Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Mamandı bul xabar biraz tınshıttı: «Patsha wádesin umıtpaǵan, urıstıń atı urıs! Eliniń basına awır mashqala túskeni ushın bizlerdi oylawǵa waqıtı jetpey atırǵan».

Orıs patshalıǵınıń jeńiske erisetuǵınına Maman isenetuǵın edi. Sonda da janı tózbey, anıq xabar bilip qaytıw ushın Amanlıqtı Orenburgqa atlandırdı.

Amanlıq Orenburgtan eki ayda qaytıp keldi, biraq jaman xabar

ákeldi.

Maman menen sóylesik júrgizgen kancler Aleksey Bestyujev Patsha sarayınan quwılıptı!

Mamannıń júregine pıshaq tıǵılǵanday, turǵan jerinde jıǵıla jazlap, kancler Bestyujevti saraydan tap Amanlıq quwıp kelgendey, birden ashıwlı kiylikti:

—Ótirik! Múmkin emes!

—Uzaqtıń xabarı, álbette qosımtasız bolmaydı, — dedi Amanlıq suwıq qanlılıq penen. — Bálkim, bul xabarda da bórttiriwler bar shıǵar. Biraq Bestyujevtiń saraydan quwılǵanı anıq, hátte, qamaqqa alınǵanbısh!

—Urıs qalay baslanıptı? Bestyujevtiń nendey gúnası bolıptı? — dedi Mamannıń háwlirgen kewli basılmay.

Amanlıq Mamanda burın bolıp kórmegen jan tolǵanısın sezse de, óziniń suwıq qanlılıǵınan ózgermey túsindirdi:

—Avstriya degen elattıń patshası hayal eken. Atı Maryam Tárezi

(Marya Tereza), deydi. Ol burınıraqta óz qol astınan ketken Siliziya degen jerdi qaytarıp alıw ushın Prussiya degen patshalıqqa qarsı urıs ashıwǵa niyetlengenbish. Sol Prussiya degen eldiń patshası Fridrix ekinshi degendi Orıs patshası da jek kóredi eken. Sóytip, eki hayal patshanıń maqsetleri bir jerden shıǵıp, til biriktiredi. Bunı aldın ala sezgen Prussiya patshası Orıs patshalıǵına qarsı urıs baslap jiberipti.

Maman ókinishli sarsılıp basın shayqadı:

—Sankt-Peterburgta bolǵanımda Prussiya degen mámlekettiń kúshli láshkeri bar dep esitken edim.

—Orenburglılardıń aytıwına qaraǵanda Prussiyaǵa qarsı kóp eller kúsh biriktirgenbish.

— Kópshiliktiń talapları da hár qıylı, urıs uzaqqa sozılmasa... — dep sarsıldı Maman.

— Urıstıń aqıbetine orenburglılardıń da kózi jetpeydi. Biraq kópshiligi Bestyujevtiń saraydan aydalǵanı maqul bolǵan

351

desti. Sebebi, ol Inglis elshisiniń tásirine ótip, Prussiya patshasına qarsı urıstı basqarıwshı Apraksin degen úlken áskerbasını joldan azdırǵanbısh.

— Eger bul haq gáp bolsa, nayatıy jaman satqınlıq! — dedi Mamannıń qasları kerilip. — Kanclerdiń bizge wádesini umıtıwına sebep bar ekendá! Endi kútiw... — ol azmaz oylanıp alıp basın shayqadı. — Bestyujevtiń satqınlıq etkenine kewlim qappaydı... Patsha ullı Petrdiń qızı bola tura, eliniń haqıyqıy janashırlarınıń júregin tolıq túsinbeydi degendiám esitken edim-aw...

Amanlıq onıń jan sezimin túsindi, biraq úndemedi.

Mamannıń jan iynine ot túsip tınıshı ketti. Kóp kúnlerge deyin jalǵız júrip, ujıbatlı bir aqıl tabıwǵa talaplandı. Sondaǵı baslı maqseti — SanktPeterburgqa barıp, Ullı úmit qaǵazı — Jarlıq jóninde eske salıp qoymastan, izine jigitler ertip ketip, orıs patshalıǵınıń jawı Prussiyaǵa qarsı urısqa qatnasıw... Biraq bul oyı kem-kem oǵan bassız-ayaqsız tuńǵıyıq sıyaqlandı: «Sankt-Peterburgqa ketiw — jaqtı izlep júrip ózin otqa urǵan gúbelekke aylanıw emes pe?»

