Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

—Adam-adamǵa qáwenderlik qılmaǵanda, bul dúnya qanday bolar

edi?

—Jerdiń júzi azıwlı haywanǵa tolıp, kúnde bir-birin jarar edi, — dedi biy oylanbastan.

Sonıń arasında oshaqtaǵı ottıń jubı úzilip, Baǵdagúl dalaǵa shıqtı. Tez qaytıp kirip, otınnıń ıǵında úsh balanıń búrisip otırǵanın xabar etti.

—Nege kir demediń?

—Seniń hásiretli túrińdi jas balalar kórmesin, tórem.

—Shaqır, shabazım. Há, balalar, ishke kirińler! — dep dawıslap, biy tikeyip maldas qurındı. Oshaqtaǵı ottıń háwirine eki beti qızarıp qulaǵınan aylanǵan uzın murtların sıypaladı.

—Haw, Amanlıq, — dep saldı baslap kirgen uzın balanıń sálemine aralastırıp.

Serli biy, balanıń atın jańılıstırǵanı bolmasa, dál tanıdı. Úsh balanıń úlkeni Amanlıqtıń ulı Jaqsılıq edi. Biy onıń bastan ayaǵına kóz juwırtıp, Amanlıqtıń jas gezin, Almagúldi ertip júrgendegi sıyqı-sımbatın esledi.

—Haw, Jaqsılıq balam, — dep ol óz qátesin ózi dúzetti, hám túrgele sala onıń mańlayınan bir súyip, qasındaǵı eki joldasınıń da ósik shashlarınan sıypalap, dógeregine qorshap otırǵızdı. CHay berdi. — Oy, balam, Jaqsılıq, men Amanlıqtı kórgendey boldım. Dál óziseń. Al, qaydan júrseń?

— Ol Jaqsılıqtıń joldasların ózi tanıwǵa talaplanıp, ser saldı. Ekewi de Jaqsılıqtan kishi, qıyıq kóz balalar. Shashları óskin, kiygenleri orıs penen tatar baylarınıń balaları kiyetuǵın kiyimler, anıq tanımasın bilgen soń soradı. — Mınaw balalar kimler?

— Úkelerim, — dedi Jaqsılıq.

Úlken biy Jaqsılıqtıń bir bayǵa satılǵanınan xabardar edi. Onıń juwabınan álle qanday sır uqtı. Qaytıp soraw bermedi.

— Biy atasın izlep kelgen qanday zor jigitler, ózleri, — dep marapatladı — Júdá jaqsı. Júdá jaqsı, shıraǵım, Jaqsılıq, aǵań Buxaraǵa qarındasın izlep ketken edi, jaqında keledi.

Jaqsılıqtıń jıllı shırayı sál suwıyın dedi, úndemedi.

471

Issı chay iship boyı jılıǵan soń Jaqsılıqtıń eki úkesi qaptallarına qıysayıp, pırr-pırr uyqılap qaldı.

—Bular kóp qattılıq kórmegen, — dedi Jaqsılıq.

—Túri soǵan usaydı, — dedi Baǵdagúl.

—Biysharalar baydıń balaları edi, — dedi Jaqsılıq basınan sóylewge táwekel etip. «Ayt, balam ayt» dep Maman biy tınısh tıńlaytuǵın túr bildirip, Jaqsılıqqa qulaǵın tuttı.

