Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

mártleri. Irısqul xan sabırlılıqtı jaqsı kórer edi. Hár istiń aqırına baqqan maqul!

Beli oqjayday búgilgen jalbır tonlı, qopa saqal bir ǵarrı atlardıń ayaqları arasınan «xalayıq, xalayıq», dep malaqayın kóterip shıqtı.

—Súyindik biy maqul gáp ayttı. Ilajı bolsa, shıbındı óltirmeń, hazar bermeń!

—Mańlayı qara búkir, saǵan ne joq!, — dedi Bayqoshqar biy oǵan jekirinip, — yabılardıń qara atlısı urıp ketkende, sen emes pe Irısqul xanǵa jılaǵan?

Álif Qarabay bahadır iri denesi menen atınıń eri ústinde tikeyip qılıshın kóterdi:

—Ullı Qońırat biyleri, tıńlańlar, basımızdı tabıw ushın basımız bolıwı kerek! Menińshe, yabılarda jazıq joq.

Oǵan izin ayttırmay Aytuwǵan jasawıl asıǵıs túrde atınıń erinde tikeyip qılısh kóterdi.

—Álif Qarabay, kúshke zor bolsań da, aqılıń az! Bolmasa, olay

demes ediń! Meni ótirikshi deseń, Ǵayıp xanǵa barıp qayt!

—Orazan batırdıń ólimi ushın yabılardan ele qorqasań, Álif Qarabay, óytip kót tıqpa, qońıratlar hesh kimge jaramsaqlanbaydı!

Bul sóylegen Bayqoshqar biy edi. Bahadır atınıń erine jónlesip otırdı.

—Men de Abılqayır qáwipli dep oylayman! — dedi Bayqoshqar biy endi biraz pát alıp. — Yabılar da qáwipli. Xelwettiń Orenburgqa jiberiliwi, onnan soń Irısqul xannıń bir aqshamda joq qılınıwı ázelden oylanılǵan kásapat. Sol ushın biz eldiń mine degen jigitlerin ayaqqa turǵızıp, yabılardı shabıwımız tiyis!

—Shabamız! — dedi Esengeldi basshılıǵında kelip qalǵan jas

atlılar.

—Bayqoshqar biy, siz neǵıp Irısqul xannıń arına shabatuǵın boldıńız?

Bayqoshqar biydiń jambasına nayza qadalǵanday kózleri állepálle bolıp Álif Qarabay bahadırǵa qáhárli qaradı.

—Irısqul xan qıysıq jolǵa baslaǵan waqıtlarında onı jek kórgenimdi jasırmayman.

—Ólgen soń tuwrı jolǵa túsip pe?

201

Baǵanadan beri oylanıp oyın juwmaqlaǵan Súyindik biy atınıń erine mindi. Qamshısın tawladı.

—Xalayıq, tıńlańlar! Jaqsısı, men Álif Qarabay menen Ǵayıp xanǵa barıp anıǵın esiteyin. Sizler házir tarqap, nayza saplatıńlar, qılısh egeńler, at baǵıńlar, yabılardıń sırtınan sayıp júriw-ám qorqaqlıq. Endi anawmınaw dep gá urısıp, gá jarasıp júrmeymiz. Bir aqshamda shawıp, Irısqul xannıń qanı ushın kóshesinen qan aǵızamız. Basqa másláhát bolmasa, tarqańlar. Qádeni shaymalaǵandı jayılǵan babamızdıń árwaǵı ursın! Áwmiyin!

—Áwmiyin!

—Áwmiyin!

* * *

Usı kúni gúllán qıtay ruwınıń atqa minerleri de Dáwletbay biydiń úyine oylasıqqa jıynaldı. Bas biy sońǵı gezde júz bergen qáwipli waqıyalardı bayan etip, biylerdiń, bahadırlardıń pikirlerin darama-dara tıńladı.