Endi ol orıs patshalıǵınıń janashırı sıpatında Prussiya menen urısınıń jeńisli tamamlanıwın sarǵayıp kútiwshi bir adamǵa aylandı....

Jeńis tuwralı esitse, quwanadı, sál sátsizlikler haqqında esitse, ishine duzlı sherebe quyılǵanday... Waqıyalardı óziniń oy eleginen ótkerse, bári de túsiniksiz ómir ǵalma-ǵalı sekilli. Elin taslap ketiwden qorqadı....

Bazda oylarǵa shúmip otırıp, gá ózin ayıplaydı, gá dushpanların ayıplaydı...

Kewillerdi ǵulǵılaǵa toltırıp, máwsim izinen máwsim, jıl izinen jıl ótkerip sala berdi, sirá urıstıń tamam bolǵanı haqqında xabar esitilmedi...

1761-jıldıń aqırlarında Elizaveta Petrovna qaytıs bolıp, ornına miyrasxorı Petr III taxtqa otırǵanın esitip, jáne keypi tústi. Jáne bir xabardan Petr úshinshiniń Prussiya menen kelisimge kelip orıs láshkerleriniń jeńisin bir pulǵa shıǵarǵanın esitkende, burın bolmaǵan dárejede nalındı, bul dúnyada bazı aqmaqlardıń ózine keń gúzar jol taba beretuǵınına da ashınıp sógindi.

352

Mırzabek kirpik qaqqansha-aq kózden ǵayıp boldı.

Maman biy tús kórgenidey ań-tań, dimarsız lal bolıp bir maydan oylanıp aldı da, aldı-artına qaramay astındaǵı aq boz atın qamshıladı. Awıl aralarında quyınday shawıp, bárha qıyqıw salıp baratır:

—Doslarım, qanalaslarım, kóshińler! Aral teńizin jaǵalap, Xorezm tamanǵa kóshińler!... Eski súrdewdi quwalap kóshińler, jámlesip kóshińler!

Maman biydiń hawazı dawıldan kúshli bolıp, awıllardan awıllarǵa jetti. Hámme úy jıqtı, hámme mal aydadı.

Jaw láshkeri aralasıp úlgerdi. Jıǵılǵan úyler órteldi. jıynalǵan mallar Orta júz tárepke qaray quwıldı. Malların shetke shıǵarıp úlgere almaǵanlardıń bári qol juwıp qaldı. Xalıq jáne shuwlastı, jáne jılastı. Atasın shaqırǵan balanıń, anasın izlegen qızdıń, «perzentim!» dep qıyqıwlaǵan ata menen ananıń, qullası, gúllán xalıqtıń zarlı únleri birbirine ulasıp, úlken músiybet baslandı. At dúbiri astında ayanıshlı sıńsıwlar, xoshlasıwlar, ırzalasıwlar jer solqıldatadı.

Maman biy tútin, duman arasın qaq bólip bir jerde jarq etip kórinse, kózdi ashıp-jumǵansha jáne bir jaqta payda boladı.

—Irza bol, mehriybanım!

—Xosh, qaralı baspanam!

—Xosh, kiyeli ata mákanım!.. — degen sózler úzliksiz esitilip, ızıńlaǵan suwıq samal menen kem-kem kúsheyip, álemge jańǵırdı. Qayǵılı jańǵırıqqa ses qospaǵan janlı maqluq bul átirapta qalmadı. Tawlardıń júyi sótilmegen menen gúńirendi, aspannan tınbay epeleklegen qar

kóshkenlerdi ommalatıpya jolların bógedi, barlıq japıraqları túsip sıptay bolǵan taw ósimlikleri qar suwırǵan dúbeleyge shıdamay bas iydi, «bizdey jalańash qalsańız da, báhárde kiyingeysiz» degendey ızıńlastı, qayǵıǵa tótepki bere almay mortıldasıp sındı.

Ǵarrı aspan bul bálayı ǵázebetke kózin ashıp qaramay, tınımsız jıladı.

