Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

—Sonda qudayǵa ne túsedi eken? — dedi birew. Bul sorawǵa hámmeden aldın Kewlimjay juwap berdi.

—Sonıń ushın da ol quday. Eger ádil bolǵanda quday, quday bolmas

edi...

— Kórsetemiz, — dep Sedet kerey onı xoshladı. Hámme qayttı.

Ayǵara biy Sedet kereyler óz jigitleri menen awılawıllarına tarqastı. Maman biy ókinishli bolǵanı menen, jigitleriniń jámlesken kúshine, az

da bolsa kóp láshkerge tótepki bere bilgenine quwanıshlı edi, jasırmadı:

— Jigitler, tań qalarlıq kúsh kórsettińiz. Aybatıńız Jánibek tarxannıń astınǵı ernin tistetkenin kórdim. Endi ján-jaqtaǵı shashırap júrgen qaraqalpaqlardı jıynayıq.

Mamannıń bul pikirine jigitleri qarsılıq etpedi. Ishkirne, ójet Shamurat biy de «maqul» dedi.

Dańq degen nárse — bul adamnıń dushpanı. Oǵan jetiw ushın Abılqayır xan, Sultan Baraxlarǵa shekem de talaytıń ózi kelmeydi, birewlerden keledi. Abılqayırdan dańqtı tartıp alıw ushın Sultan Baraxlar qansha gelle qıydı, qan tókti, ózleri de julǵan tawıqtay bolıp qaldı. Pár shıǵıp qáddine kelemen degenshe kóp waqıt kerek.

Qaraqalpaq biyleri mine usılar jóninde áńgime qılısıp, házirshe jaw topıla almaytuǵınına isenisti. Onıń ústine báhár taqalıp qaldı. Ómir ǵalmaǵalı hámmeni kútip tur. Maman biy jas úlken, jas kishi biylerdi jıynap Irısqul biydiń úyine ertip keldi. Qaraqalpaqlarǵa tán qádimgi warra-warra baslandı. Lekin bul saparı warra-warra jıynaqlı baslandı. Eldiń erteńi oylasıldı. Áweli, hár jaqqa pıtırap ketken qaraqalpaq awılların kóshirip ákelip bir jerge jıynaw jónindegi Maman biydiń pikiri bas másele bolıp ortaǵa salındı. Hár biydiń pikiri tıńlandı. Bálkim, ishte búkpey saqlap qalǵanları bolǵan shıǵar, biraq kópshiliktiń dúmpiwine narazılıq bildirgen adam bolmadı. Hár tárepke atlılar belgilendi. Xorezmniń qaraqalpaqlarına barıp qaytıwdı Irısqul biy óz moynına aldı, at qosshılıqqa Alif Qarabay Qara bahadırdıń ulı Ǵayıp

341

bahadırdı soradı. Buxara tárepke Esim biy bas bolıp barıwǵa kelisti. Sırdáryanıń joqarısına — Junǵar qol astındaǵı qaraqalpaqlarǵa Xelwet tarxan baratuǵın boldı.

Eldiń basshılıǵı Mamanǵa tapsırıldı. Házirgi kúnde eldiń basında ǵaybar jigit turmasa bolmaytuǵının dálillep, buǵan tilek bildirgen Irısqul biy:

— Egis keldi. Quwandáryadan jap shıǵarmasa bolmaydı. Onıń ústine, bul sahrada jaralı qasqır kóp... — dedi.

...Nókerlerdiń táǵdiri haqqındaǵı oylasıq júdá kópke sozıldı. Birewler olardı birotala tarqatıw tárepin jaqladı, ekinshileri qarsı shıqtı, úshinshileri bala-shaǵalı, shańıraqlı jigitlerdi jıl úmitinen bos qaldırmawdıń tárepdarı boldı, pikir aytıwshılar kóbeydi. Nelikten de, kim sóylese de gápiniń izine bánt baspay Maman biyge jalt qarap, óz pikiriniń bántin sol basıwınan dámelendi. Hátteki, Irısqul biyge shekem sheshimli hesh nárse demey, Maman sóylese, sonıń pikirine dujırımlı oy degen juwmaqqa keleyin dep otır. Usını bilip Maman sóyledi:

— Pikirlerińiz durıs, tórelerim, — dedi ol. Onıń dawısı irilenip, qalıń qara murt shıqqan edi. Murtın sıypaladı. — Shıbın ańqawdıń awzın ańlıydı degen gáp bar. Awızǵa shıbın qonsa, qustıratuǵının bárińiz bilesiz. Sol ushın eliw nóker qaldırayıq, basqası tarqatılsın.; Jıl úmitinen bos qalmasın.

