Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

bir qaptalına awdarıldı. Kózlerinen jas parlap, gúbirlenip jattı.

— Rehimsiz... Súyiwdi bilmegen aqılsız!...

Onı tıńlaǵan adam bolmadı... Dińkesi qurıp haldan ketken qatın uzınına sulq bolıp ortada jatır. Bul kórinisten basqa hayallar hawlıǵıp, qasqır kórgen qoylarday bir-birine tıǵılıp turıptı.

— Jáne kim qarsı? — dedi Maman biy tóbeshikten túspey. Hayallar da, erler de tım-tırıs. «Sen be?» degendey Maman

Esengeldi biyge qaradı. Qońır atına ǵarsh-ǵarsh suwlıq shaynatıp, júwenin shekshiytip tartıp turǵan biy, Maman biydiń názerine tótepki bermey,

ásten artqa burılıp, ketiwge meyillendi.

—Toqta, Esengeldi biy! — dedi Maman tislenip.

—Jerde turıp at ústindegi arıslanǵa shabalanbay, aytsań-a gápińdi! — dedi Esengeldi biy.

Maman biy jigitlerge moyın burıp, ım qaqqanı sol, hámme shırp etip Esengeldi biydi qashırmay tutıp aldı.

—Awdarıńlar!

Esengeldi biy attan awdarıldı.

—Ayt, Esengeldi biy, pármanǵa qarsımısań? Biziń attı kim óltirdi?

—Men óltirttim! — dedi Esengeldi biy.

—Jigitler, izimnen súyreń bulardı, — dep, Maman biy ózi turǵan tóbeshikten túsip, keń biyday atızdıń ortasında zeńireygen jalǵız túp torańǵılǵa qaray júrdi. Esengeldi biy hám onıń joldaslarınıń hár biri eki jigittiń súyewinde sol torańǵılǵa qaray jılıstı. Hayallar qorqqanınan barmaqların tislesip, ásten ere berdi.

—Begdulla, Esengeldi biydiń atınıń shılbırın ákel! Mınaw torańǵıl dar torańǵılı bolsın! Shılbırdı dar arqanı qılamız!

Erteńgi kúnniń úmiti — biyday tuqım shashılıp atırǵan taqırlıqtıń ústinde, ushqan ǵarǵa, shımshıqlardan basqa, shurq etken jan bolmadı, adamlar jım-jırt. Tek Maman biy erkin, aldı-artına shápik júrip, shaban qıymıldaǵanlarǵa járdemlesip, torańǵılǵa órmelep, bekkem bir putaǵına dar arqanın ózi baylap, gúrmekli ushın salbıratıp, kópshilikke burıldı. Názeri Esengeldi biyde. Esengeldi biy qorqıp qaltıramaǵan menen, biraz hálsizlengen edi. Sonda da sózin alıp qalmawǵa tırıstı.

— Qáne, Maman biy, kimdi asasań? As! Tez as! Biraq, bil, men usı el ushın seniń menen junǵar elshisin óltirdim, Ǵayıp xandı óltirdim. Eldi jaw almas atawǵa ákeldim. Tıńla, bil, qaraqalpaqtıń súyeginde xanlıq joq! Xansız dar joq! Qopalıqqa kelip baspanalaǵan menen mómin xalıqtıń arasında ózińdi arıslan tutıp, oyqaslama! Shap anaw dar aǵashıńdı!

—Esengeldi biy, men seni óz sózińe sadıqpeken dep edim. Órge túpiriwge meyillenip, samalǵa qarsı kókirek tutqanıńdı unatıp turman. Lekin, seni asaman. Jigitler, salıń, gúrmekti moynına!

Esengeldi biydiń eki qoltıǵınan tutıp turǵan eki jigit biraz qorqınısh penen alǵa qádem qoydı. Hámme hawlıǵıp turıptı. Omar ǵarrı halıqlap kelip, Maman biydiń ayaǵına jıǵılıp jer súydi:

—Biy balam, ápiw et! Qápelimde, jáne el jawlaspasın?

