz benen uzatıp qalıp atır.

—Maman biy qayda? — dep baqırdı bir topar balıqshılardıń arasınan bir dawıs. Qurbanbay biy jaslıq etip, Esengeldi biyge jaǵatuǵının, jaqpaytuǵının bilmey juwap berdi.

—Maman biydi ne qılasız? Aramızda Esengeldi biy bar!

—Biz Maman biydi saǵındıq!

—Harmasınǵa tili kelmeytuǵın Esengeldi biy kerek emes!

Esengeldi biydiń áńgimelerine uyıp, aǵıstıń ıǵına qaray qalash serppey

júzgen balıqlarday únsiz, ózlerinshe kewilli kiyatırǵan atlılardıń dál ortasına jasıl túskendey, tómen qarasıp qaldı. Esengeldi biy albıramadı.

— Bul xalıqtı soqır deyin deseń de, gereń deyin deseń de ózińniń xalqıń, — dedi.

Ol usını aytarın aytsa da, álle qanday kúshten qorqqanday birden parasattan ayrılıp, záńgisin tebinip-tebinip jiberdi. Jol shalıp kiyatırǵan atı jedellendi.

Esengeldi biydiń kóp áńgimeleriniń astarı Maman biydiń isháreketlerine qarsı qaratılatuǵının Amanqul biy bir búgin emes, bárha túsinse de, túsinbegenge salıp, onıń «órge túpirmew» jónindegi pikirin ózinshe iske asırıwǵa hamal qılǵanlıqtan, úndemes edi. Jas Qurbanbay biydiń shıdamı ada boldı:

383

— Esengeldi aǵa, jurt Maman biydi ırastan saǵınatuǵın shıǵar.

— Sonıń ushın aytaman, inim. Onıń ójetligi el ústine qan jawdırdı. Orıslar, orıslar dep atanı baladan, balanı atadan ayırdı. Sonı túsinbey, bul pámsiz xalıqtıń, Maman biyge diydarı qurıy bergenine hayranman. Posıp kiyatırǵanda Begdulla qarasaqal uslap alıp, kók eshekke teris mingizip, sazayın bergen eken daǵı, seniń anańnıń rehimi oyanıp, ońına mingizip jibergen. — Esengeldi biy qılǵınıp túpirigin juttı. — Jolbarıstıń erkegi de, urǵashısı da mal alǵan menen, urǵashısınıń diyanatı, nápsisi ózgeshe, Qurbanbay inim... Sorlı Mamannıń arǵısında joq. Jańadáryadaǵı Ubaydulla biyge kelip jılap, at sorap minip áwelgi jılları el aralap armanberman shawıp kórdi. «Orıs, orıs» dep tańlayı kewip, tisleri opırılıp tússe de, táwbege kelmeydi, ózi áptada xalıqtıń miyin aylandırıp jáne «orıs eli», «jaraq bergen orıs»,

«Ullı úmit qaǵazı» dep ah shekse, awzınan ot shıǵatuǵının qáyterseń. Biraq birden sóndi. Sónbey ne qılsın, xalıqtı jarılqay qoyatuǵın ya quday, ya xan ba, aqır sońı basın alıp qashtı. Qońıratqa barǵanımda qaraqalpaqtıń bir biyi Shabbaz bette qálenderlik qılıp júripti, dep esittim. Mágar bolsa sol Maman biy. Ámin inaqtıń hikayasın esitpey, xalıqtıń dańqın qor qılıp, qara basınıń ǵamın izlep ketken adamdı saǵınǵan jurttı gereń demeske, soqır demeske bola ma? Adamlardıń qarnı toysa umıtshaq keledi eken. Jaqında ǵana usılardıń bazıları Mamanǵa iyt qosıp quwıp edi. Izinen kesek atıp edi. Endi onı saǵınǵan... Jáne qara túnek bulttı baslarına ákelmekshi bul xalıq. Aytsań asqınlaǵan bolasań, bul jıllı quwıs kólattı tapqan kim? Men. Sizler bilesiz, men? Maman degen kim? Kóshke ergen qańǵıbas bir iyt. Usılay ırasın aytayın deseń, bir eldiń kalentar biyiniń dáwleti qayttı dep jamanlaǵanday boladı. Bul azamatlıqtı Maman túsinse...