— Meni satıp alǵan Tilewniyaz bay kóp sumlıqlı adam eken, — dep basladı Jaqsılıq. — Sol posıwda ol «Biziń elge duwa ketken, bir jerde otırıp toyınsa, ústine jáne jaw keledi, jáne apatqa ushıraydı. Apattan aman bolayıq» dep, teńizdiń arqaraǵınan arqaǵa jaǵalap ketti. Bir dút toǵayǵa kesh túsirdi. Jalǵız úy jasay berdik. Jıl sanamadıq. Mallar kóbeye berdi. Ózi ara-tura túyeli ketip, dán tawıp keledi. Aytıwına qaraǵanda, orıs, tatar, bashqurt arasınan alıp qaytatuǵın bolsa kerek. Mına balalarınıń kóylek-gúrtesheleri de sonda ketip, ákelip júrgenleri. Maǵan da kóylek ákeletuǵın edi. Mınaw sońǵı ákelip bergeni, — dep ústindegi noǵay jaǵalı kóylegin kórsetti. — Bir jola toǵayda arqayın baspaq baǵıp júr edim. Úsh atlı kelip aldımdaǵı malımdı dúrkiretip quwa jóneldi. Maǵan qaraǵan da joq. Baydıń úyine juwırdım. Barsam, úy lawlap janıp atır. Mınaw eki bala qoranıń awzında sulap jatırǵan ata-anasınıń basında jılasıp otır. Qarasam, bay ólipti, anasında ebindey dińke bar eken. Meni kórip «shıraǵım Jaqsılıq, awır sózim bolsa keshir, mına eki balanı tuwısqanım dep izińe ert. Biz qurıdıq. Bayǵa elge barayıq dep sonsha qaqsadım. Qılmadı. Bólindik. Bóri jedi. Elsiz jıyǵanımız jawǵa jem boldı. Endi úkelerińdi ertip, eldi tap, Maman biydi tap, qublaǵa qarap ketseń tabasań» dedi de jan tapsırdı. Iri mallardı baǵatuǵın padashılar keler dep ári-beri kúttim, jaw olardı malları menen qosıp aydap ketken qusaydı. Kelmedi. Erteńine bay menen hayalın topıraqqa aralastırdım. Biyday qap shala janıp, quwırmash bolǵan eken. Úshewimiz bólip arqaladıq. Táwekel qublaǵa qarap júrdik. Ushı-qıyırsız kókalay kók teńizge shıqtıq. Soń bilsek. Aral eken. Kóz jeter jerde el kórinbeydi. Jelqomlı keme minip baratırǵan birewler bizlerdi kórip, jaǵaǵa qayrıldı, qol bılǵap shaqırdı. Bardıq. Kemede bes orıs adam bar eken. Birewi

472

qaraqalpaqshanı shalalaw biledi eken. Ne qılıp júrgenimizdi, qayda baratuǵınımızdı soradı. Durısın ayttıq. Sóytip ol basqalar menen az ǵana sóylesip edi, ishinen saqallı birewi kelip, basımızdan sıypaladı.

«Náletiy túrkler urıs ashpaǵanda, patshamız elińizge járdem beriwge qarap edi»... dep gúbirlendi. Mánisine túsinbegen soń, ne járdem ekenin soramadım, ol basqa sóz aytpay, kemeni bosattırıp, bizlerdi mindirdi. Sonnan ıǵıp otırdıq. Teńizge jetemen degenshe, shetin tabaman degenshe, sharshap hámme uyqılap qaldıq. Qaydan júrip, qaydan shıqqanımızdı bilmeymiz. Tap neshshe kún júrgenimizdi de bilmeymiz. Bir jaǵadan shıqtıq. «Endi aldıńız qurǵaq, tuwrı kete beriń, awılıńız jaqın» dep olar bizlerdi túsirdi. Jol boyına kiyatırıp uslaǵan balıqlarınan hár qaysımızǵa ekiden balıq islep berdi... Xoshlasıp, ózleri qaldı. Bizler kettik. Kóp qattılıq kórip buwını qatpaǵan mınaw eki náresteniń jaǵdayına qarap ásten júrmegende, elge erte jetiwge boladı eken. Eldiń shetine aldınǵı kúni keshletip aralastıq, Siziń úydi búgin azanda tawıp aldıq.

—Kemeden shıqqan jerindi tabalasań ba?

—Tabaman.

Qarapáyrek jigittiń jol azabınan boldırǵanın shırayınan ańǵarsa da, biy shıdamadı. Sol adamlardıń kimligin bilgisi kelip, Jaqsılıqqa ótinish etti.

— Balam, sol kemeli orıslar alıslap ketpesten burın izlep qaytsaq qáytedi?