Biraq, jas ornına aq kirpigi jarpaq-jarpaq bolıp úzliksiz tógile berdi. Pútkil xalıq júreginen shıqqan 1743-jıldıń zarı, Sırdárya boyınan

Ámiwdáryanıń quyar ashalarına shekem bıyıl da tınbay gúńirendi:

354

Babam jigit bolıp mamam qız bolǵan, Túrkstan topıraǵı bizden xosh endi.

Tórt san eldiń júrek-bawırın qan qılǵan, Biyrehim mákan jaylar xosh endi...

Ústinen eshekli, mallı, piyada arqalanǵan ızıq-ızıq adamlar ótip atırǵan dalalar menen shoqalaq qumlar, taw kánarları, hátteki, ayaqlar astında sınıp atırǵan shóp-sharlar da usı muńlı qosıqtı tákirarlap «Xosh endi...» dep jattı. Ashlıqtan, kesellikten, ǵarrılıqtan qatarǵa ilese almay, jal boylap toptobı menep qulaǵan óliklerdiń ruwxı dúnya menem xoshlaspay, ata jurtı menen xoshlasıw qosıǵın máńgi aytıp atırǵanday. Muńnıń úzigi joq...

El taslap kóshken qıslawlarǵa mal aydaǵan Abılayǵa dárek baylar kóship kelip, góne qora-qopsılardı iyemlenip jattı...

Maman biy aq boz atınan túsken emes. Neshe túnlerdi uyqısız ótkerip jibergenlerin umıttı. Orta júzdiń mallı bayları iyemlengen qıslawlar boylap shaptı, xalqın izleydi, olar jıllı qıslawlardan álle qashan quwıp shıǵılǵan, shetshebirdegi ılashıqlar menen jartı jaǵı janǵan qıslawlarda qalǵan mayıplar, kóp balalılar, ǵarrı-kempirler ushırasadı. Hasasın iyegine tiregen bir ǵarrı onı irikti.

— Maman, neshedeseń, balam? — dedi.

Maman bul ǵarrıǵa ań-tań bolıp qaradı. Tanıdı. Jetim Allayardı atqa súyretip, qula dalada jalǵız turǵanda qasına kelip násiyatlap «kóp jasawǵa talaplan, alǵıs al» degen Seydulla dáw. Házir beli sınǵan oq jayday búgilip, hasaǵa súyengen halında eki iyninen dem alıp tur.

— Ne dey jaqlıǵımdı uqtıń ba, balam? Bul izi qarabaqana dúnyada mendey bolıp jetpis jasawǵa talaplanba, demekshi edim, balam...

—Balalarıńız qayda?

—Kóshti. Úlken ulım meni arqalamaqshı edi, ornıma aqlıqlarımdı

arqalatıp jiberdim. Bileseń be, Murat shayıq nege soqır boldı, nege óldi? Bul dúnyaǵa giyne qıldı. Haramılıqlardı kórgisi kelmey, bul dúnyanı tárk etip óldi. Men de tárk ettim. Nege oylanıp qaldıń? Irkilme, naqızıq dúnya bul, bar, atıńdı qamshıla, soń túsineseń... — dep Seydulla dáw bir jaǵı qulaǵan góne ılashıqqa qaray burıldı.

Maman alǵa shawıp ketti...

355

29

Jıllar ótti... Amanlıqtıń ulı Jaqsılıq ón tórtke shıqtı. Úy mashqalası jeńilip, dúzelip kiyatırǵanına qaramastan, kóp sarsıq, ishley kúyiniw Aqbiydaydı jińishke japsaqqa tap qıldı. Túnlerde kózi ilinbes. Lars-lars jótel.

Úydiń endigi barlıq mashqalası on tórt jasar ulı Jaqsılıqtıń moynına mindi. Otın, suw, anasına digirman qollasıw, keli túyisiw, at otı orıw...