Ǵayıp bahadır alda kiyatırǵan menen ara-arasında áńgimege qulaq qoyadı. Ol, Esengeldi biydiń járdemi arqasında házirgi qonısta da Sırdárya boyındaǵı hal-jaǵdayın tiklep alǵan menen, Maman biy haqqında birewdiń jaman gáp aytqanın unatpaytuǵın edi. Maman biy jónindegi qıyqım gápke tıyım salǵısı kelip yabısınıń júwenin tarttı.

384

tuwǵan ayday birden kózge túsedi. Hámme jaǵınan saz, sulıw bawshuwlı.

Ishte tarıs ketip atır. Esengeldi biy kúni menen ózine joldas bolǵanlardan tısqarı Qońırat ruwınıń tórt-bes jas úlken bayların shaqırtqan edi. Tarısqa bári aralasıp, sóz jetispegenleri tek bas iyzesip, kóbirek Esengeldi biydiń sózin jóplep otırıptı. Esengeldi biy óz úyi bolǵanı ushın iybe saqlap, miymanlardan tómen otırsa da, gáp kelse payın jibermeydi.

Talas tuwdırǵan másele eldiń erteńi. — Maman biydiń esine Baǵdagúl salǵan gáp «...bara-bara mańlayı qara qaraqalpaq sap boladı...» Buǵan ilaj tabıw kerek... Elde jesir kóp, tul kóp, bala az. Jalǵız shara — sol jesir menen tullardıń erkli-erksiz qosılıwına párman beriliwi tiyis. Sonda ósip-órbiw boladı!...

Bul pikirdi birinshi bolıp Esengeldi biy aytqanında bir qup edi,

Maman biy baslaǵanı ushın pikirler qayshılasıp, warrawarra sozıla berdi. Maman biy Esengeldi biydiń óz úyi bolǵanına qaramast,an, gápten qalmaytuǵınına tiyispe qılıp, otırǵanlardıń rámáwizine qarap, Qońırat ruwınıń xanı Irısqul biydiń óler aldındaǵı keńeslerin hámmeniń esine salıp

ta kórdi. Onıń menen hesh kim bosaspadı.

Maman biydiń adamgershiliginde nuqsan bar dep oylaytuǵınlardıń biri muqatıw maqsetinde:

—Ózińiz hayal alalasız ba? — dep sorap qoydı.

—Alaman «Tabaqlı» YUsip baydıń jesir kelinin alaman. Hámme únsiz qaldı.

Esengeldi biydiń qas-qabaǵına qarap otırǵan Amanqul biy onıń

kewlinen shıqqısı kelip:

—Ózińizdiń hayal alǵıńız kelgen soń hámmeni sol jolǵa salmaqshı ekensiz-dá, — dedi.

Esim biy menen Ǵayıp bahadırdan basqalar duw kúlisti. Esengeldi biy kózlerinen aqqan suwdı jeńi menen sıpırıp jiberip:

—Adamnıń óliw ushın tuwılatuǵınına ási kelemen dep qorıqpay, ayttıń-á, Maman biy? — dedi.

—Adam balası ósip-órbiw ushın jaratılǵan, — dep Esim biy oǵan soqqı bere sóylep edi, Qońırat ruwınıń námentay biyleri menen bayları shıdamadı:

386

—Arǵımaqlar jarısına yabı qospańız, Esim biy. Esengeldi biydiń gápleri oy eleginen ótken, Xiywa háziretleriniń, inaqlardıń gáplerine megzeydi, — dedi biri.