Jaqsılıq moyıntawlıq etpedi. Ushıp turdı. «Yaqshı» dedi. Baǵdagúl jıldam qamır iylep, jol azıqqa nan qatırdı.

Kún awa olar aq boz atqa mingesip teńizge qaray bet aldı.

* * *

...Jayılıp jatırǵan teńiz jaǵalawınan «tap mınakára» dep kórsete qoyıw Jaqsılıqqa ońay túspedi. Teńiz hár kúni keshegisinen tasıp ketken sıyaqlı. Basında qar jatqan belesbeles taw sekilli aq bas tolqınlar turaqlamay, «sharp-sharp» jaǵaǵa urıp, qaynawıtlap, tamırı ázzi nendey zat bolsa da, simirip áketip turıptı.

473

Maman biy jigitti qıstamadı. At sharshaǵanı ushın gezeklesip minip, kók alay kók teńizdi jaǵalap júre berdi.

Eki kózi alıslarda, tawday-tawday tolqınlar arasında dárya menen ıǵıp kelgen putaqlı torańǵıllardıń bir shaqası qarawıtıp ketse, «adam emes pe?» dep gilt toqtap, sıǵalanadı da:

—Ilayım, bolmaǵay, adam batpaǵay, — dep gúbirlenip, atlı Jaqsılıqtıń izinen eredi.

Izlegenleri tabılmadı. Bári bir úmitlerin úzbedi.

Jáne bir aylanıp kelmes pe eken degen oy menen bir hápteden keyin olar jáne teńizge ketti. Bul saparı olar Ámiwdáryanıń bir salasın jaǵalap ketti.

Burqasınlap, qaynawıtlap dem tartıp aǵıp turǵan Ámiwdáryanıń ılay suwı betinde, hár qıylı haywanlardıń óligi, hár qıylı patas zatlar qalqıp, úydey-úydey torańǵıllar tolayımı menen dáryanı enlep aǵatuǵın edi. Burın eskermey júrgendey-aq, biy dáryaǵa uzaq kóz tigip turıp, bas shayqap sıbırlandı:

—Barlıq qoqım, barlıq ólimtik saǵan sıyadı Ámiw. Táǵdiriń bizge táqabbil. Biraq sen bárin teńizge ısırıp qutılasań, al biz!? Biz ishimizge sıydıramız! Biz teńiz, biz de!

Biydiń ne sebepten usılay dep turǵanına Jaqsılıq túsinbedi. Aqboz attı onıń aldına kese tartıp:

—Biy ata, sharshadıńız, siz miniń, — dedi. Biy

jigitke pálen-tólen demey atqa mindi...

Qaytısın, Esengeldi biy awılınıń qublasınan ótip baratırıp, arba jolǵa sıymaǵan esapsız at izlerin kórdi. Joldıń eki boyınıń qawsırılıwshı ergenegindey uyısıp ósken qamıslıq, qatara júris qılǵan atlardıń tuyaqları astında, japırılıp qalıptı. Biy tańlanıp gilt toqtadı.

—Mınaw nesi, balam?

—Yapırmay-oy, biy ata, bul atlardıń tuyaǵınıń uwı bar sekilli ǵoy.

Qamıslardı qıyratıp qoymay, untap ketipti ǵoy.

— Atlardıń eki túrli júrisi boladı, balam. Uzaǵıńdı jaqın etiw ushın júrisi adamzattıń ıǵbalı, tuyaǵınıń astı jenshilip qalsa, uwlı tuyaqlar ot aldırıwǵa tamızıq tayarlaǵanı, bul ıǵbal emes, apat. Quday saqlasın, — biy óz-ózinen sóylep, Jaqsılıqtıń

474

túsinbey ań-tańı shıǵıp turǵanınan sadalıǵın uqtı. — Kettik, balam, — dedi.

Olar «Kókózekti» jaǵalap Sabır sıypań awılınıń biyday atızına jaqınlaǵanda, aldına Dáwim shıqtı.