Egin-tegin jıynalǵalı Amanlıq Jańakentke kóp qatnaytuǵın edi, hayalınıń keselbántligi ushın nókerlerdiń izinen azıq aparıp kóbinese qonbaytuǵın edi. Qasaqana jaw kelgen aqshamında ol Jańakentte qonıp qalǵan edi, nókerler jatqan jayǵa jaw ot berip, hámme ishte qalǵanda, bunıń da júrimi bolıp, arǵıtı pátigi pıshır-pıshır janıp ala tútin qaplaǵan jaydıń qapısın zorǵa tawıp aman-esen shıqqanlardıń ishinde ol da shıqtı. Dalada shaqalıp, qusıp otırǵan Bektemirdi kórdi, Kewlimjay shıǵar ma eken dep kútip edi, tamnıń úshegi quladı, Kewlimjay ishte qaldı.

— Quday, kúlkiden ayırdıń! — dep bir gúrsindi, qaytıp hesh kim menen xabarlaspay awılına hayt qoydı. Jolda shawıp júrgen Maman biydiń dawısın esitip, atın qattıraq qamshıladı. Úyine kelse, (qáyin atası bıltır ǵana jańa otaw tiktirip bergen edi), esiginiń aldındaǵı úyiwli otınnıń ústinde biytanıs tórt jigit otır, júregi suw etti. Sonda da sır aldırmay, attan túsiwi máttal, otınnıń ústindegilerdiń biri attıń dizginin usladı, qalǵan ekewi eki nayza kóterip, Amanlıqqa janasa ishke kirdi.

— Qáne, qazaq qızı, kúyew bala keldi. Qarasıq usındayaq bolar. Kóter girkireńdi! — Pıshaq uslaǵan tórtinshisi Amanlıqtı túrtti. — Jol azıq al da tart saldawıńdı! Nege burılasań, qarındasımızdı apqalmaymız. Ert izińe. Bizden sawǵa. — Usı máhálde sırtta at jaylastırıp qalǵanı ishke baqırdı:

— Nege irkilip atırsız? Kiyatır!

Amanlıq sırttan járdem kiyatır ma? — dep dámelengen edi, ishtegi úshewdiń hawlıqpay, tek asıǵa bergenine qarap járdem emesligin túsindi: «Oljanı bir-birinen qızǵanıp atırǵan!..»

356

Biri nayzasınıń ushı menen júkti awdardı, ekinshisi keregeniń basındaǵı sók shanashtı alıp Aqbiydaydıń moynına ildirdi:

—Bosatıńlar úydi!

—Sizler bosatıńlar! — dep qarsılastı Amanlıq. Onıń sheke tamırları shertilip, saqal-murtınıń hár túgi iynedey shanshılıp tur edi. Aqbiyday istiń nasırǵa shabatuǵının túsindi. Moynındaǵı shanashtan sók sawıldawı menen eriniń ayaǵına jıǵıldı.

—Óytpe, begim, jalǵız ulıń jetim qalmasın, begim! Jaqsılıq, qolımnan tart, balam. Aǵaylar, kúyewińizge ashıwlanbańız, biz ketemiz.

Jaraqlı jaw olardıń háyle-páylesine qaratpadı. Ata-bala qolına ilingendey ol-puldı iyinlerine tırmıshlap, nárenjan, awırıw Aqbiydaydı ortaǵa alıp súyep, úyden shıqtı. El ızǵıp baratırǵan ullı kósh súrdewine tústi...

Posqınshılardıń kópshiliginen bulardıń jaǵdayı jaqsı edi. Shıqqan pátte joldı óndirdi. Aqbiyday erine de, ulına da azar bermey, óz boyın ózi tiklep júriwge talaplandı. Dizlik qardı teń bólgen súrdewdi jaǵalap, dem alıp otırǵanlardıń talayınan ozdı.

Elden alıslay kele, jol boyında sharshap otırǵan xalıq jiyilendi. Hátteki, ólikler payda bolıptı. Kem-kem olar da kóbeydi. Óli anasınıń kókiregine basın tıqqan mayda balalar jatır. Hár jer-hár jerde qar ústinde jalań ayaq juwırısıp jolǵa talasqan balalar izde kiyatırǵanlardan qayır sorap, qol jayıp turıptı.

Áwelgi gezde bular qayır soraǵanlardıń alaqanlarına bir qısım sók, shappattay nan salıp kórip edi, soń ózleriniń awhalı qıyınlasatuǵın bolǵanı ushın bárinen kóz jumıp óte berdi.