Hál salıspa, ilmekli gápler túwesilmedi. Jáne birewi Maman biydi nńaǵıtıp, Ubaydulla biydiń bergen atı ornına ne ushın jaman yabı minip júrgenin sorap, bunnan da bir nárse tabıwdı maqset etti.

Maman biy qızbadı, ashıwlanbadı. Ubaydulla biy bergen attıń nayatıy júyrik shıqqanın, júyrikke qumar shabbazlı Áwez bay degenniń jalǵız balasına berip, usı yabısına qosımsha úsh yarım batpan tuqım biyday alǵanın, sebep penen Áwez bayǵa tanıs bolıp, kereginde, qanday bolsa da járdem etiwine wádesin alıp qaytqanın ayttı. Bul haqıyqatlıq ta Esengeldi biy tárepdarlarınıń iliwine, ústemlik etiwine qolaylılıq tuwdırdı. Maman biydiń Áwez bayın qoya berip xan sarayınıń sárkardası inaq áwladı menen hámdám bolǵan Esengeldi biydi uzaq maqtasıp, biriniń gápin biri dawam etip ketti. Maman biydiń «párman» jónindegi pikiri kómildi. Endi onıń shıdamı pitti.

—Bul otawdı maqtap, ólimtik kórgen shaǵaladay shırqıldasqansha, izinde keregeleriniń kózlerindey esapsız bálesi barıjoǵın oylap kóriw kerek. Dúnya-mal apat keltiredi. Ataqlı Bayqoshqar bay-ám el ushın dep

shawıp bir gilem ushın tilin tislep ólgen. Sizler ayıpqa buyırsańız da men kettim. — Maman biy ashıwlı tikeyip, keregeniń basına ildirgen qamshısın aldı. — Endi ne deseńiz sol deń, sizlersiz-aq tul menen jesirdiń erkli-erksiz qosılıwına párman beremen, kónbegenin, qarsılasqanın torańǵılǵa asaman. Eger, eldiń erteńi deseńiz, Xiywada ma, Buxarada ma, Peterburgta ma ya Qazanda ma oqıp qaytıwǵa bala sazlańız. Párman jónleskennen keyin ózim alıp ketemen. Bul da jaqpasa, Esengeldi biy, otawıńızǵa quwanatuǵın Maman joq!

Esim biy Maman biyge ere shıqtı. Ǵayıp bahadırda ekileniw payda bolıp, esikke shekem ere barǵanǵa jas Qurbanbay biy shapshıp turdı. Qasındaǵı birew peshinen tartıp qaldı, pát penen jıǵıla jazlap qaytıp otırdı. Olardan basqaları ákelip taslanǵanday, orınlarınan jıljımadı. Úy iyesi Esengeldi biy, ashıw menen atlanǵan biylerge, tún ishinde qayda barasız dep, táwelle de salmadı.

387

Ishi qaynap buwlıqqan Maman biydi tınıshlatıwdıń jolın oylap kiyatırǵan ǵarrı Esim biy yarım jolǵa barǵanda:

—Maman biy, qapalanba, — dedi. — Sen gúnalı emesseń. Xalıq ele saǵan isenimin joǵaltqan joq. Párman bere ber, orınlaydı... Men «Qaratereń»niń qublasına shıǵıp kórip edim. Egiske qolay jer kóp eken.

—Bárha suwǵa úńilgenshe, jer tırnaǵan shep emes. Siz Shabbazǵa atlansańız jaqsı bolar edi. Jaman elatqa qońsı bolmaǵanbız. Miyrimshápáátliler kóp eken. Áwez bay degendi tawıp alıp meniń atımdı aytsańız, keregińizdi beredi. Siz tuwralı da aytqanman.

—Maqul, inim...