—Orıs biy, sizdi Esengeldi máhrem erteń nonushtaǵa jetsin dep buyırdı, — dedi.

Maman biy, Esengeldi biydiń atqosshısına shekem ermek qılıw maqsetinde «orıs biy» degenine, ashıwlanbadı, solay dew ádettegi qubılıs sıyaqlanıp shırayın da, dawısın da ózgertpesten basqa nársege tańlandı:

—Máhrem?!

—Awa, Esengeldi biy emes, Esengeldi máhrem! Sizden mártebesi, atı joqarı máhrem, Máhrem!

—Óte ber.

—Nonushta degen ne, biy ata? — dedi Jaqsılıq bılayıraq shıqqan soń.

—Xiywasha halqas degeni bolsa kerek.

—Qaraqalpaqsha halqas dese ne qıladı eken?

—Óytse, máhrem bola almaydı da!

—Heeeee.

ayrılmaǵan, kókiregi sherli xalqıma qolsharshıday bul qopalıqtı da kópsinbeseń bolǵanı ǵoy... Dúnyaǵa adam jaratasań, olardı bir-birine jaw qılıp jaratasań. Hámme adam seniń sumlıǵıńa túsinip ózińe óshegise me? Dúnya astan-kesten bolıp, óz ornına bir túser edi...»

Sabır sıypań awılınan shawqım esitildi. Neniń ústinde daw baslanǵanı námálim, bir topar adam bir atlını ortaǵa alıp, mushların siltep sóylep tur. Maman biy ortadaǵı atlını uzaqtan tanıdı. Beli búgilgen ǵarrı Esim biy eken. Solay qarap at aydadı. Kópshilikke sálem berdi. Ótken jılǵı nóker alıspada birlikti buzıp, Esengeldi biy tárepine ótip ketken, denesi kúnde qalǵan sazannıń qabırshaǵına usaǵan jıltır qara balıqshı sálem alıwdıń ornına, qara qalpaǵın qolına alıp:

475

— Maman biy, ápiw etińiz, — dep aldına shıqtı. — Sizdi hesh jerden tappadıq. Xiywadan kóp atlılar kelipti. Esengeldi biydi máhrem qılıp, haqısına el talap salıq óndiriwge kelgen. Keshe olardıń on atlısı awılda dúbirli qurıp, kóshege shıqqan adam bolsa bir-birden qamshı urıp ótti. Bul ne degen bassınıw? Bilmedik!

Maman biydiń júregi tilingendey qantalap turıptı, biraq jete túsinbegenlikten Esim biyge qaradı:

—Dana biy, men Esengeldi máhremdikinen kiyatırman, — dedi ol. — Biziń shoqqa júz tilla salıq saldı. Jańadáryadaǵılardan basqa usı jaǵanıń qaraqalpaqları xanǵa eki mıń tilla beriwi kerek bolǵan. Soǵan qırq atlı kelipti.

—Bu taxt ápergen elge xannıń járdemi me eken?

—Taxtı-tajımdı nıǵaytıw ushın, depti xan.

—Taxtı-tajın nıǵaytatuǵın nókeri!... — Maman biy usılay dep salıp az ǵana oylanıp turdı da. — Awa daǵı, — dedi. — Taxtıtajın qorǵaytuǵın nókerler arasında qaraqalpaqtan nóker alıp qalmaǵan. Endi bul jaqta da, dasturxan Xiywa xanıniki, nanı bizden bolayın degeni. Izıldaǵan sonanıń shaqqanınan qashıp, bildirmey qan sorıytuǵın súlikke tap bolmasaq jaqsı. — Ol usı gápi menen tıńlawshılardıń úskinin quyıldırıp alǵanın sezdi. — Yaqshı, jumıslarıńızǵa tarqay turıńlar, men máhrem menen sóylesip, anıǵın bileyin.

—Sóyt, dana biy, sóyt, — dedi Sabır sıypań. — Esim biy atamızǵa da ótinish qılıp atır edik. Qartayǵanda kórgen balamızǵa toy bereyik dep jıynaǵan ǵárejetimizden ayrılıp qalmayıq.