Shashımnıń aǵın sıyla, jasımdı sıyla!..

Maman biy aldında jatırǵan ǵarrınıń shań basqan jumalaq basınan sıypalap, jelkesinen kóterdi hám ózi qatarǵa qosılǵalı eki ruw arasında payda bolǵan jánjellerdiń, xalıq táǵdirine zıyanların esledi. Ashıw menen Jandos biydi, Allayardı óltirip aqıbetinde barmaq tislegenlerin... esledi. Qan qızbalıq etpey iyi bosasıp, keyin básti. Ǵarrı apıl-tapıl túrgelip Esengeldi biydiń aldına juwırdı.

—Esengeldi biy, úlken biyden keshirim sora. Jas úlken biy menen tirespe, eldiń balası jılaydı. Keshir de!

—Keshirsin...

Esengeldi biydiń jılamsıraǵan sekilli júdá ólpeń dawısı Maman biyge oqtan keyin tiymedi. Artına birden qaymıǵıp, ústine dónip-aq bardı:

—Háy, pás súyekli adam! — dedi ol tislenip. — Nege keshirim soradıń?

Moynı sınǵan qamıstay iyilgen Esengeldi biydiń dawısı suw astınan shıqqanday túsiniksiz mińgirledi. Maman biyden basqalar heshteńe uqpay qalsa itimal, esitiwge qushtarlanıp jaqınladı, onıń menen túsinbedi.

—Esimde. Esengeldi biy, seniń jaqsı islerińniń bári esimde. Bulkaraǵa kelip te jaman qońsılarǵa tap bolmaǵanbız. Biraq, bil, seniń bul isleriń hesh kimge millet emes! Sen de eldiń bir basshısısań. Basshı xalqınıń qulı. Ol maqtanıwǵa haqılı

402

emes!... Adamnıń jurtqa keregi kókireginiń tazalıǵı. Meniń atımdı óltirtkeniń ıras bolsa, moyınlaǵanıń da mártligiń! Biraq, sen tartılǵan ishek ekenseń... Órge órlemegendegi oyıń kimniń ǵamı? Qara basıńnıń ǵamı ma, dep qorqaman... jigitler, bosatıńlar, atına mingizińler, bul qorqaq jandı!

Esengeldi biy bir awız sóylemesten atına mindi. Joldaslarına da ruqsat etildi. Eki-ekiden juplasıp pátli badabat penen kelgen tórt atlı, házir ǵana eń qádirli adamın kómgendey, ses-semirsiz, iyinleri túsip, tırna-qatar dizilisip qayttı.

Olar suwǵa batqan tastay qamıslıqqa kirgen soń da sol salpawsıǵan kúyinen ózgermedi. Bul óli tınıshlıqqa Esengeldi biydiń at qosshısı shıdamadı. Atın jedellendirip ekinshi menen teńlesti.

—Biy aǵa, bul isińizdi el esitse betimizge perde túspes pe eken?

—Sen nege shıbısh eshkidey shıbıjıńlaysań? Men óz lebizime sadıqlıq ettim. Iqqa túpirdim. Endi, pás súyekli degeni me? Ayta bersin. Meniń ákem Bayqoshqar biydiń bir gilem ushın ólip ketkenin esitken, endi sonı betime kúye qılıp jaqpaqshı. Burın da sonday etken. Irasında, men Bayqoshqar biydiń bel balası emespen. Hasılzada Jangeldi degenniń balasıman. Sol ushın da, atım Esengeldi, uyqas. Awa, túp dáregim solay. Ol biyshara «Aqtaban shubırındı» jılı sheyit qaza tapqanlardan. Bayqoshqar biy alıp asıraǵan. Enedáregine oy jiberseń, kimniń babası dúziw. Sultan baydıń da túp ákesi Jandos biy emes, Xajıkeldi degen deydi «Aqtaban shubırındı» jıldıń oyqanı ma, kim túsinedi? Biyshara ata-analar bárin jasırǵan, áwladların bizlerdi kúymesin, bir-birin kemsitpesin dep jasırǵan. Men bunı Túrkstannan posıp kiyatırǵanda ólesi kempirden esitkenmen. Bul gáp usı jerde qalsın. Al, endi men usı sorlı xalıqtı ne qılardı bilmeymen. Arǵısında joq, Maman dese ólip tirilgenin umıtadı.