Maman biy tań ata tuwrı Amanlıqlardıń qosına kelip, xámmeni oyattı. Jigitler, turıńlar. Elge meniń atımnan mınaday párman daǵazalańız, «Eli-xalqım degen tul, eli-xalqım degen jesir qayǵısın umıtsın, bir-birine qosılsın! Óssin, órbisin! Kim tul bolıp qalaman dese, kim jesir bolıp qalaman dese, Quda ǵarǵısı bar, Maman biyden qırq dúrreden jazası bar, hátte torańǵıl darı da bar...» deńler. Bektemir, túrgel, ekewimiz Baǵdagúldikine baramız. Jigitler, jar salǵanda Baǵdagúldiń úyi tamanǵa barmay turıń, is pitken soń, bararsız. Amanlıq, sen ne

qılatuǵın boldıń?

—Men kete bereyin, biy aǵa.

—Jolıń bolsın, Buxara qaraqalpaqlarına usı pármanımnıń jırshısı sen. Bizge qaray kóshemiz degenlerine eldiń elshisiseń. Basqa eldiń xanlıǵınan óz qáwimińniń qoyın baqqan artıqmash. Sen olarǵa usını jetker. Jarlınıń óz malı ózine quwıssa, quday berip bayıǵanı. Sırtqa ketken jetim-jesirlerimiz qaytıp kelse, tolısqanımız. Tolısamız. Almagúl birew menen qos dúzep

balalı bolǵan bolsa, balaların ózbek dep qaldırıp ketpe. Erse, kúyewdi de alıp qayt. Elge el qosılsa dáwlet... Óziń de hayal al, kózińdi jasawratpa. Jurttıń sendeyleri házir dúnyanıń tórt burıshın aylanıp júripti. Xiywaǵa barǵanımda orıs patshalıǵı atınan Afgan eline barıp kiyatırǵan Ármen jigitlerin kórdim. Sá, sharshap, moy bergen jigitler emes. Seniń nege úskiniń quyılıp tur. Moynıńdı kóterip, ayaqlarıńdı qayra-qayra basıp ket. Buxaralı qaraqalpaqlarǵa orıs elinen qol úzbeytuǵınımızdı ayt. El tolısqan soń orıs patshasına elshi ketedi. «Ullı úmit qaǵazı» izlenip atır, tabıladı de, hesh qaysısı ómirden gúder úzbesin! Bektemir, boldıń ba? Shıq, chaydı Baǵdagúlden ishemiz...

388

4

—Dıqqat, dıqqat!! Esitpedim demeńler, Maman biy párman etti! Esitpedim demeńler, Maman biy párman etti!... Eli-xalqım degen tul, elixalqım degen jesir qayǵısın umıtsın, bir-birine qosılsın! Kim tul bolıp qalaman dese, kim jesir bolıp qalaman dese Quda ǵarǵısı bar, Maman biyden qırq dúrreden jazası bar. Hátte, torańǵıl darı baaar!...

—Dıqqat, dıqqat!!...

Awıl ortasında aybaraq salǵan jarshınıń kim ekenin bilgisi kelip Qurbanbay esikti ásten ǵana kóterip, tasbaqaday moynın sozıp sırtqa sıǵaladı. Iynewge súyenip turǵan anasınıń jarshını ıqlas penen tıńlap turǵanın kórip, basın tartıp-aq aldı. Jeken, qamıs, qızıl jıńǵıl aralastırıp toqılǵan awır esik sıp etip jabılǵanda, Sháriypa ulınıń basın kórip qaldı.

«Ulım jaman qıyalǵa berilmese bolar edi» degen qıyal menen úyge kirdi. Ulı Qurbanbay hesh nárse esitpegensip, biyik pár kópshikke basın qoyıp, shalqasına jatıp úlgergen edi.

«Dıqqat, dıqqat!...» « — Qulaqqa tal-tal kelip, júdá alıslap baratırǵan bul dawıstı jáne tıńlap turıp:

— Qurbanbayjan, esittiń be, bul ne párman? — dedi.

Esengeldi biydiń urǵashı jolbarıs penen erkek jolbarıstıń parqın túsindirgenin eslep, anasınan gúmanlandı; «jesirliginen qutılsa, quwanar ma eken?» Ol usı qıyalımdı apam túsinip qoymasa jaqsı edi, degen namıs qorqınıshı menen basın kóterdi.