Qayshı pikir aytılmadı.

Kelesi kúni nókerlerdiń baspanası barları úyli-úylerine tarqatıldı. Astına at tiyip jetimnen nóker bolǵanlardıń kópshiligi qazıwǵa beldar dep sanaldı, eplileri bir-biri menen sheriklesip báhárgi egiske jer tayarlap, uwıtın tawıp egin ekse ruqsat etildi. Jetimlerden hám biy, bay balalarınan qaynaqay azıwday eliw atlı eldi jaralı qasqırlardan qorǵaytuǵın gúzetshi bolıp qaldı.

Eliw nókerdiń mákan jayı Jańakent bolsın dep kelisildi...

* * *

Aqbiyday Amanlıqtıń qaytıp keliw-kelmewin uwayımlap jáne azıp ketken edi, onıń qara at ústinde ırjıyıp kúlip kiyatırǵanın kórip aldına qustay qanatlap ushtı:

342

— Saǵındıń ba, begim, men saǵındım!

Amanlıq attan túsip hayalın qushaqlap, iri qolları menen jawırının sıypalap, ósik murtların betine basıp aymalap atır.

—Endigi jaǵı paraxatshılıq bolarmeken, begim?

—Aspannan qashanǵı qurbaqa jawar deyseń, bolar shabazım, bolar. Jaqsılıq qalay, kúle me? Haw, mınaw mańlayıńdaǵı ne tırtıq?

Keterde óz qamshısınıń ushı tiygenin ol .umıtqan eken, Aqbiyday esine salmadı.

—Jıńǵıl túbirge súrniktim, begim, — dedi.

—Áh, náletiy túbirler! — dep ol hayalınıń aldına túsip ılashıǵına basladı. — Jaqsılıq qayda?

—Házir kózi ilindi, begim, otın maydalawǵa shıǵıp edim. Qarasam, janıwar qara atıń, ústinde sen! sen!..

Góbeleklep júrgen hayaldıń háreketleri Amanlıqtı yoshlandırdı. «Qap qollasatuǵın hayalım bar eken» dep oyladı.

Esikten kiriwi máttal, ákesiniń ayaq dúrsilin sezgendey Jaqsılıq shorshınıp shırr etti. Erli-zayıplı teńnen asıldı. Ekewi teń otırıp, bılqıldap atırǵan bópeniń bir qolın ákesi, ekinshi qolın anası uslap, hár kim payına tiygen jaǵınan náresteni shorp-shorp súydi. Hár súygen sayın Aqbiydaydıń qaymaq erinleri dirildep, kózlerinen pırt-pırt jas tógildi. Quwanısh jaslarınıń kóp aǵa bergenin qálegendey Amanlıq oǵan táselle bermedi.

Erteńine Amanlıq awıl erkekleri menen Quwandáryadan saǵa alatuǵın Jańajaptıń qazıwına ketiwge tayarlandı. Qáne, ásbap tabılsa. El de jetispeydi, Amanlıq atlı ketip qońıratlardıń góne jurtınan qırǵıshtay bir ketpen tawıp, birewlerge jalbarınıp bel ákeldi.

Eriniń hár bir qıymılına baǵıp, bet-ápsherinen ishki qıyalın oqıytuǵın hayal onıń usı quwanıshı ústinde Almagúldi esledi: «Átteń, quwanısh yarım, qayǵı pútin shıǵarılǵan. Oshaq basımız túwel bolǵanda ma?... Biyshara, sheksiz quwanar edi». Onıń bul oyı ishinde qaldı...

Jaqsılıqtı shetke shıǵarıp, arqanday esilip uyqılap atırǵan erli-zayıptı tań alagewgimdegi Mamannıń dawısı oyattı.