Esim biy búgin awılına jete almaytuǵın bolǵanı ushın, Maman biy mirát salıp, awılına ertip áketti. Jolda olar kóp sóylesip, kóp sırlastı.

— Bilmedim, bilmedim, — dedi ǵarrı biy, ashıwǵa buwlıǵıp. —

Isi erikkenlerdiń kókmarına aynaldıq. Bir waqıtta junǵar xanınıń, bir waqıtta Kishi júz xanınıń, bir waqıtta orıs elshisiniń taqımında jenshildik. Bárinen qashıpqashıp, júnimiz julınıp, qamshı kóterer teri, júk kóterer súyek qalmay ezilip, etke aylanǵanda, Xiywa xanınıń taqımına

476

túseyin degenimiz. Qáyerde de, ájeline asıǵıp shopannıń tayaǵına súykengen qotır eshki bola berdik.

Maman biy nederin bilmey bas shayqadı, ókinishli bas shayqadı, óz xalqınıń ótken ómirleri ushın pushaymanı artıp, tislene bas shayqadı... Kóz aldı duman tarttı. Duman arasında: tuyaqlarınan jalın ushqınlatıp, kóldi lawlatqan dúrkin-dúrkin atlar, olardıń uwlı tuyaqları arasında jılasıp juwırısqan balalar, hayallar, kempirler, ǵarrılar kórdi. Suwlasqan badana kózlerin uwqalap-uwqalap jiberip:

—Jaqsılıq, sen anaw úylerge bar, Xiywaǵa nóker bolıp, aqsap qaytqan kisi bar, atı Nurabılla, sonı keshte bizikine ertip kel, — dedi de, ol juwırıp ketken soń: — Esim biy, náletiy sum xan, nókerlikke aydapaydap, izinde barlıq jaraqlardı apqalǵanın kórmeyseń be? Nede bolsa atababa lebizine sadıq qalamız. Sorlı basımız shirip, xanǵa bergen bes júz nókerdi orıs láshkerine qosalmadıq-ta! Sonda Túrkiyanı jeńip, ullı patsha ullı járdemin tezleter edi...

—Paytında siltenbegen qılıshqa ne dep ókineseń?

Maman biy sóziniń pátiwası ketip, ezbe bolıp baratırǵanday sezinip astınǵı ernin bir tislep aldı:

— Awa, solay usaǵan. Keshte Begdulla qara saqal-ám shaqırılsın. Ubaydulla biyge jiberip alayıq. Nurabılla Mırzabek biyge barıp qaytsın. Ájel-apat ákelgenlerge ájel-apat arqalatıp jibermesek bolmaydı.

Esim biy, jaqsı-jaman demedi. Biraq Maman biy onıń júzinde maqullawdıń izi barlıǵın sezdi...

19

Esengeldi máhrem óz úyine jıynalǵan awıllasları, záńgilesleri, biyler arasında bulqıp sóylep otır:

— Azdı kóp, ázzini kúshli, qorqaqtı batır etip kórsetiwdiń túrli-túrli jolları bar. Gáp qıysının taba biliwde... Muhammed Ámin inaq maǵan máhremlik berip, eli-xalqım haqqında soraǵanda, eldiń az ekenin