Meyli, qolınan kelse eldi Maman-aq kóbeytsin. Sizler de járdem etiń. Biraq mende yabınıń emes, qońırattıń qanı bar. Ele sizler Mamannıń uyatsız, arsız betine perde emes, nıqap kiygizgenimniń gúwası bolasız. Muhammed Ámin inaqqa tentene qıldırmasam... — Ol izin tuyıq qaldırıp,

—qattıraq aydań! — dedi.

403

Atlılar jaqınlasıp jup-juptan qatarlastı da, quw qamıslardı pıshırlatıp sındırıp aldı. Artına qaramay ketti. Olar tuwrı Esengeldi biydiń úyine kelip attan túsip atırǵanda, biydiń hayalı shıǵıp:

— Arqadaǵı bay, ulınıń atın qoydırıwǵa, saǵan shaqırtıwshı jibergen eken. Seni tappay jańa ǵana qayttı, — dedi. Biy ishke kirmesten atına qayta mindi:

— Atlanıń, jigitler, Sultan baydikinde birotala dem alamız, — dedi.

* * *

... Olar ketken menen top buzılmadı.

—Abadan sol ornında, torańǵıldıń túbinde, sulq bolıp ele jatır. Esengeldiden zorlıq penen alıp qalınǵan arqannıń gúrmekli ushı gewmis torańǵıldıń juwan shaqasınan salbırap ústine ájel dóndirip turıptı. Jıynalǵanlar qasqırdıń aldındaǵı qoylarday úrpeyisken. Ań-tań. Kópshiligi dirildesedi.

—Esengeldi biy oylı ketti, endi qarsılıq etpes, — dedi Maman biy dar arqanına hámmeniń dıqqatın awdarıw ushın joqarı qarap alıp. Onıń dawıs tolqınınan az ǵana albırawshılıq hám hámirin tárk etip Esengeldi biydi, aman jibergeni ushın keshirim soraw belgisin sezip, adamlar sál bosastı. Bazıları qıymıldasıp keńirek nápes alıstı. Bazıları dar gúrmegin kórip júrekleri suwlasıp tur. Biy óziniń ázziligin túsinip, birden qatallandı.

—Qáne, kelinshekler, daw izlegen kelinshekler, aldı menen sizlerge náwbet bereyin. Mınaw jigitlerden ózlerińizge bay tańlańlar!

Qaramıq kózleri oynaqshıǵan, juqa ǵana gúlshe júzli bir kelinshek hayallardıń aldında qaltıraqlap tur edi. Jawlıǵın mańlayınan sál kóterińkirep, ızalı ún menen sóyledi:

—Biy aǵa, qatın ishindegisin aytıp, degeni bolǵanda, Abadan apa búytip jatpas edi. Bilgenińizdi qıla berińiz.

Hayallar birin-biri shımshıp, shıbıjıńlasıp, uyalısıp, betlerin sızısıp, biri ekinshisin alǵa iyterip, ózi tasada, kóleńkede qalıwǵa talaplanıp atır.

Maman biy murtların tawlap qoyıp, aybatlı názer menen jigitlerge burıldı:

—Náwbet sizlerge!

404

Bektemir menen mudamı birge júretuǵın adıraq kóz, quw jaq arıq qara hámmeniń aldında, anaw juqa gúlshe júzge kóz astınan qaranıp, tamsanıp tur edi. Oǵan qolay tústi.

—Biy aǵa, men sol sóylegen kelinshekti qálep turman, — dedi.