— Adamlar, turıńlar! Kún shıǵıp ketti!

343

Kún shıqqannan soń, turǵan adam, quday ırısqı bólistirgende keshigedi degen rawiyat penen hár kúni usılay jarshı qıshqıratuǵın edi. Búgin ózi baqırıp júripti. Erli-zayıplar ushıpushıp túrgeldi. Tez-tez jumıslarına tarqadı. Amanlıq belin taqımına basıp at ústinen ulın bir súyip, qazıwına jónedi. Aqbiyday óytip-búytip úy gúmirashılıǵın tamamlaǵansha kún shıqtı... Jaqsılıǵın jawlıǵına salıp, arqasına tańıwı menen, totı ısılǵan qırǵıshtay ketpeni azanǵı quyashqa jalt-jult etip, jer ashıwǵa ketti...

27

Amanlıq penen Aqbiydaydıń quwanıshın yarım qılıp ketken Almagúl Ámiwdáryanıń Xoja eli tárepindegi jaǵalawına jıǵılǵan jerinde qıymılsız eki kún jatıp kóz ashtı. Awzımurnınan loqsıp aqqan qandı shoqıp atırǵan ǵarǵalardıń dúrlep ushqanın kórip, hawlıqqanınan ne bolǵanına túsinbey jáne esinen tandı. Neshinshi kún ekeni ózine námálim, sáske gezinde sál ózine keldi. Jer tayanıp tikeydi. Ján-jaǵına qarandı. Dút toǵaydı qaq jarǵan úlken dárya boyındaǵı keń alańlıqta jatır. Túrgelip, jaltıraǵan suwǵa qaradı. Tamırları shoshayıp ıǵıp baratırǵan bir torańǵıldı kórip qorqıp ketti: Qudiyar seyis esine tústi. Kózin bastı. Onıń sońǵı násiyat sózleri qulaǵında gúwildedi: «Mehribanım, qurıdıq... Tiri qalıp adassań, quyashqa qarap júriwdi umıtpa...»

Ol jańa ǵana ǵaz-ǵaz basqan baladay qalt-qalt etip, eki kózin quyashtan almay, aspanǵa qarawı menen apıl-tapıl júrip ketti... Torańǵıllarǵa dúkti, sheńgellerge súrnikti, tomarlarǵa abındı, túyesińirlerge oratılıp jıǵıldı. Biraq baǵıtınan qaytpadı, quyashqa qaray ketti...

Azanda kún shıǵısqa, túste qublaǵa, tústen keyin kún atarǵa qaray baratır, baratır... Qanatı sınǵan qırǵawılday basın tıǵarǵa pana tappay, jampańlap baratır, baratır...

28

Neken-sayaq urı-ótiriktiń xabarı esitilgeni bolmasa, 1750-jılǵa shekem, eldi gúyzeliske túsirgendey ǵawǵa, daw-jánjel sırttan da, ishten de bolmadı. Bıyılǵı jıldıń tórt máwsimi paraxat ótti. Quwandáryadan alınǵan jap suwlı boldı, qısınıpqımırıla gúzge jetkenler párawan qıs azıq aldı.

344

Ol, ásirese Jánibek tarxanlardan qáwiplenedi. Jurttıń qolın suwıtıp almaw ushın ol tuwralı hesh kimge aytpaǵan menen, uwıtın tapsa Jańakentke shabadı. Bul jerde Ǵayıp xannıń burınǵı jayın mákanlaǵan nókerler arasında bolıp, olardıń qıraǵılıǵın arttırıw ushın hár saparı bir jańa gáp tawıp keledi. Olardıń tek el qorǵawdan basqa is penen mashqul bolmawın eskertedi. Sorawlar beredi:

— Elge ne qáwipli?

Áwelgi kúnleri nókerler bir awızdan «ashlıq qáwipli» deytuǵın edi, endi «bildirmey kelgen sırtqı jaw qáwipli» deytuǵın boldı.

Maman biy olardan búgin de usı juwaptı aldı, biraq, Jánibek tarxannan qádigi barlıǵın jasıra beriwge shıdamı jetpedi.