477

ayırım ruw dep ayttım. Gápti ózimizdiń awıldan basladım. Ashamaylılardıń saqıwın, qabasanı úshbasın... bólek-bólek ruw dep ayttım. Qazaqlarǵa jaqın awıldı Xiywashalap «qazayaqlı» dep jiberdim. Nurabılla aqsaqtıń awılındaǵı eki baymaq esime túsip, «baymaqlı» dedim. Quwlıkóldiń boyındaǵı qándekke qonıslanǵanlardı «qándekli», dedim, ázelden bar Qoldawlı, Múyten, Balǵalı, Irǵaqlı... bárin qaldırmadım, qullası, burınǵı-sońǵısı bolıp tek Qońırattıń ózin on eki me — on tórt pe, tiyre qıldım. Qıtay, Qıpshaq, Keneges, Mańǵıtlılardıń da esime túsken tiyrelerin aytıp, sanın kóbeytiwge urındım! Anna, Májek, Aralbay, Beksıyıq, Qaramoyın, Yabı, Dobal, Oymawıt, Tamǵalı, Shúyit... bári mennen qalmadı. Umıtqan jerime jańadan at qoyıp jiberdim. Sabır sıypań awılın sonıń atı menen aytayın desem, kelispedi, awılındaǵı ıssı urǵan iyt túynektey tórt-bes sarısın eslep «bessarı» ruwı dedim. «Kókózektiń» arqasında bári bolıp úsh-tórt qarası joq, biraq aran qaza beretuǵın topardı «aranshı» dedim. Esimde joqlarına Dáwim járdem etti. Tiyekli, Nayman, Uyǵır, Qanlı, Aqmańǵıt, Qaramańǵıt, Toqmańǵıt, Quyın, Tamǵalı, Qaramoyın... bári-bári aytıldı. Kelgen atlılar bizdi ótirikshi qılıp, az eken, dep ketpesin, áytewir meniń umıtqanlarım bolsa ózlerińiz aytarsız.. Qullası, kóp kórine bereyik. Maman usap ruwlardı jasırǵannan payda joq. Kóppen desek, aybat, kúsh...

—Ruwdıń sanı menen eldi aybatlı etkenińiz jaqsı bolǵan.

—Máhrem aǵa, yabılar-she?

—Yabılar úlken ruw emes ǵoy. Háy, usı yabı degenge esime túsedi, úlken basımdı kishirtip, Maman orıstı nonushtaǵa shaqırttım. Túslikke de jetpeyjaǵına qara. Quday gewde berse de, aqıl bermegen, ishinen qasıq

qaqsam, tilin ayqara tisletedi. Átteń, mende adamgershilik, qaraqalpaqtıń qanı bar. Onıń usını túsinbewine qaraǵanda, pámsiz, óz waqtında Murat shayıqtıń bir totı qusı boldı ma deymen? Jurt onnan aldandı. El «Maman biy», «orıs eli», «úmit qaǵazı» dep talay-talay ret taqan qaltasın arqaladı. Sonda da, sol Maman orıs, eldi jáne búldirmekshi. Qazaq arasına barıp eldiń namısın satıp, mal

478

ákelgen. Jáne, «qazaqlar mal berdi» dep jawdı maqtap, adamlarǵa úlestirgenin aytsań-a. Ǵawbas! Házir biziń elge qudaydıń oń kózi tústi. Quyash kúlip qaradı. Kerek bolsa, Kishi júzge shabıwıl menen barıp Mamanday pátiyaǵa emes, kúsh penen mal alamız. Men de iyt baǵıp júrgenim joq. Báriniń ǵamın jep júrmen. Pútkil elimizdi Muhammed Ámin inaqtıń qol astına ótkerip erkine berip keldim!

Tap usı waqıtta jetip kelgen Maman biy Esengeldi máhremniń sońǵı gápin tolıq esitip qaldı. Attan túspey jabıqtı túrip:

— Óytip xalıq atınan sóylewge ne haqıń bar edi? — dedi. Maman biydiń ashshı-ızalı, ótkir dawısın hámme tanıdı.

Esengeldi máhrem qaydan shıqqanın bilmey ján-jaǵına apalaqlap, onıń at ústinen jabıqtı kóterip turǵanın kórdi. Tikeydi. Keregeniń basına ildiriwli aq pıshaqlı kámarın, dana biydiń tartıp áketiwinen qorqıp, ala sala beline buwıp atırıp, sóylendi:

—Námárt túlki! Endi urlap úy tıńlaytuǵın boldıń ba?

Maman biy qamshısınıń sabı menen otawdıń jabıǵın keńirek túrdi:

—Sendey ala ǵarǵanıń ústinen ushıw kerek: Qáne, qaytala. Eldi kimge sattım dediń?