— Biraq, — dedi ol bárin juwmaqlap. — Abılqayırǵa qarsı kúsh tayarlaw menen birge, Ǵayıp xannıń maǵan sıbırlap aytqanın da este tutıwımız kerek. Bir aqshamda jalayırlar shetimizden qırıp ketpesin!

* * *

Sol kúngi májilis «tabaqlı» ruwında ádawatlı ótti. YUsip biy jawatuǵın bulttay túnerip, Ǵayıp xannıń qabılxanasında bolǵanın, Murat shayıq penen keńeskenin bayanlap, gápin bılay juwmaqladı:

—Ǵayıp xan maǵan awlaǵında biraz gáp sıbırladı. Awhal qorjınlasajaq. Endi san mıń «qońıratqa» otız úyli «tabaqlı» qarsılasıwǵa májbúr bolamız. Ruw joǵalmawı tiyis. Awzına qasıq aparǵan bende ózin nókermen dep esaplaydı. Maqul ma?... Maqul demeske shara joq...

Jalayırdıń Esim biyi Jańakentten kele sala ruwlasların jıynap, elge dóngen qáwipti bılay bayan qıldı:

—Ayǵara biydiń xabarına qaraǵanda Abılqayırdan bále keledi. Ǵayıp xannıń maǵan tánha keńes bergenine qaraǵanda, kenegesler uyqıdan oyanǵan. Endi bizlerge topılajaq oyı bar.

202

Onnan jamanıraǵı qıtaylar qusaydı. Olar, «jalayır ruwı qıtay ruwı bolıwı kerek» dermish. Buǵan ne deysiz!

—Nálet bolsın deymiz!

—Ǵayıp xanǵa da nálet!..

* * *

Ápshersiz Nuralı biy haqıyqatında da oyanǵan edi. Onı patıratlı ǵawǵalar, jumbaqlı sırlı gápler oyattı. Astınǵı erni joq bolǵanlıqtan onıń gápin tek balası Toqtapolat ǵana túsinedi. Aytar gápin soǵan aytıp, ózi atqa mindi. Bet awzın burınǵıday búrkemedi. Awıl arasın aylanıp shawıp «Ha, ha!» dep dawrıq salıp, qamshısın bir tawlap óte berdi. Qamshısın dóńgeleklep tawlasa «jıynalıń» degen belgisi edi. Túsimpaz kenegeslerdiń erkekleri biy úyine qaray aǵılıp, bir mezgilde jıynalıp boldı. Ákesiniń atınan ulı Toqtapolat sóyledi:

Qutırınǵan jalayırlar biziń tınıshımızdı almaqshı. Túnde Ǵayıp xannan adam kelip ketti. «Saq bolıńlar, ańsatı aldı menen ózlerin tonańlar» dep ketti. Ǵayıp xan, ózlerińizge málim, biziń kenegeslerdi jaqsı kóredi. «Qorǵanǵannan topılǵan jaqsı» deydi. Áne, gáp sol!...

* * *

Yabılardıń májilisi biraz sıpayılıqta, biriniń gápin ekinshisi jónlegen halatta ótti.

— Ázizlerim, jaqsılıq kútpesten aldın jamanlıǵın oylamaǵanbız. Jaman kúnge tayın júrińiz. Qáwip bar. Abılqayır xannan qáwip bar. Izinen ózliózimiz kelisermiz. Házirshe qońıratlardıń ıǵına jıǵılıp, til biriktirmesek, bolmaydı. Eger, olar topılıp qalsa, jaraq kótermegeyli. Keregin alsın. Ursa úndemeńler. Búginnen baslap Irısqul biydi tabıw kerek. Qara qus kóterip ketken bolsa, taw arasında súyegi qaladı. Izlegeyli.

Murat shayıqtıń bul keńesine hámmesi kelisti. Biyler, bahadırlar Irısqul biydi izlew ushın óz ara dalańlıqlardı, tawlardı bólisti. Izbasar bahadırǵa eldiń ǵajırlı jigitlerin jıynap, hesh kimge bildirmey nóker toplaw tapsırıldı...