— Esińizde me jigitler, ótken sawashta Jánibek tarxan ne dedi?

ishinen jek kórgeni menen qarsı daw aytalmaydı, sebebi óznókerlerine

biyge dásme-dás juwap beredi.

Olar Jánibek tarxannan tuwatuǵın qáwip jóninde pikirlesip, náwbettegi mashqı ushın Jańakentten atlanıp baratırǵanda, qarsı kiyatırǵan Irısqul biyge duwsharlastı. Ǵarrı biy burınǵısınan da azǵın, atı da boldırǵan edi, jigitlerdiń tomp-tomp attan túsip atırǵanın kórip, at ústinde ózin quwnaq tuttı, qol quwsırıp kelgen Mamanǵa at ústinen qol uzatıp:

— Jigitler, hámmeńizge, hámmeńizge Xorezm shuqırınıń karaqalpaqlarınan sálem, — dedi.

Qara bahadırdıń ulı Ǵayıp bahadır uzaq segbirden sharshap kiyatırǵanına qaramastan, atınan ırǵıp túsip, jigitler menen almagezek qushaqlasıp shıqtı. Olar búgingi mashqını qoyıp,

345

toparı menen izge, Jańakentke kirdi. Nókerlerdiń jayda qalǵanları chay, suwsın, awqat keltirip atır...

...Irısqul biy Ǵayıp bahadır menen Xorezm xanlıǵı qol astında, burın Sırdáryanı jaǵalaǵan, Jańadárya boyların mákan etken qaraqalpaq taypalarınıń kópshiliginde boldı. Esengeldi biy Sherdalı biydiń ruwı menen qatnas jasaydı eken. Qonıslasqan jerleri de qolaylı. Úsh jaǵı teńiz, dárya, bir jaǵı qurǵaq. Jaw jıldıń tórt máwsiminde teń qáwipli emes, qurǵaq tárepke gezen qurǵızıp nóker qoysa, jaw kele almaydı, tek qısta qáwipli eken. Irısqul biyge bul mákan unadı, biraq Esengeldidegi, basqa jas úlkenlerdegi ózgerisler unamadı. Olar házirgi qonısınan tabjılmaw bılay tursın, Xorezmshe kiyim kiyiwge eliklepti. Matam qalpaǵı ornına kóbisi qurash kiygen. Tillerinde maylılıq bar sıyaqlı. Kóp háreketleri jorta islenip atırǵanday túyildi. Sonda da Esengeldilerdi Sır boyına qayta kóshiwge, birlikti saqlawǵa úgitledi.

—Kóshpeymiz, Irısqul ata, — dedi Esengeldi biy keskin. — Órge túpire berip óz betimizdi ózimiz jaǵallap boldıq. Xiywaǵa baraman, elge baspana alaman.

—Xiywa xanı túpiremen dese, betińdi juwıp tutasań ba? — dedi zilli Irısqul biy.

—Órge qaray túpirmewge sert aytqan adam qalay barsa, keypi gellesinde.

Irısqul biy onı jáne úgitledi, eń bolmasa úlken mákanǵa jaw topılǵanda járdem etip turıwdı sorandı. Esengeldi biyden nan pisire almadı. Jańadárya boyların jaylaǵan Ubaydulla biy awılında kóp kúnler miyman boldı. Bul el biraz qurǵınlasqan. Ubaydulla biy Orınbay atlı jalǵız ulınıń atına qala saldırıptı. Ubaydulla biy Ǵayıp xannıń ólgenine júdá quwanıshlı eken. Abılqayırxannıń ólgenin esitip ábden shad boldı. Usı mákannan ózgermey-aq, tómengi qaraqalpaq eline járdemin ayamawǵa, eger, Esengeldi biy aytqanına júrmese, Sherdalı biyden qalǵan mańǵıtlardı jıynap, kerek waqtında jawına qarsı nóker jiberiwge wáde etti...

Irısqul biy usı bolǵan áńgimelerdiń eń jaqsı tamanların gáp etip, Esengeldiniń jaramas sózlerin ishinde saqlap otır.

