Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

qala qoysa onıń marapatına eligip, óz ákesine jek kóriwshilik qıyalları payda boladı.

Atqa minse, taqımı bos, gúresse, tek qara kúshke salǵanı bolmasa, hiylesiz, sóylese, gúdibuzarlıq etip, oq atqanda, oqtı kóbirek zaya qılatuǵın sol Tórequl edi. Sonlıqtan, ol Mamannıń da dıqqatın kóp tartadı, kóp keyisnamaǵa qaladı.

Ol házirgi oǵınıń bir degennen kiyik qulatqanına isenbey, kózlerin uwqaladı. Quwanıshtan awzı ashılıp:

—Iras meniki me? — dedi Shamurat biyge.

—Iras, seniki.

—Olay bolsa...

—Túsindim, Tórequl biy, qıyalına, Maman biy seni qorlap júripti. Bileseń be, sennen qáwpi zor. Sebebi, sen qońırat xanınıń balasısań. Seni

aqıllı dese, seni mergen dese, jurt seniń izińe eredi.

—Maman biydiń aytqanın aǵam da aytadı ǵoy.

—Awzıńnan sarısı ketpegen palapan túsinbeyseń. Ákeń tutqında bolıp, miyi awıljıp keldi. Hamalpurısh bolıp keldi. Seni qaǵaberdi qılatuǵınınıń sebebi sol. Yadıńda ma, ákeń kelmesten burın qanday ediń. Al házir?... Yaqshı, qoyayıq. Kiyigińdi soy.

Tórequl attan túsip kiyikti soydı, qanjıǵasına bayladı.

Shamurat biy, qaytısında, onıń miyine qurt boldı. Qońırat ruwınıń shirip baratırǵanına kúyindi. ;Shiritpew ushın duz kerekligin ayttı. Ol usı pikir esine kelgende shennen tıs quwandı da.

—Tórequl, eldiń duzlıǵı — biyleri. Sen bir tatımlı duzsań. Qońırattı shiritpe, biriktir. Awzıńa qaraymız.

Tórequl at ústinen Shamurat biyge juwas ǵana bala názeri menen burıldı. Onıń hesh nárseden qátersiz tómen qarap sóylep kiyatırǵanın kórip, ǵujırlandı.

—Aytıń, ne qılayın?

Shamurat biy jambasına urıp, bir kúldi. Onıń júdá más shaqalaqlaǵanı Tórequldı ezip jiberdi.

— Nege kúlesiz?

— Jańa jolǵa túskenińe, qońırattıń mendey jigitinen keńes soraǵanıńa quwanıp kúlemen. Tórequl biy, jańa túsindiń. Qońırattıń jigitleri yabılardıń gúweninde baylawlı. Házir kim ataqlı? Yabı. Jurt kimdi táriyipleydi? Yabını. Seniń

322

aljıǵan ákeń kim menen oylasadı? Yabı menen. Bul kúnde eldiń duzlıǵı Maman bolıp qaldı. Al Yabı degen kim? Úlken qıpshaq ruwınıń bir ǵumalaǵı. Sumlıq penen qıpshaqtı páske túsirdi. Qońırat ta páske tústi. Páske túsiw túwe, eleberin qońırattı umıtasań.

—Shamurat biy, kóp sóyley bermeńiz. Ne qılatuǵınımdı aytıń. Qeńes

beriń.

—Olay bolsa keshte qońırattıń azıwlı jigitlerinen besewin ertip bólek shıǵasań.

Tórequldıń ákesin sıylaytuǵın, ózine min taqpaytuǵın jigitlerden besewi emes, onı shıqtı. Bólek ot jaǵıldı. Tórequldıń kiyigi islendi. Shamurat biy sóylemedi, tek Tórequldıń awlaǵında aytatuǵın gápi barlıǵın eskertip, onıń sóylewine jol ashtı. Tórequl Shamurat biydiń jolda úyretkeni boyınsha yabınıń gúweninen jırılıp qońırat ruwınıń hámmege ústem bolıwı kerekligi haqqında sóylep, Shamurat biydiń aytqanların sol turısında totı qustay tákirarladı. Kesheden beri Mamansız erkin dem alıp qalǵan jigitler bárha usılay bola beredi degen qıyalda, onıń gápin uyıp tıńladı. Tórequldıń úzik-úzik gáplerinde Shamurat biydiń de, bala gezlerinde ataları jaǵıp júretuǵın ottıń ushqınları sál-pál jılt-jılt etisti.