203

7

Kókiregi mıńsan túrli ándiyshelerge tolı Amanlıq taw etegindegi jetimlerge keldi.

Biyǵárez jayılıp júrgen taw tekelerindey tınbay asır salıp, ózleriniń qálewinshe oynap júrgen jetimler qáwipli jırtqısh kórgendey úrpeyisip qarastı hám bir padaday shoqlanıstı.

Amanlıqtıń eki iyini túsip, atta otırısı salpawsıp kózlerin iriń basıp súzilgen edi. Ózinen qorqıp turǵan balalardı kórip janlandı, eki iynin alma gezek kóterip qoyıp, kózlerin jeńi menen sıpırdı:

— Bektemir, bul ne úrpeyisiw!

Balalar sál bosasıp, shoǵı menen Amanlıqqa qarsı júrip kelip sálemlesti.

Amanlıq attan tústi. Balalardıń biri attı jetelep shetirektegi otlaqlı maysaǵa arqanladı.

Gileń jalańayaq, jalańbas, óskin shashlı, bet-awızları kir-kir, baltırları qara ǵarǵanıń tuyaǵınday, kiyimleri qus tútkendey sıqılsız balalar, bul dalada biyǵárez ósken xosh iyisli gúldey lázzet berip, Amanlıqtıń júzi bult astınan shıqqan ayday birden jadıradı. Bektemirdiń basınan sıypaladı.

—Qalaysań, kepterim?

—Tamaq toq, tınbay ushıp júrmiz.

Balalardıń arasında Amanlıq tanımaytuǵın altı-jeti bala payda bolıptı. Óziniń marhum jorası Allayardıń egizindey jalpaq murın, qısıq kózli, bası tandırday, qulaqları atqulaqtay, jilikleri ayǵızlanǵan qara, ayaqları maladay bir balanı kórdi de, názeri sonda qatıp qaldı.

—Amanlıq aǵa, Allayarǵa megzettińiz be? Dál ózi ayırması bul sál ash óleń, uzınlaw. Ózine aytsań inanbaydı, — dedi Bektemir.

—Atıń kim? — dep soradı Amanlıq.

—Kewlimjay.

—Bizlerge qosılǵanına kewli jay, — dedi Bektemir shińkildep.

—Qaysı ruwdansań?

—Ruwın yadlaw shańaraǵı pútinlerdiń, qarnı toqlardıń isi.

Biz ash-jetimler ruwınan bolamız.

204

Amanlıq soraw bergenine pánt jep, Bektemirdiń tóbesine qoyıp turǵan alaqanın mushlap jiberip edi. Bektemirdiń bir qamtım shashın jula jazladı.

Kewlimjay Amanlıqtıń qısınǵanına qısınıp:

— Amanlıq jora, sen tuwralı bilemen, — dep gáp basladı. —

Men Bektemirlerge utılıp keldim.

— Neden utıldıń?

Kewlimjaydan burın Bektemirdiń qaptalında turǵan, irgejeylidey dińkildegen, shámpik qarınlı, qıyıq kózli qara bala juwap berdi:

— Oyınnıń túri kóbeyip ketti, Amanlıq aǵa. Juwırıs boyınsha jetimlerdiń jarısın ótkerdik.

—Qara qońız, sen de juwırasań ba?

—Ushaman.

—Awa. Qara qońız tezek jumalatadı, tappasa ushadı, — dedi Kewlimjay.

Hámme duw kúlisti. Amanlıq ta kúldi.

—Qáne, Kewlimjay, sen bulardıń úlkeni ekenseń, ne jańalıq bar? Kewlimjay joldaslarına qarap-qarap alıp, awzın sıypaladı, sońınan tilin

shıǵarıp murnınıń tesiklerin jaladı. Bul kúlki tuwdırdı.