Ǵayıp Bahadır jaqsılıq etip, Irısqul biydiń bárin aytpaǵanına shıdamay, shıbjıńlap, úlken biy jigitlerge ruwx beriw maqsetinde, olardı kóbirek maqtap, Xorezm qaraqalpaqlarınan

346

bolatuǵın járdemdi bórttirińkirep otırǵanlarına xoshametshi bolayın dedi me:

—Olardıń mákanı biz sıyaqlı posqan ǵárip-qáserge qolay mákan eken, — dep saldı.

—Bılshıldama! — dep jekirindi Irısqul biy. — Ólmesten burın ólip, elinen shıǵınǵan námártlerdiń izinen kóshiw — suw kórmey etik sheshken, jaw kórmey attan jıǵılǵan qatın-erdiń isi.

Hámme jım-jırt boldı. Shamurat biy Ǵayıp bahadırǵa burılıp «soń sóylesermiz» degendey ım qaqtı. Irısqul biy oylanıp sóylep, kóp úmitli gápin dawam etti, biraq Esengeldiniń gápin el basshılarınan jasırıw — olardıń arqasın báhárgi muz diywalǵa súyegen menen barabar bolatuǵının bilgenlikten, keshte Maman biy menen Shamurat biydi erek shıǵarıp, ırasın ayttı.

—Esengeldi ózgergen. Órge túpirgisi kelmeydi, ol jaqtan isenim kem,

—dedi.

Maman biy kútá ashıw menen bas shayqadı, tislendi, qaytaqayta murtın sıypap, bir neshshe mártebe qozǵalıp otırdı.

— Órge túpiriw, órge túpiriw!..

Shamurat biy onıń usı saparǵı tislengeninen aybınbadı.

— Bir esaptan Esengeldiniki durıs, — dedi.

Irısqul biy onı shaynap taslaǵısı kelgendey kóz alarttı. Maman biy ashıw menen qabaq shıtıp, Shamurat biydi alakózleri menen atqılap, ústine ot basqanday qıldı. Shamurat biyge bular kár etpedi, sonlıqtan qarsılaspadı. Wádelesip qoyǵandayaq, erteńine Esim biy payda boldı. Buxara qol astındaǵı qaraqalpaqlar da qolınan kelgen járdemlerin ayamaytuǵının aytıp jiberipti, lekin elin qozǵamawdı ótinipti.

Olardıń keliwinen dámelenip, kóp úmit penen júrgen jigitlerge bul xabarlar kúsh bergen menen, qazanǵa túspegen astan ishemen dep dámelengendey, tek tamaqların keptirdi.

Birlik artıwdıń ornına, qısqa qarap Shamurat biy hák ashtı. Qońıratlardıń arın arlamay, Esengeldi biydiń sırttan sayıp kústanı qılǵanlar menen jánjel kóterdi.

— Mamandı tıńlamaymız, — dep shıqtı.

Sorı qaynaǵannıń qawının bárha quyash urıp, qasqa qıla beredi eken. Alawızlıqqa tórelik berilip úlgermey, eldiń tınıshlıǵı buzıldı... Tańǵa jaqın Jańakentti úsh mıńlaǵan jaw

347

nókeri qorshadı... Bular Jánibek tarxan nókerleri edi. El basına jáne kún tuwdı. Qala menen átirapınıń xalqın jámlenemen degenshe, nókerlerin jaw aldına shıǵarıw ornına, Shamurat biy ıqlap qaladan shıqtı. Ózine dárek ruwdı kóshiriwdi basladı. Irısqul bul qorlıqqa shıdamadı. Ǵayıp bahadırdı qasına shaqırıp, xámmeniń kózinshe Shamurat biydiń ayaq-qolın baylap ákeliwge, urıs pitkenshe dárwazaǵa baylap qoyıwǵa buyrıq berdi. Ǵayıp bahadırdıń jas bolǵanı ushın hálsizlik etetuǵının bilip bul buyrıqtı Maman biydiń ózi bejerdi. Shamurat biy

Janakent qalasınıń dárwazasına tańıp taslandı. Hámme jawǵa atlandı. Irısqul biy basladı.

—Áy, Jánibek tarxan, az ǵana wájleseyik, — dep alıstan badabat salıp, qaptalındaǵı Maman biyge sóylep baratır.