—Apa, esittim. Usı párman jóninde Maman biy Esengeldi biyge ókpelep ketip edi. Úlken biy aqırı aytqanın qıldırǵanı ǵoy.

—Ǵarrı boydaqtıń ózi ne qıladı eken?

Sháriypa usı sorawdı berse de, ulınıń sır uǵıp qoyıwınan qorqıp, juwap talap etpeytuǵın kisi usap, oshaqtıń otın kósedi. Qurbanbay juwapsız qaldıra almadı.

— «Tabaqlı»daǵı YUsip baydıń balası Maman anaw kúni ólgen edi ǵoy. Sonıń jesirin almaqshı.

Sháriypa óziniń Maman biyge degen ishki ıqlasın ulına bildirmey, usı waqıtqa shekem jasırıp kelse de, ájimlengen beti bozarıp, álle nárselerge qıynalǵan túr menen, súzilgen kózleri qıymılsız qaldı.

389

—Meyli alsın, — dedi. Onıń dawısı zilli shıqtı. Narazılıǵın jasırmaqshı bolıp gápin sozdı. — Hayranman, balam. Usı eki biydiń bası pispey-aq, jurt seńdey soqlıǵısıp ıǵıp júr. Esengeldi biydiń izine erip kelgen soń, sonıń gápin tıńlay berse bolmay ma eken?

Esengeldi biydiń otaw tikken toyına barǵandaǵı áńgimelerdiń biynoqıyasın anasına aytqısı kelmey, «erkek jolbarıs» bolǵısı kelip júrgen jigit, endi barlıq waqıyanı anasına aytıp, onnan keńes tıńlap kórgisi keldi.

—Apa, óziń oylap kórip maǵan bir nárse dermiseń? Eki biydiń qoshqarday soqlıǵısqanına men de gúwa boldım. Maman biy shıdamay ókpelep ketti. Izine ergen ǵarrı Esim biy boldı. Birewdiń oshaǵınıń basında duzın iship otırıp qalay pánt bererseń. Birden ketiw uyat bolıp, Esengeldi biydikinde men de otırıp qaldım. Hámme qaldı. Esengeldi biy Maman biyge júdá qáhárlendi. «Shabıtı tawsılǵan bul tissiz at, júyrik bolǵısı keledi. Xanlıq párman bergisi keledi. El barı joǵınan ayrılıp, ózge jurt qızıqqanday ápsheri qalmay, elespesiz qopalıqqa tıǵılǵanǵa, endi jaw shappaydı, hesh kim xabar almaydı, ózim xanman dep júrgen ǵoy. Qudaydıń márkinde xan. Ata-babasında xanlıq joq, xanlıqtı kelistire me?» — dedi. «Dáne biydiń aqılı ortalanǵan, usılayte berse tomarǵa súrnigedi» dedi. Onıń gápi otırǵanlardıń bárine unadı. Tek sóylemey qalǵan Ǵayıp bahadır menen men boldım. Basqalardıń bári Esengeldi biydiń sózin jóplep: «Maman

Begdulla qarasaqaldıń awılınıń ústinen júrip edim. Barlıq erkegi jer awdarıp atır. Begdulla menen jáne bir kisi, atamnıń atqosshısı Omar piltabanlıq etip, ulı Nurabılla menen ógiz ornına gúnde súyresip, jer súrip atır. Harmasın aytıp «ne qılıp atırsız, bul jerde at shoqay bola ma?» desem, «biyday egemiz. Maman biy tuqım ákelip berdi» desti.

—Qaydan alıptı?

—Sol ushın aytaman da, apa. Jaqsı atın jaman yabıǵa awmastırıp ústine alǵan. Sonda da jaqsı elatqa qońsı bolǵanbız dep júripti. Hayransań, bul úlken biyge. Ózi zorǵa tawıp kelgen úsh yarım batpan biydayın qarasaqallarǵa egin dep, esheyin beripti.

390