—Biz qayıl, — dep gúlshe júz kelinshek táwelle kútpesten, tap bir uymadan suwırılıp atırǵanday, toparınan zorǵa bólindi.

—Meni hayallardıń ǵaybarlıǵı quwantadı. Ana ǵaybar bolmay perzent ǵaybar bolmaydı. Perzentlerińiz óshik kókirek, jatıq minez bolmasın. Iǵbalıńız artsın, úrpe-shúrpeńiz kóbeysin! Qáne, Nurabılla sen? — dedi Maman biy.

Nurabılla júnles juwan ayaqların salmaq penen abaylap basıp, uzınına jatırǵan Abadannıń betine bir úńilip, «meniki usı bolsın» degendey, Mamanǵa qalsha qarap pátiya dámetti.

Nurabıllaǵa gezek berilgen waqıtta hayallar toparınan kózleri sál qıytarlaw, kempir bet birewi dámelengendey bir qıymıldaǵan edi. Biy onı sezip qalıp qasına bardı da, bileginen jetelep ákelip Nurabıllaǵa uslattı.

—Mınawıń baladan qalǵan bolsa, bul tuwadı... Iǵbalıńız ashılsın, úrpe-shúrpeńiz kóbeysin...

Kempir bet bolǵan menen ózi jas eken, oyı iske asqanı ushın betine qan juwırıp, kózkóreki ashılısıp jasarıp sala berdi. Biy murtınıń astınan hesh kimge bildirmey ózinshe kúlip, jáne suwıq túsi menen jigitlerge qaradı.

—Bektemir, bás keyin, qáne, sen ayt, — dep biy kelesi jalańayaqqa náwbet berdi.

—Men anaw aq jawlıqlını...

—Iǵbalıńız ashılsın, úrpe-shúrpeńiz kóbeysin! Qáne, Bekmurat endi

sen!..

Usılayınsha dar arqanınıń astında, hesh kimniń qálewqálemewine

qaramay, tullar menen jesirlerdi juplastırıw keshke shekem dawam

etti...

* * *

Gewgimlete Bektemirdi ertip qaytqan Maman biy, onıń kewlin alǵısı kelgendey jawırnına iri alaqanın qoyıp:

—Bektemir, ele jesir kóp, házirshe boydaqlıǵıń kerek! — dedi jolda.

—Aytpaqshı, bul jerge nege tayaq alıp keldińiz?

405

—Awıllarǵa pármanıńızdı jetkerdik dep aytıw ushın úyińizge barıp edik. Esengeldi biylerdiń sizdi tappay, Baǵdagúl jeńgeyge ábeshiy sózler aytıp baratırǵanın esitip, izinen ere bergenimiz edi...

—Amanlıq ne qıldı?

—Búgin azanda ketti.

—Biysharaǵa qıyın. Áy, inim, kimge ańsat?... Ol da Buxaradan qarındasın tawıp, birewge tiygen bolsa, kúyewin, jiyenleri menen birge ákelse, qanday jaqsı bolar edi. El tolısar edi!.. Sen de qurı

shawıp kúshińdi zayalay berme, eki qatın alıwǵa talaplan. Al, jaqsı jatıp, jaqsı tur. Azanda kel, inim. Tórtbes jigit bolıp el aralaymız, pármannıń nátiyjesin kóremiz... Biydiń kewilli keypi onı quwandırǵanı sonshelli, jasınıń birazǵa barıp qalǵanına qaramay, awılına qaray ayrılǵan soqpaq

penen qarańǵını qaq jarıp, baladay juwırıp ketti...