—Ne jańalıq bolsın? Keshe qawın urlıqqa barǵanbız... Ol ayta baslaǵannan-aq balalar bir tıma kúlisip aldı. Kewlimjay kúlmey dawam etti:

—Jolda qaraqulaq ulıdı ma de. Qaraqulaq jolbarıstıń jarshı — qatını ekenin óziń bileseń. Bektemir bir jalınadı deyseń. Ne dep desesh? «Joralar, jan joralar, ákemnen jalǵız tuyaq edim, ortada júreyin» — dedi qaltırap.

Hámme duw kúldi, keń dala kúlgendey, aynala jańǵırıp ketti. Amanlıqtıń búytip ıqlas penen kúlmegenine kóp waqıtlar bolǵan edi,

jeteletip, toparlasıwı menen izinen erdi.

— Sizler, Seydulla dáwdiń eshki satıp alǵanın esittińiz be? — dedi Kewlimjay. — Qáne, bilmeseńiz, esitiń. Seydulla dáw úlken ulı Begdulla sobılıq penen Jańakenttiń bazarına

205

túsip, jelini sasarqa bir eshki satıp aladı. Jelin bolǵanda qanday, jer sızǵan, eshki bolǵanda qanday, shaqları uwıqtay,

«máá» degende dir-dir silkinetuǵın, basqa eshki kórse, kózleri qızarıp, julqınıp turatuǵın ǵaybar qıylınan deydi. Araǵa dáldalshı salıp, kishirek bir tuwshanıń pulına aladı. Úyine keledi. Begdulla sobılıq jol boyınsha bıjıldap, endi bul eshkisi tuwsa, ılaqların ózi baǵatuǵının, sútin úkelerine beretuǵının aytıp, maqtanıp kele beredi. Esiginiń aldına baylap atırǵanda Seydulla dáwdiń hayalı dalaǵa shıgıp: «Haw, aǵası, teke alǵansha nege eshki almadıń?» degende, «Teke bolsa gór bolsın, balalarǵa sawın bolsın», — depti.

Balalar jáne kúlisti.

Úyine kelgen soń bir qozı soyıp, olardı húrmetli miymanǵa aynaldırdı. Gósh pisemen degenshe qaynatılǵan chaydı ishiwge mollam

dógereklesip otırǵanda, Amanlıq gáp basladı.

—Jigitler, Maman biy orıs patshasına ketiwden elge qarsı jaman kózler payda bolıp atır. Hámmeniń basına músiybet túsejaq. Sol ushın bawırınan jel ótken qaraqalpaq balası tayaq penen bolsa da qurallanıwǵa kirisip atır...

Kewlimjay túrgelip jırtıq bóz kóyleginiń etegin kóterdi de, shámpiygen juqa qarnın tır-tır qasıp turıp:

—Amanlıqqa sóyleyjaqpan, — dedi.

—Sóyle.

—Áy, sizler, nege ǵawırlasasız? — dedi balalarǵa. Onıń hátte buyrıq sózinen kúlkiniń izin ańlaytuǵın balalar jımjırtlastı. Óz ara ájayıp oyınǵa tayarlanıp, izinen kúlki kútti. Kewlimjay qarnın qasıp turıp dawam etti. — Qáne, oylanıńlar. Kim burın tapsa, mennen tákibay aladı. Tappasańız, bárińizden bir-birden tákibaydı men alaman. Shıbın qus pa yamasa haywan ba? Bilip qoyıń, úydegi qara shıbındı aytıp atırman.

Hár kim hár jerden ózinshe retsiz juwap berdi:

—Qus!

—Haywan.

Kewlimjay hámmeniń jalańbaslanıwın talap etti. Balalar tártipti buzbay jalańbaslandı. Kewlimjay olardı aralap júrip, basların shertip shıqtı.