Bul áńgime erteńine qayta jańardı. Bul saparı kóbirek jigitler qatnastı. Sońǵı kúni qońırat ruwınan nókerlikke qosılǵan jetimler shaqırtıldı.

oylanbastan:

—Urılsın! — dedi. Hesh kim dárpenbedi. Óz buyrıǵın ózi orınladı. Hámme jım-jırtlandı.

—Usı oylasıqtı sırtqa shıǵarǵan adamnıń tili kesilsin, — dedi Shamurat biy. Tórequl jáne totı boldı. Bunnan soń kim erkli, kim erksiz, usı anttı tákirarlawǵa májbúr etildi...

323

Maman biy oyaq-buyaǵı eki hápteden keyin Amanlıq penen qayttı. Nókerleriniń awızbirligi qashıp, báhárgi muzday ıdıray baslaǵanınıń ústine keldi. Ol birden-aq abayladı. Jigitlerge bir nárse bolǵan. Sebebi, qońırat ruwınıń jigitleri burınǵıday emes, basshısı kelgenin bildirip jıynaqlaspadı da. Maman hesh kimnen gúmanlanbawǵa, sır bermewge tırıstı. Olardı bir jerge toplap, Jańakentke ne ushın shaqırılǵanın bayan etti. Qanday oy menen kelgenin xabarladı. Shamurat biy birden shamırqandı:

—Jawǵa járdem etedi degen ne sumlıq? Bizge salsa, qazaqlar birinbiri qırsın!

Maman biy bas shayqadı. Jigitler de janlandı.

—Maman aǵa, bul insapsızlıq emes pe? — dep saldı Kewlimjay. Onıń usılay deytuǵınına kewli isenbeytuǵın Shamurat biy qaptalındaǵı Tórequldıń búyirine túrtip jiberip edi:

—Barmaymız! Maman biy, qara basıń kete ber, — dep birden tikeydi ol. — Qáne, qońırattıń jigitleri, tikeyińler! — Ádebinde hámme tım-tırıs edi, baslap Shamurat biy tikeydi. Bunnan soń hár jer, hár jerden nákánsayaq jigitler kóterile basladı. Tórequl otırǵanlarına alma-gezek qol shoshayttı. — Há, sen ne, qońırat emespiseń?... — Tórequldıń qol shoshaytqanları birim-birim túrgele berdi.

—Maman biy, kórgish edińiz, kewil shıraǵıńız óshken, — dedi

Maman biydiń kewlin sumlıq jaylap, aǵasınan gúmanlandı. Irısqul biydiń «jigitleriń kónse boldı» degenin esledi, debdiwi sırtqa shıqtı:

— Eh, ǵarrı jolbarıs!

Onıń kim haqqında aytıp gúrsingenin túsingen túsindi, túsinbegenler mánisin soramadı.

—Qáne, Tórequl, óz xalqıńdı súyeseń be? — dedi Maman túrgelip.

—Óz ruwımdı súyemen.

—Áy, xalqı joq, zańǵar!

—Óytip atasına til tiygizbe, — dep Shamurat biy pázne bastı.

Maman biy ózin-ózi aqlawǵa urınbadı:

324

—Jigitler, orıs Kuzma Borodinniń «óz xalqın súygen adam xalıqtı súyedi» degenin ummıttıńız ba?

—Borodin orısıńdı úyińe apar, bizge sózi de, ózi de kerek emes! Tórequldı búytip qızadı hám Maman biyge dásme-dás juwap qaytaradı

dep oylamaǵanlar tek tıńlawshı sıpatında qaldı. Onıń menen qaptallasıp turǵan Shamurat biy «durıs, durıs» dep, basqalarǵa bildirmey tek ózine esittirip sıbırladı.

—Tórequl, jigitler, bárińizde mıltıǵıńızǵa úńilińiz, qorǵasını ornında ma, qamshılardıń ushların túwelleńiz, qılıshıńızdıń júzlerin kórińiz.

Ásker basınıń hár-waq-hár-waq qaytalanatuǵın bul buyrıǵı úyrenshikli buyrıq, úyrengen ádetleri boyınsha hámme qollarındaǵı jaraqlarına úńildi, shań bastı dep gúmanlanǵanları shalǵayları menen sıpırdı. Basqalar qatarı Tórequl da mıltıǵınıń qundaǵın qoltıǵına salıp ısıp-ısıp jiberdi.

Buyrıǵınıń tárk etilmegeninen Maman biy dámelendi:

—Ne bayqadıńızlar?

—Heshteńe! — dedi Tórequl keskin.

—Qayta qarańlar, jaraǵıńızda orıs Kuzma Borodinniń kúshli qollarınıń izin kóresiz.

Túsingenler jım, túsinbegenler iyinlerin qısıp hayran bolıstı.