6

Jandos baydıń ortanshı ulı Sultangeldini hámme «Sultan»,

«Sultan» dep, aqırı solay atanıp ketti, «geldi»niń ornına «bay» qosıldı. Sebebi, ol pısıqlıq etip Sırdárya boyınan biraz mal aydap shıqqan edi. Bul jerge kelip te jaman bolmadı. Dáwleti astı: malları egizden tuwdı, suwǵa aw taslasa, qálegeninshe balıq aldı. Ábjillikke hám adamlardıń kewlin tabıwǵa Esengeldidey bolmaǵan menen de, dáwleti onnan kem bolmadı. Tek onı sarsıldırıp, biraz waqıt qıynaldırǵan nárse aǵası menen inisiniń úkige ketip qaytıs bolǵanı. Ólimniń izinen ólim joq. Máńgi jılaw joq. Ólim qaytıp kelmeytuǵın, tiklenbeytuǵın, bazılar ushın tez umıt bolıp ketetuǵın bir músiybet. Sultan bay da tuwısqanlarınıń ólimin umıttı. Izliizinen úsh ullı boldı. Úlken ulınıń atın atasınıń atına uyqas Aydos qoydı. Onnan sońǵıları onsha turaqlamadı. Úlken ulı Aydos on eki jaslarǵa shıqqanda, tuwılǵan bir ulın «endi begissin» dep, ırım ushın Esengeldi biy «Begis» dep atap edi, hámme «Begis, Begis»... dey bergen soń ba, begisti. Sóytip, Begis bolıp ketti.

Jaqında jáne ullı boldı. Hayalımnıń beli qatsın dep, adam shaqırmay júr edi. Diydilegen kúni bolıptı. Qońırat ruwınıń kóp ǵana jası úlkenleri menen birge Ǵayıp bahadır, Amanqul biy, jas Qurbanbay biyler de bar. Hámmeden tórde Esengeldi

406

Esengeldi biydiń júzi quyashtay ashılıp, balanı aldına aldı, betine úńildi. Állen waqıtta qara shógirmeli basın kóterdi:

— Xalayıq, Sultan bay, bul bala bolasınlı bala eken, Atın kótermelep turqına say qoysam, kóz tiyer, atı Mırjıq bola qoysın.

Otırǵanlar «maqul, maqul, bala kózikpesin» dep ǵawırlastı. Sultan bay sarı jún shekpeniniń eki peshin qayırıp Esengeldi biyge tájim etip, balasın qaytıp aldı. Miymanlarǵa ot jaǵıp otırǵan úlken ulı Aydosqa:

Esengeldi biy basqalardıń bul attı jaqtırǵan-jaqtır– maǵanına onsha máni bermedi. Murtların sıypalap qoyıp, teri kópshikke jambasladı. Pıshıqtay, kózin jumıp, az ǵana buyıqtı. Biraq alǵaw-dalǵaw kókiregi sóylendi: «Tórge ótip úyrengen ayaqlarıń ele tórdi kúseydi. Seniń menen kórermen, Maman biy. Bul dúnyada ekewimizdiń birewimiz qalıwımız kerek...» Aydos kirip bir dizerlep otırǵannan keyin:

— Sultan bay, balalarıńnıń babası ilahiyda zor, márt adam edi, — dep gáp basladı. — Awa, jigitler, jas bolsam da Jandos atamdı bilemen. Yabılardıń qoltıǵına tıǵılıp qaramıqtıń dánimen degennen, óz erkiń menen biydaydıń sabanı bolǵan artıq deytuǵın edi. Usı Maman biydiń ákesin de, ózin de sum dep, jek kóretuǵın edi. Biledi eken-aw, pay, súyegi pıraq bolǵır.

Sultan bay balaların tárbiyalawǵa ayrıqsha kewil berip, olardıń biyrehim hám biydáwlet bolıp óspewi ushın júdá pısıqlıq etetuǵın edi. Hár biriniń jas úlkenlerden úyreniwi kerekligin bárha shegelep, úyine miyman kelse, basqa xızmetkerleri bolıwına qaramastan, Aydosqa ot jaqtırıp gáp tıńlatar edi. Ulına óziniń qaydan shıqqan tariyxı emes, al