206

—Endi meni tıńlańlar, — dedi ornına kelip. — Shıbın adam. Sebebi me? Adamda, hám qustıń, hám haywannıń minezi bar. Kózlerińiz alarıp tańlanasızlar-á, pámsizler! Qara shıbınnıń adamdaylıǵı — adamnıń jegen awqatın jeydi, qara shıbınnıń haywandaylıǵı taslandı haram zatlarǵa da qonıp jey beredi. Ash bolǵanda onı bizler-ám jey beremiz. Áne, sol jaqlarınan adam qara shıbınǵa usaydı. Hámme emes, ózinen bir tekshe baxtı kemlerdiń táǵdirin bilmegen adam qara shıbınǵa usaydı. Awa!

—Astapıralla!

—Endi bizden bir shımshıq qashtıǵa ótemiz. Kim baslaydı? Toqtań, ózim baslap beremen. Bizden bir shımshıq qashtı...

Hámme dawıs qosıp gúw etti:

—Neshik?

—Hár qulaǵı qırq teshik.

—Neshe ulı, neshe qızı bar? — dedi hámme.

—Bir hayalı, bir sińlisi, bir atı, bir tigilmegen otawı bar.

—Usı úy! — dep balalar birden sheshti.

Nabada, usınnan eldi jaw shapsa da sen hayalıńdı, Mamandı kórmegenshe tiktirmey qoyǵan otawıńdı qorǵaysań. Bizler-she? Toyınsaq boldı! Kelgen jawdıń atlarına ot orıp bersek-ám toydıradı. Há, házirshe toydırǵannıń haqısına ma? Meyli, onda. Al, balalar erteńgi tamaqtıń waqtına shekem Amanlıqtıń ne jumısı bolsa isleymiz. Halqas bere almasa, ketemiz. Qáne Amanlıq, jumısıńnıń atın ayt. Otınǵa barayıq pa? Ózińdi arqalayıq pa? Otawıńdı tigiseyik pe? Hayalıńnıń ayaqların qısayıq pa?

Amanlıq gáp tabalmay eki shekesin qıstı.

Balalar ústileriniń shańların qaǵıp-qaǵıp, órre-órre túrgeldi.

207

8

Adam geyde baxıttıń ne ekenin bilmey-aq dúnyadan kóz jumadı, óytkeni baxıttıń shegi, ustaǵanlı anıqlaması joq. Ol birewlerge qaǵaz puldıń shıtırlısı, ekinshilerge, árman. Árman izinen árman... Bazılarǵa bir ret toyınıw...

Maman Sankt-Peterburgqa jetip, ullı orıs patsha menen tillesse, xalqımıń arzı-awhalın aytıp, ullı patshalıqtıń soramına qabıl ettirgen jarlıqnama alıp qaytsa, baxıtınıń shegi bolıp túyiletuǵın edi. Oylaǵanların iske asırǵan soń onda basqa ármanlar baslandı: Eline aman jetip, patsha Jarlıǵın duyım jurtqa járiya etiw, sóytip dúnyanıń tórt burıshına elshiler, shabarmanlar jiberip, Junǵar shabıwılınan tarıday shashılıp ketken qaraqalpaqlardı bir jerge, orıs patshalıǵınıń soramına toplaw.

Bul oylar onı qanaatlandırıp, elge jetkenshe asıqqan ústine asıqtırdı. «Eger ján-jaqtaǵı qaraqalpaqlar bir jerge toplanıssa, biz de bir kelata el bolamız, orıs patshalıǵına dástiyar dos bolamız» deydi qıyalı.

Kewli qansha asıqqan sayın kúymege jegilgen atlar ásten júrip baratırǵanday, jol sirá ónbey atırǵanday. Qıyalı elinde, ózi jolda, búrkit bolıp orıs toǵaylarınıń, dalalarınıń ústinen ushıp ótkisi keledi, átteń, qanatsız, qanat kerek!...