—Jaraq bergen, kúsh bergen xalıqtıń dostın nege qorǵamaymız?

—Maman biy, búldirme jurttı, — dep Tórequl mıltıǵın iynine salıp keyin básti. — Qáne, qońırat jigitleri, atlanıńlar. Boldı, endi yabınıń gúwenin územiz, — tikeyip turǵan jigitlerdiń toptı buzıp ayrıla baslaǵanına Tórequl yoshlandı. — Qáne, Maman biy, márt bolsań, jaw maydanına shıq. Ya qońırat, ya yabı?

Olar bólinip tez-tez atlandı. Maman biydiń bayaǵıdan beri ruwlar arasındaǵı alawızlıqtı saplastıraman degen niyeti push bolıp, atlanbay qalǵan jigitlerge burıldı. Olarǵa da alaǵadalıq túsken edi.

—Maman biy, mingen shoqqım biyik bolsın deseń, Tórequlǵa juwap ber, — dedi birewi. Maman biydiń qanı qaynap ketti. Atlandı:

—Toqta, Tórequl!

325

Shamurat biy Tórequlǵa «irkil, wádeńe opalıq et, qońırat arıslanı» dep sıbırladı.

Tórequl atınıń basın keyin burıp, mıltıǵın atıwǵa gózledi. Onıń anıq atatuǵının bilip, Maman biy nayzasın jiberip qaldı. Tórequldıń mıltıǵı qula dalaǵa gúrs etip, ózi attan quladı.

Qońırat jigitleri ólik kórgen ǵarǵaday Tórequldiń ústine shoǵırtpaqlastı. Maman biydiń onı óltireyin degen oyı joq edi, nayza menen qolınan mıltıǵın túsirmekshi edi. Diydinen sál aljasıptı, kókiregine nayza qadalǵan Tórequl shalqasına jatır. Maman biy ókinishli, hesh kimge bildirmey iyegin tisledi. Nayzasın suwırıp almaqshı bolıp sabınan uslaǵanı sol, Tórequldıń qulındaǵı dawısı shıǵıp shıńǵırdı.

— Qáne, básińler!!

Maman biydiń ashıwınan seskenip, hámme keyin serpildi. Shamurat biy meni kórmesin degendey, basqalardıń artına tıǵıldı. Maman gúreske túsken palwanday ortada bilegin sıbandı:

— Jáne kim bar?

Alǵa hesh kim dárpenbedi.

Nayzanıń ushında balıqtay tuwlap atırǵan Tórequldıń qasına barıp, betine úńildi. Erinleri qaq-qaq jarılıp, óli shıray enip qalǵan eken. Nayzanıń sabınan qos qollap uslap, tartıp jiberdi. Nayza menen qosıla qan burq etti. Tórequl tawlanıp-tawlanıp tım-tırıs boldı. Úzildi. Maman shıpshıp terge tústi. Tórequldı bara qushaqlap, baladay kóteriwi menen atına qaray júrdi.

— At! — dedi Amanlıqtı kórip.

Tórequldı otırǵan halında qushaqlawı menen erge mingizip, ózi bókteriwde attıń júwenin bos jiberdi. Adım-adım júrip baratırıp jigitlerge buyırdı:

— Jetińler, Irısqul biyge baramız.

Endi úlken oyqan bolatuǵını sózsiz. Bunı hámmeniń ishi biledi. Olardıń bazıları óz ara qas-kózleri menen ımlasıp, pikir alısqanı bolmasa, úndespedi. Erdi. Qońırattıń jigitleri sál izirekte toparlasıp kiyatır.

Irısqul biydiń awılına jaqınlaǵanda, Maman biy irkilip attan tústi, ornına Amanlıqtı otırǵızıp, ózi Amanlıqtıń atı menen alǵa ozdı.

326

Irısqul biy quyashlamada tósek saldırıp, úlken samardı sapırıp qatıq iship atır edi. Kóz ushında toparlasıp kiyatırǵan júzlegen atlını kórip, qasıǵın qoya sala, mańlayına qolın tuttı. Sıǵalandı. Atlardıń birazı ózine tanıs bolǵanlıqtan, jáne óz qáddinde qatıǵın sapırıwdı dawam etti. Maman basqalardı izde irkip, jekke kelip, Irısqul biyge at ústinen sálem berdi. Onıń dawısınan albıraǵanlıqtıń izin sezip Irısqul biy shiyge jawırnın berdi:

— Balam, dawısıń alǵaw-dalǵaw shıǵadı. Jigitleriń kónbedi

me

?— Ata, men sizden bir nárse sorawǵa qayrıldım.