407

súyikli atası Jandos bay haqqında júdá maqtawlı áńgimeler aytsa da, Maman biy arasındaǵı waqıyadan jik shıǵarǵan emes. Kerisinshe, Maman biy awıllar arasında jaqsı qılıqları menen keńnen málim bolǵanı ushın, balasınıń oyın shaljalaǵa salatuǵın qayshı pikir ornına: «Maman biy xalıqtıń ǵamı ushın dúnyanıń tórt burıshın gezip, orıstıń aq patshası menen tabaqlas bolǵan, ertektegi Makariya Máskewdi kórgen»... dep, el arasında en jayǵan áńgimelerdi quwatlaytuǵın edi. Usınnan keyin kishkene Aydosta Maman biydi kóriw, sóylesiw intası oyanıp, hátte, ol kisini túsinde qanatlı tulpar ústilerinde, ushqan dasturxanlar ústinde kóre beretuǵın edi. Biraq hesh qashan ózi menen diydarlasqan emes. Esengeldi biydiń házirgi gápinen, onıń dóngelek kózleri jawtańlap, qaymaqtay erinleri salbırawı menen ákesine bir, Esengeldi biyge jalt-jalt qaradı. On tórt jasar balanıń qıyalın abırjıǵa túsirgenin Sultan baydıń ózi túwe, tıńlawshılardıń bári de jaqtırmay qaldı.

Esengeldi biy otırǵanlardıń keypin birden uǵa qoydı.

—Aydı etek penen jawıp bolmaydı, — dep tiklenip otırdı da, qátesin ózi dúzetiwge urındı. — Maman biydiń pármanı júdá jaqsı oylap tabılǵan párman boldı. Amanqul biy siziń awıllar qalay qarap atır?

—Jaqsı tabılǵan párman, Esengeldi biy. Kópke ne sóz bar. Túsingenler quwanısıp atır.

—Ǵayıp bahadır, sen ne deyseń?

—Amanqul biy durıs aytadı, kópke ne sóz bar. Pármanǵa dárman beriw kerek. Elde bala kóbeysin!

—Qurbanbay biy, seniń ruwıń-she?

—Biziń ruw da solay...

Esengeldi hámmeden sorap bolıp juwmaqlap úlgermey-aq daladaǵı birewlerdiń gúbirlisin, Maman biydiń atın qosıp báláátlep sóginip atırǵanın qulaǵı shalıp qaldı. Dárriw ishke shaqırttı.

Qara qalpaǵı ózine qup jarasqan, kiyimleri pútin, shoq ǵana saqalmurtınıń dógeregin iskeklep músindey qılıp qoyǵan, eki beti bótekedey qızıl, orta jaslardaǵı Sabır sıypań degen kirdi. Eki iyninen dem alıp haplıǵıp tur, mańlayınıń terin jeńi menen sıpırıp jiberip, esikte tósewli jatırǵan shıptanıń ústine saqqa júgindi.

408

— Biyler, Esengeldi biy, jábir menen keldim, — dep basladı Sabır sıypań haplıqqan kúyinde biylerdiń jol bolsın sorawın kútpesten. — Búgin

«bayımnan shıǵar» dep edi. Kózimshe ǵana qosqa ertip kirgizdi. Ertken

sayaq jigitleriniń birewi menen kirgizdi... Shaptırtqan dep qáwiplendim...

Awa... awa...

Tıńlawshılardıń birazınıń eziwlerinde mısqıllı kúlki payda boldı,

birazlarında ıza.

—Ata, men Maman biyge ketemen, — dep Aydos ushıp túrgeldi. Ákesi ere shıǵıp, álle nárselerdi násiyatlayjaq edi, oǵan qarap turmay qazıqtaǵı ersiz attı sheshe sala ústine sekirip minip, jalınan qushaqlawı menen quyınlatıp shawıp ketti.