Azıq túwesildi. Kózleri kóńgeylenip, ayaqları awırlastı. Ushı-qıyırı kóz jetpes maydanǵa kelgende, júrisleri ábden tosańladı. Bul dalańlıqtıń hár jerine qoslar dúzetilgen, tútin shıǵıp atırǵanları bar. Qoslardıń átirapında baylawlı mallar da kórinedi, shógip atırǵan túyeler de bar.

«Aldı menen kóshken tásilpaz baylar bolsa kerek» dep oyladı Amanlıq. Olarǵa irkilmey, júrisin dawam etti. Ashlıqqa qosımsha úrgin kóz ashtırmaydı. Napaqa túwesiliwge qaraǵanda ulı ushın óziniń payın giznep, hesh nárse jemegen Aqbiyday

357

birden quladı, hátte, loqsıtıp qan qustı. Amanlıq qapsıra qushaqlap, maqsetli jerge jetpey-aq, góne sheńgel túbirge ilingen qańbaqtay, irkiletuǵının túsinse de, Aqbiydaydı eki qolına jatqarıwı menen alǵa júrip baqtı. Jol boyında maldas qurınıp nan jep otırǵan úsh adamdı kórip, Aqbiyday tamsandı, erine sıbırladı...

— Irkil... begim... dem al.

Amanlıq otırdı. Jaqsılıq ta otırdı. Ata-bala anaw nan jep otırǵanlarǵa názer salmawǵa tırıstı. Bir waqıtta olardıń suw ornına qar asap jáne júrip ketkenin kórip, Aqbiyday erine qol uzatıp sıbırladı:

—Túrgeleyik, begim, anawlardan qalmayıq.

—Olarǵa jete almaspız, shabazım.

—Pay, begim, túsinseń netti? Birewi jańa jegenin qussa, jer edik...

Amanlıqtan erk ketip, kózlerinen ashshı jas mólt etti... Súrdewdiń

shetindegi bir tóbeshik qumǵa Aqbiydaydı jatqarıp, ıǵınıń qarın ısırıp, qara jer ashtı. Ján-jaqtan biyik jıńǵıl sındırıp kelip, pana qıldı. Ulına aqpas juldırıp tósek qıldı, ortaǵa ot jaqtı. Alıp shıqqan toppı qazanın asıp, ishine qar ákelip salıp suw qaynattı. Hám ashlıqtan, hám suwıqtan hám keselden qaljawraǵan hayal otqa jaqın jatıp, az ǵana boyı qızdı, erinlerine qatqan qan jibip óz-ózinen «sorpa!» dedi.

— Qáne, sorpa?

Amanlıq jıńǵıl qostan súyretile shıqtı. Esik-tórli jerdegi aqbastıń túbinde bir aq qoyan jatır eken, «hásseniy!» degizdi bolǵanı, kózden ǵayıp boldı. Izde mezgillik jolda qalǵan qoslarǵa ketti. Mushtay et tawıp keshke oraldı.

Aqbiydaydıń kózi ilingen edi. Balası ot jaǵıp otır. Amanlıq etti qazanǵa salıp, Aqbiydaydıń bas ushına shıqtı.

Aǵı basım jipek shashların júdá náziklik penen sıypalap otırdı....

Azanda Amanlıq ulın súrdewge shıǵarıp, ótkenlerge qol jayıwdı sıbırlap, qosına kirdi. Túndegi sorpadan az ǵana qalǵan edi, jılıtıp Aqbiydayǵa urtlattı.

— Begim, kete berińler, — dedi hayal ıńırsıp. — Meniń kele bolıw úmitim joq, kózim jetip turıptı, irkilseńiz usı shuqanaqta sizler de qalıp qoyasız dep qorqaman.

358

otırǵanınan biyxabar edi, qaytıp sóylemedi, tım-tırıs jattı. Amanlıq ta

tiyedi».

Kóp balalar arasınan ulı Jaqsılıqtı taptı. Jol jaǵalap dizbe qatar turǵan

Kóz ushında eki túyeli kórindi. Ústinde hayal, balalar otır. Eshekli birew jetelep kiyatır. Izinde onlaǵan sıyırı bar. Olardı kórgen balalar quwjıńlasıp:

—Áy, alǵa ótpe! — desip birin-biri keyin tarttı.