— Burmalama, túlki. Satpadım. Xiywanıń qol astına erkim menen berdim, sen satqansań, sen! Dini, tili basqalarǵa satqansań! — dep Esengeldi máhrem pátlenip, esikke juwırdı. Otawdı toltıra otırǵan baylar, biyler, kátqudalar esikke talasıp ere shıqtı.

Máhremniń áwelgi páti qoyan kórgen tazınıń páti edi. Aqboz atın jeńiltek ertlep minip, hár qanday shayqasqa tayarlanıp kelgen biydi kórip, otawdıń beldewinen uslay irkildi:

—Shiyge at súykeme, tús! Tús deymen!

—Háy, shımshıq! Qırǵıy bolǵısı kelgen shımshıq! — dedi Maman. Onıń tislengen ashıwlı gápi Esengeldiniń jeti júyresinen ótti. Shıdadı.

«Kókózek» tamannan qara shor atlı kórindi. Olar Muhammed Ámin inaqtıń Esengeldi máhremge qosıp jibergen jaw-jaraqlı nókerleri edi. Ótken saparı Maman biydiń teńiz jaqtan qaytıp

479

kiyatırǵanda, kól qamısın súrdew qılıp japırıp ketken at izleri de, usı nókerlerdiń izleri. Bir hápteden berli máhrem awılında bázim qurıp, isi erikken gezde jaqın-juwıq awıllarǵa barıp, adamlardıń kózlerin qorqıtıw ushın, kóringendi bir qamshılap ketetuǵın da usı atlılar. Házir, olardıń awıl jigitlerine isenbey, azanda óz atların juwıwǵa ketkeninen kiyatırǵan payıtı edi.

—Izǵardan shań shıǵarajaq sen be? Elge pana bolǵan kólge ot basıwǵa niyeti bar, anaw otlı, uw tuyaqlı dúbir qurǵanlardı sen ákeldiń be? — dedi Maman biy.

—Óziń sonday jaw-jaraqlı atlılarǵa arqa súyey almaǵanıń ushın ishiń órtenip tur ǵoy. Órtensin, órtensin!

—Meniń ishim hesh gáp, xalıqtıń ishine qoz salma!

—Baltamtap tamam! Qáne, kátqudalar, anaw nókerlerdi attan túsirińler, — dep buyırdı máhrem.

Saqal-shashları selkildesken adamlar xiywalılardıń atların jılawlawǵa juwırıstı.

Qaraqalpaqlar arasınan nóker jıynawǵa da qatnasqan uzın ishektey arıq jasawılbası, qılıshın qamshı ornına qonıshına sırt-sırt urıp, shapanınıń shalǵayına bir súykep jiberip, máhremniń qaptalına keldi.

— Mınaw buǵaqlı buǵa ele jin kózlengenin taslamaptı ǵoy, — dedi ol Mamanǵa qılıshın shoshaytıp. — Ullı dárejeli xan máhremi, ruqsat etseńiz, bunı arbaǵa qosa beretuǵın qılsaq? Aldı menen anaw aybatlı haram murtın qırıw kerek! Biziń Xiywada bundaylardı azıwlı deydi. Kólge keńlik, sizge erkinlik kerek, máhrem.

Maman biydiń jıǵırdanı qaynasa da, Esengeldiniń qanday buyrıq beretuǵının kútti.

— Maman, siz de awzı duwalı adamlardıń birisiz, — dedi Esengeldi az ǵana oylanıp alǵannan soń. — Jasawılbasınıń qılıshın qınabına tıqtır, járdem ber.

Maman biy juwap ornına túnerdi.

— Orıs, gápten nár aldıń ba? — dedi Esengeldi júdá sıqaq penen kúlip. — Seni shaqırtqandaǵı maqsetim — el birliginiń kepserin ayırmaw edi. Sen qısqa gápti jaqsı kóreseń. Muhammed Ámin inaq urısta kóp zıyan kórdi. Zıyanın kóterispesek bolmaydı.

480