Sabır sıypańnıń awılı pátli atlıǵa eki kese chay ishim jerde edi. Aydos, awıl arasındaǵı qozǵalańnıń suw serpkendey tınıshlanǵanınıń ústine keldi. Shettegi qamıs qosqa janasa ósken torańǵıldıń túbinde gúymeńlep, bir nárse islep atırǵanlardı kórip solay burıldı. Olar torańǵılǵa asılǵan qara murtlas ólini sheshiwdiń hálekshiligine túsip atırǵanlar eken.

—Bunıń ayıbı ne boldı? — dedi Aydos at ústinen. Úshewdiń jasıraq birewi Aydostı tanıp, jılamsıradı.

—Ele hayal almayman deseń, Maman biy seni de usı kúyge túsiredi, qosshım.

—Maman biydiń ózi qayda?

—«Qazaqdárya» tamanǵa qaray bet aldı.

Aydos atınıń basın kúnshıǵısqa, «Qazaqdárya» tamanǵa burıp, qamshılap-qamshılap, qamıslıqtıń arasına sińip kózden ǵayıp boldı.

* * *

Otırıspa tarqap, hámme atlanarda Esengeldi biy irkilip Sultan bay menen jekke qaldı. Qulaǵına jaqın kelip soradı:

—Balań qayda ketti?

—Maman biydi izlep ketti...

—Niyeti?

—Jaqsı niyet penen ketti. Maman biydi jaqsı kóredi.

—Ata qandarın-á?!

409

—Olay demewińizdi soranaman.

—Ladan! Shesheń buzıqlıq etip, qońırattıń qanınan dóremegenseń!

—Bil Sultan bay!! Meniń inaqtan qolım bar. Maman biydiń qolı Shabbazdıń qarapayım birewinde. Mende qońırattıń qanı, Mamanda yabınıń qanı. Balańa bek bol, buzılmasın. Orıslar tárepke dep jeligip ketpesin!

—Maman biydi xalıq jaqsı kóredi.

—Bilemen. Sol ushın birotala sap qılıw qıyın, áwele atın óltirip ayaǵınan ayırdım, endi hayalı arqalı júregin ázziletsem, tamam. Seniń menen sonnan soń sóylesemen. Qoldawlıman dep ózińdi bólek tutqıń kele me? Túbimiz bir túbir qońırat, qońırat! Qońırattıń qanı joq óláddiziná adam, bálkim, bul sırımdı járiya qılarsań. Keypiń gelleńde. Kettim.

Sultan baydıń dimarı qurıp, qonaqların shıǵarıp sala almay, shókke túsip otırıwı menen qaldı.

7

Bunnan neshe jıllar ilgeri teńizden «Qaratereńge» quyıpquyıp batılı shıǵıp qalǵan góne japtıń shóp basqan ırashı menen aynalaǵa kóz jiberip, izindegi bes esheklige bir nárselerdi túsindirip kiyatırǵan Esim biy alısıraqta bir top piyadanı, izinen quyınlatıp quwǵan jaydaq atlını kórip:

— Qudaybergen, anaw ne álamat? — dedi.

Aldınǵı sur eshekte otırǵan ala taqıyalı, ala shapanınıń sırtınan bir en bóz buwǵan adam jalań ayaqların aǵash záńgige tirep, Esim biy kórsetken tárepke qarap, jekke atlıdan basqa hesh kimdi kórmegenin ayttı.

—Piyadanıń aldındaǵı Maman biyge megzeydi, ne boldı eken? — dep hawlıqtı Esim biy.

Qudaybergen esheginiń erine minip tikeydi.

—Ha, kórdim, Esim biy. Hawlıqpańız. Piyadalar biyǵárez, atlı arqayın. Qashqın menen quwǵınǵa megzemeydi.

—Kózlerim girewgeli, ádiwlim. Ǵarrılıq jeńip kiyatır. Sonıń arasında Maman biyler ırashqa jaqınlap qaldı.

Izindegi jekke atlı Aydos edi. Ol da Mamanlarǵa aralasa kelip jetip,

kirpik qaqqansha bolǵan joq, atınan ǵarǵıp tústi. Hámme apaq-shapaq bolıp qaldı.

410