—Talaspańlar! — dedi Amanlıq olarǵa jaqınlap.

—Qoysana, saqalı kesilgir, — dedi bir bala. — Aldap óziń almaqshısań.

Amanlıq ol balaǵa pálen-tólen demedi, balasınıń basın qoltıǵına súyep hámme balalardıń izinde turdı.

—Jolıńız bolsın, mırza!

—Kóp jasań!...

—Balalarıń bizdey bolmasın...

Hár kim hár nárse aytıp shuwlastı. Túye ústinde baydıń balası muzlaǵan bir jilikti kemirip kiyatır edi. Qol jayǵanlardıń ortasına ılaqtırıp jiberdi. Ash balalar birbirin jiberispewi menen jilik túsken jerge óńmenin atıp jıǵılıp, ústi-ústine mińgesip, top bolıp qaldı.

— Áy, ǵarrı, sen nege ash iytińdi jibermey tursań? — dedi eshekli bay Amanlıqqa. — Iytińniń bas salsa bárinen basıp alatuǵın kúshin sezbey tursań ba? Jiber, sıpayılıqtan tirilik payda.

Saqal-shashı toǵay bolıp ǵawlaǵan Amanlıqtıń jası qırqqa jetpeyaq, «ǵarrı» degen sózdi birinshi esitiwi edi. Ashıwlanbadı. Ol haqqında oylamadı da.

— Iyman júzli adam, hayalım ólim halında jatır edi. Járdem etiń, — dedi.

359

— Balańdı sat, — dedi bay. Amanlıq juwap ornına lal boldı.

— Áy, ǵarrı, túsin! Úsh kúnnen keyin balań ayaǵınan tik basa almay qaladı. Taslanǵan súyekke juwırmaǵanıńız ushın diyanatlı tuqım kórip aytıp atırman. Bolmasa, qara tamaǵına xızmetker kóp, — dep, bay kóshin baslap alǵa kete berdi.

Amanlıq ulı menen súyenisip qaldı.

—Aǵa, tanıysań ba olardı? — dedi Jaqsılıq. Amanlıq «joq» degendey bas iyzedi.

—Olay bolsa meni satıń. Apam aman qalsın, — dedi bala. Amanlıq ne qıların bilmey, birden ókirip jiberdi. Jaqsılıq matam tıslı qoy teri qalpaǵın qolına alıp baydıń izinen baqırdı.

—Áy, shápáhátli adam, toqtańız! Bay

irkildi.

—Aǵa, juwırıń, bunnan qalsańız apam óledi, — dedi: Jaqsılıq izine burılıp.

Amanlıq hesh nárse oylanıp jetpedi, kóz jumıp baydıń izinen juwırdı.

—Áne, aqılıńa kelgenseń, — dedi bay. — Hayalıń aman qalsa, bala qoldan keletuǵın nárse, jas kórineseń. Mal beriw qudaydıń isi. Balańa ne soraysań?

—Bala satıp kórmegenmen...

—Anaw buǵanı bir qoydıń sapı menen qırqaǵarı tarıǵa aldım, — dep izde on sıyırdı aydap kiyatırǵan eńgezerdey jigitti nusqadı. — Al, seniń aqıllı balańa bir qoydıń jartı eti menen on seri basalay un beremen.

Qansha nárse berse de, balasına baha bolmas edi, biraq kóp sawdalasa berse, baydıń ketip qalatuǵınına kózi jetip tur.

«Usınnan qalsaq bul sırdanda úshewimizdiń de óletuǵınımız taqıyıq, eń bolmasa qarar kózimiz jer basıp tiri qalsın» dep Amanlıq qısqa qıyalınan ótkerip:

—Beriń. Atıńız kim? Aytıp ketiń-a...! — dedi.

—Sonday shárt penen: Atımdı aytpayman. Hesh qashan balańdı izlep barmaysań.

Bul shártke juwap beriwden qaymıǵıp, izdegi balasına qol bılǵadı. Jaqsılıq bárin esitip tur edi. «Apamdı kórip shıǵayın» dep qosqa qaray juwırıp ketti.

360