—Maman balam, bir násiyatım bar, usınnan jeńilseńiz, qopaǵa kettim dep arsınba, eldi Xorezmge qaray, Esengeldiniń izinen baslay ǵoy. Basqa ilaj házir joq. Pútin búyreklilik jaqsı. Sonda orısqa eldi pútin qosasań. Biz orıstan jamanlıq kórmedik. Orıstıń mıltıǵı xalıqtıń atın shıǵardı, bizlerdi bendeshilikten azat qıldı. Aytarım aldındaǵı qoyıńa qasqır shaptırmay túwel baqqan shopandı jurt jaqsı shopan deydi, ósirip baqqan shopandı dana shopan deydi. Bul zamanda dana bolıw awır, jaqsı shopan bolıwǵa talaplan, balam. Basıńa qansha zúlmet tússe de, tirilerdiń basın buzba, eldi, óziń jarlıq alǵan orıs patshasına túwel tapsır, dostı — dostına qos, balam. Bazda elińe tiriden óli paydalıraq. Qońıratıma qádirim qashqan adamman. Aǵayinlerim, tuwısqanlarım qashırdı. Usınnan ólsem, kóbisi ókinedi, tabıtıma barlıq qońırat eredi. Eger, jazatayım paymanam tolıp qazalansam, Qońırat eline «Irısqul biy óldi!» dep atlı jiber. Ǵayıp bahadırdı shaptır, izin kóreseń...

Ol sóylew menen jawǵa jaqınlastı. Mıńlaǵan atlısın baslap turǵan qos atlınıń biri Jánibek tarxan, qartań qońır atın ǵırs-ǵırs jorttırıp kiyatırǵan Irısqul biydi kórip, alıstan qıyqıw saldı:

— Ǵarrı qoshqar, bizge Mamannıń gellesin óziń kesip berseń, sarpayımız bar...

Irısqul biydiń tula bádeni dirildep, atınıń júrisin bosańlatpawı menen Jánibek tarxanǵa nayza ılaqtırdı. Gózlegeni qáte ketpedi, qos atlınıń biri quladı, biraq bunısı Ótetilew tarxan edi. Jánibek tarxan jigitlerine qıyqıwlap alǵa táp

348

berdi. Kók júrmeliniń páti menen kelip, Irısqul biydi atınan awdarıp aldına óńgerip áketti.

Urıs qızıp ketti...

Maman biy álle qashan-aq, Amanlıq penen jáne úsh jigitti yabı, qıtay, keneges, jalayır awıllarına atlandırǵan edi. Ǵayıp bahadırǵa dawısladı:

— Shap qońıratlılarǵa!..

Ǵayıp bahadırdıń dumalaq qońırı qayshı qulaǵın kerip quldırawı menen kózden ǵayıp boldı.

Urıstıń úshinshi kúni barlıq el tik ayaqqa mindi. Qıtaylardı baslap Sháriypa keldi... Irısqul biydiń aytqanınday, pútkil Qońırat ullı biyiniń qádirine endi jetken be, kókireginde janı barı gúwlep jaw aldına shıqtı.

Kimde tayaq, kimde balta, kimde bel... Qońırat ruwınıń hár bir túp jıńǵılına shekem kelgen jawdıń kózin ashtırmay shırpıldap tiydi...

Bir háptege barmay jaw keyin shegindi. Jeńis qolǵa kirdi.

Shamurat biydiń qolı sheshildi...

Mamannıń túsiniginshe jeńistiń eki túri bar: tosınnan jeńis, kúsh penen jeńis. Ol usı saparǵı jeńisti áwelgisine jatqardı.

Shabıwılshılar básken menen olardıń jáne oralatuǵını taqıyıq. Endi topılsa, xalıqqa keltiretuǵın apatı, aqıbeti de málim. Sonlıqtan, Mamannıń bul jeńisten keyin de keypi dúzelmey, burınǵısınan da oyshıl bolıp qaldı.