—Sora.

—May aynısa duz bar, duz aynısa emi ne bolar eken?

Usı gezde gileń qońırattıń jigitleri alǵa shıǵıp gúw basıp

kiyatır edi. Irısqul biy olardı kórmey, tómen qarap az ǵana oylanıp aldı da:

ata.

— Ha!!!

Ǵarrı biydiń ashshı dawısı hámmeni turǵan-turǵan jerinde qaldırdı. Jerdiń júzinde háreket toqtap qalǵanday, bir kese chay ishim tınıshlıq shókti. Samal espedi, shóp qıymıldamadı, atlar oqıranbadı, jer tebispedi, tóbeden qus ushpadı, hátte, birewdiń demi birewge esitilmedi. Moyın omırtqası shorta sınǵanday tómen qarap qalǵan ǵarrı biydiń buyrıǵın kútip hámmesi lal Qońırattıń jigitleri, ǵarrı biydiń «basıń!» degen buyrıǵın esitse, Mamandı qorshalap nayzaǵa ildiriwge qayımlasıp, jaqın turıptı. Irısqul biydiń gúllán ómir jolı kóz aldınan ótip atır... Mamanbiydiń aqıl ziyrekliligin, xalıq ushın janın pidá qılıp júrgenin, bunnan kóp ilgeri Mamanǵa baha berip «maǵan alpısta kelgen aqıl buǵan jigirmasında keldi» degenin esledi. Ózin kúshli tutıp tikeydi. Kózlerin jeńi menen sıpırdı:

— Jigitler, jaqınlańlar!.. Basshı eliniń qulı. Qul iyesine haq xızmet etemen dep súrnikse — súyew, qátelesse, keshiriw — babalarımızdıń jolı. Eldiń kúni tutılmasın, keshirdim!... Kishi júzdiń jawına atlanıńlar!

327

Aqbiyday, bárqulla bende bolǵan kúnlerin eslep, sarsılıw menen, kóringennen júz jasırıw menen-aq azıp baratır. Amanlıq talay násiyatlasa da, sirá etke shıqpaydı. Bazda perzent kóretuǵının eslep quwanıp, jas bosansam bári umıt bolar dep oylaytuǵın edi, umıt bolıw qayda? Túslerinde shorshınıp shıǵadı. Endi ol nárestesi Jaqsılıqtıń aldında gúnalı sekilli. Oǵan da tuwrılap qaray almaydı. Ol da «ana sen gúna islegenseń» dep betine basatuǵınday. Namıs qısqan ústine qıstı. Biraq ulın jerge taslamaydı ne jumıs qılsa da, bárha jawırnında.

Búgin áskeriy mashqıdan elge kelip, bir ǵana aqshamǵa máwlet alǵan Amanlıq daladan «Aqbiyday, Jaqsılıq!» — dep dawıslap, úyine kúle kirdi. Átashtannıń, bası til menen jalaǵanday. Oshaqta dúmshe qaynap tur. Amanlıq tańlandı:

—Meniń keletuǵınımdı qalay bildiń, shabazım?

—Biliw shárt pe, begim? Qatınnıń oshaǵı bárha iyesin kútiwi

lazım.

Ol Aqbiydaydıń qushaǵınan Jaqsılıqtı kóterip aldına aldı. Bópe ele uyqıda. Túsinde emip atır ma, erinleri búlkbúlk etedi. Ol ulına júdá shıntlap, ırzalasıw qılıp qaradı. Ózin aynada kórgendey. Qulaqları úlken, moynı uzın, qara bala bolajaq. Jumıp atırǵan mushın jazdırıp, óziniń

jabaday qolına salıstırdı, usas!... Amanlıqtıń sharshaǵan júzinde

328

kúlki izi kórindi. Aqbiyday hár bir qıymılında erine názer taslap, onıń keyiplerin bárha baqlap otırar edi, olardıń qayda atlanajaqlıǵı tuwralı awıl arasındaǵı sıpsıńlardan esitip bilse de, eriniń ulına suqlanıp qarawınan gúmanlanıp, óz awzınan anıǵın bilgisi keldi.

—Paraxatshılıq pa, begim?

—Qamırıńdı iyley ber!

Haq kewilli Aqbiydaydıń kózlerine jas quyılıp, qamırına tamshılap atır. Biraq úndemeydi. Kewli qorqınıshta. Álle nárseden qáwipsinedi.

Amanlıq jónin aytpadı, aqsham da aytpadı. Azanda atın ertlep kelip Jaqsılıǵın qolına aldı, shorp-shorp súydi. Ol onsha óytip telezimeytuǵın sıyaqlı edi. Barlıq háreketleri qaytıp kelmeytuǵın adamnıń háreketlerine usap ketti.