Asıǵıslıqtan da payda joq, atlar sharshaydı, olarǵa dem beriw ushın bazı awıllarda, qalalarda mezgillep, eki-úsh kúnlep dem alıwǵa tuwra keledi.

Hákisine qıs erte baslanıp, qalıń jawǵan qar astınan jol tabalmay, háptelep irkilgen waqıtları da boldı. Bazı kúnleri eki-úsh shaqırımnan artıq jol asa almaydı.

Degen menen, elge qaray taslanǵan hár bir qádem quwanısh, tınbawǵa, irkilmewge tırısadı. Biraq elge jaqınlaǵan sayın Mamannıń jan sezimi qayta táshwish taba basladı. Kishi júz xanlıǵınıń ústinen júrip ótiw bar ele! Abılqayır xan olardı shegaraǵa deyin «uzatqan» nókerlerin kúttirip qoyǵan bolsa-she?

Bul oylar oǵan jeńillik bermese de, Maman ózin baxıtlı sezip, asıǵıp kiyatır.

Joldıń alıslıǵı, erte baslanǵan suwıq, elshilerdi boldırttı, bazıları atta qáddin dúzep otıra almay, kúymede bir-birine súyenisip jatadı.

208

Aqıllı mırza Maman biy, elińe jetken soń onday júwensizlerge támbi berip qoy.

Bul Neflyuevtiń eki el arasında alawızlıq tuwıwın qálemewi me, yamasa, Ǵayıp xannan kúshli Abılqayır xannıń tárepin tutqanına ma, Mamanǵa jaqpadı, sonda da tarıspadı.

...Olar orıs patshalıǵınıń shegarasınan shıǵıp, kishi júzdiń qol astına qádem qoyıwdan-aq, Abılqayır xannıń bir top atlı nókerleri qorshap aldı. Biraq, bul saparı, báhárde «uzatqanınday» báláhátlemesten, shawqım shıǵarmastan Abılqayır xannıń dárgayına júriwdi talap etti.

Xan nókerlerine qarsılasıw múmkin emes edi, sebebi, sanı jaǵınan on esedey kóp edi.

Bul jaǵday Gladıshevqa unamay olardıń basshısın jumsartıwǵa talaplandı.

—Jigitler, sizler nege ashıwlısız? Ózlerińiz bolsa qaraqalpaqlar menen qońsısızlar, musılmanlar qonıs tańlama, qońsı tańla deydi.

—Kóp sóz kólikke júk! — dedi de, nókerlerdiń basshısı kúymege jegilgen atlardıń dizginin alıp jetelewdi bir top nókerine buyırdı. Onlaǵan atlı Mamandı qorshalap, kúymege jegilgen atlardıń dizginin qolınan julıp aldı.

Xan awılına kelgennen keyin Maman baslaǵan elshiler bir top nókerdiń qorshawında qaldırılıp, Gladıshev Abılqayırdıń kóp qanatlı sulıw otawına kirgizildi. Onıń «Mamandı birge alıp kireyik» degenine hesh kim qulaq aspadı.

Abılqayır kútá ashıwlı edi.

—Mitriy tóre, — dedi ol sálem-álik tamamlanǵansha zorǵa shıdap. —

Jalaxor bárha ótirikshi, ótirikshi bárha jalaxor boladı. Bunı bilseńiz kerek.

—Hár kim ózi bilgen danalıqqa sáykes is alıp barsa, kútá jaqsı, húrmetli xan.

—Qaraqalpaqlar buzdı. Bizde jabıq awızǵa shıbın úymelemeydi, degen danalıq sóz bar. Qaraqalpaqlar hesh qashan awzın jabalmaytuǵın sorlı xalıq ekenin kórsetti.

—Pútin xalıq sorlı bolmaydı, xan.

—Mitriy tóre, asaw taylardı ańsat júwenlep mingi qılıwǵa sheber ekensiz. Ullı patsha qaraqalpaqlarǵa Jarlıq berdi deydi, sizde bolsa kórsetiń.

210