Endigi birden-bir jol — Sankt-Peterburgqa qayta barıw kerek. Óytpese, eliniń táǵdiyri qıl ústinde tura beredi. Degen menen, Ullı patshalıqtıń ózine tiyisli ǵalmaǵalı da ullı. Elizaveta Petrovna wádesine sadıq bolǵan menen mıńsan túrli isler, az sanlı elge bergen wádesin esinen shıǵarsa da, táájip emes. Eger ullı patsha ózi bergen «ullı úmit qaǵazınıń» joǵalǵanın esitken bolsa, bárinen de awır. Ózi az sanlı, ázzi xalıq bola tura, doslıqtıń, ullı patsha mehiriniń qádirin bilmeydi eken dep ayıplawı da, dıqqatınan birotala shıǵarıp taslawı da itimal.

— Joq, ketiwim kerek! Sankt-Peterburgqa barıp bul waqıyalardı aytıwım tiyis!...

«...Barlıǵın aytıwım tiyis!... Ketiwdiń jáne jaman jaǵı bar.. Jaw qayta shabadı... Endi shabılsa kóp ruwlı alawız elim, máńgige kele bolmastay halǵa túsedi...»

349

Ol usılayınsha, órmekshiniń awınday shım-shıtırıq oylarınıń qaysısına bas jip taǵarın bilmey júrgende, Juńǵarlar arasına jiberilgen Xelwet tarxan keldi...

Juńǵarlar arasındaǵı qaraqalpaqlar «bizge tiymeńler, sizler menen ayrılısqanımızǵa otız jıldan astı, endi qayta qosılıw qıyın, házir dástúrimiz ózgerdi, hátte tilimiz juńǵarlar menen aralasıp ketti» — depti.

Xabar Mamannıń jeti júyresine qadalǵan nayzaday tiyip, ishek-bawırı otqa basılǵanday ashıdı. Ilaj qansha? Buxara hám Xiywa xanlıqlarınıń qol astına ketken qaraqalpaqlar aynımaǵay. Otız jılda jańa áwlad ósip shıǵadı... eger olar da

«bizge tiymeńler!» dese, sharası joq, endi eń bolmasa, ózi menen birge jasap atırǵan ruwlardıń basın buzbawı tiyis. Eger ol jáne SanktPeterburgqa ketip, 1743-jıldıń hásireti qaytalansa, el birotala tarqasıp, sońında, dúnyada «qaraqalpaq» degen xalıq jasaǵanına birewdi isendiriw múshkilge aynaladı.

Onıń ıǵbalına, Buxara hám Xiywa qaraqalpaqları menen qatnas jaqsılanıwǵa qaradı. Ara alıs bolıwına qaramastan, topartopar atlılar kelip, elge kóz alartqanlarǵa aybat bolıp júrdi. Ara-tura sırttan bolǵan shabıwıllarǵa Jańadárya boyınıń qaraqalpaqları kókirek tutısıp, tómengi karaqalpaqlarǵa talaytalay qalqan bolıstı.

Qazaqtıń Ayǵara menen Sedet kerey basshılıǵındaǵı ruwlarınan basqa da kóp ruwlar el ázzilegen gezinde belbew buwısıp, mal-dáskeden de járdemin ayamadı.

Bári bir, Mamannıń eki kózi Rossiya tárepte, búgin-erteń ullı orıs patshalıǵınan járdem keletuǵınday. Onıń oyınsha, patsha sarayında álleqanday jamanlıq júz bergen...

Ol Neflyuevten heshteńe kútpedi. Orenburgta, oǵan aytqan gápine qaraǵanda, Abılqayır menen birigip ketken Gladıshevtiń qaytıp kelmegenin de Neflyuevten kórdi....

Sonda da, Rossiya patshasına isenimin joǵaltpadı. Arqadan kiyatırǵan sawdagerler ótse, aldınan shıǵıp, ullı patsha Sarayınan álle qanday da jańalıq biliwge tırısadı. Hesh bir jańalıq onı qanaatlandırmaydı.

Usılaytip shır-pırı shıǵıp, biymazalıqta júrgende, Orenburgtan qaytqan sawdagerler:

— Orıs patshalıǵı menen Prussiya degen patshalıq arasında ǵajja-ǵaj urıs baslanıptı, — degen xabar ayttı.

350