—Begim, Abılqayır xan jaw emes pe? Qılıshı sınǵan qandar jawǵa qılısh berip kúsheytiw qalay bolar eken? Jaralı moyındı jáne qılıshqa tutıw bolmas pa eken, begim?

—Ne aytıp otırsań?

—Jawǵa ketejaqlıǵıńdı aytıp atırman, qorqaman, begim.

—Gápińdi azayt!

Sızatlanıp qan shıqtı. Hayal endi jılamadı, sabaqtay sızatlanǵan qandı sıpırmadı. Biraq erksiz aqqan kóz jasları qanǵa aralasıp, betin juwıwı menen, Maman biydiń sárkardalıǵında awıldan topar-topar shıǵıp baratırǵan atlılarǵa qosılǵan eri kózden ǵayıp bolǵansha qozǵalmay, aq jawlıǵınıń shashaǵı menen qosıla, mayda burımları samal epkinine jelkildegen halında, balasın qushaqlap qatıp qaldı.

Ata-anasınıń ayralıǵın endi sezgendey bópe birden shırr etip jıladı. Ana awzına emshek saldı.

— Jılama ulım, jılama, ákeńniń jolına kes bolasań, qudayım ákeńdi aman quwıstırǵay, quwanǵaymız, — dep jaǵasına qayta-qayta túkirinip, jáne uzaqlarǵa telmirip qaradı.

329

25

Qudiyar seyistiń saray xızmetkeri bolıp arttırǵan dúnyası tórt diywalı bar qarabaxana tam. Onı da qasqa yawmıtı ozıp kelgen soń xan inam etken. Ortaǵa ot jaǵıladı, áynek ornı gewek, qısta saban tıǵadı, jazda samal kirip turadı. Onnan tısqarı pátikte dútkesh bar, tútin sonnan shıǵadı, bultlı kúnleri gúńgirt, ashıqlıqta kózi úyrengen kisi ishte ne barın erkin kóredi. Óli dúnyadan — jalǵız sabayaq, ábden tozıwı jetken soń xan sarayınan shıǵarıp taslanǵan sabayaq, ústine bir qara kiyiz benen astıústi bóz bir jırtıq kórpe jıyıp qoyıladı. Dastıǵı etigi menen úst kiyimleri. Bir qumanı, taqıyaday ǵana bir qazanı bar. Nabada birew kelip qalsa, kerek boladı dep, aǵash tabaqtı, tas keseni juptan-juptan qılǵan. CHaynegi joq, chaydı qumannıń ózine demleydi. Bazı kúnleri búrseńlep, suwıqqa qatqannan, pátigin bastırıp ot jaǵıwdan tamnıń tórt qanatı da tóbesi de qazannıń kúyesindey qap-qara ıs. Hátte, tóbedegi arǵıttıń qanday tústegi aǵash ekenin, dúziw-qıysıǵın ayırıw qıyın, quwıslarındaǵı qarlıǵash uyaları da bilinbey, hámme jerin ıs basıp, tep-tegis bolıp ketken. Arǵıtqa kese taslanǵan qadalar bar ma, joq pa, biliw múmkin emes, qap-qara kúl menen bir tegis sıbap qoyǵanday. Sonlıqtan seyistiń kózleri de qızıl. Almagúl kórmegen edi. Eń birinshi kórgeni xannıń sarayı. Onda hámme nárse orınlı ornında sıyaqlı edi, al mınaw jaydan untaq kúldiń qalay tógilip ketpeytuǵınına tańlanıp, joqarı bir qaradı da, Qudiyar seyistiń sabayaqtıń ústinen alıp tósegen qara kiyiziniń shetine otırdı. Góne sherim gewishin sheshpey otırdı. Qudiyar seyis oǵan pálen-tólen demedi, qumandı oshaqqa qoyıp ot jaqtı, chay demledi:

— Qısınba, al, chay ish, qızım.

Almagúldiń esitiwge qushtar sózi usı ma, zapıranday sarı júzi gúldey jaynadı. Qap-qara tórt diywalǵa pátikten nur tógilgen sekilli, jaydıń ishi birden jaqtılanǵanday boldı. Gewishin endi sheship taslap, sál jayǵasıp otırdı da:

— Ata, ózim quyıp bereyin, — dep qumandı aldına aldı.

Jas gezinde anasınan basqa hayal adamnıń qolınan hesh qashan chay iship kórmegen ǵarrı seyistiń qolı dir-dir etip, qumandı qızdıń aldına qoydı.

330