Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

«Anasına aytıp salıp, halın tómenletpese bolar edi» — dep qorqtı Amanlıq. Jaqsılıq kóp irkilmedi. Keldi. Balanıń shırayı kewilli edi. Áke hayran bolıp tur. «Bizden qutılǵanına quwanıshlı ma eken»?

Ákesiniń qıyalın túsingendey, balası qulaǵına jaqınlap sıbırladı:

—Aǵa, apam táwir. Ketetuǵınımdı aytpadım. Jolǵa shıǵaman, tapqanımdı ákelip turaman, dedim. «Awzımızǵa as salatuǵın bolǵanıńnan aylanayın» dep súydi, kúldi. Tez jazılatuǵın shaması bar. Meni tawıp alarsız.

Amanlıq sóylemey maqullap bas iyzedi.

—Má, óziń toyıp al, bala, — dep túye ústindegi hayal Jaqsılıqqa bir tarı zaǵara tasladı. Jaqsılıq zaǵaranı qaqshıp alıp, ákesiniń qoltıǵına tıǵıp: «Apama apar» dedi.

Bay ekinshi túyeni shógirip júgin sheshti, bári sur gósh, jol azıǵı eken. Wáde etkenin Amanlıqqa berip, túyeni tikeytti hám Jaqsılıqqa buyırdı.

—Tart túyeni!

— Aǵa, apamdı qádirle, táwir bolsın, — dep baqırdı tek. Amanlıq ta sol burılǵanınan izine aylanbadı. Qosına keldi.

Qoy eti menen basalay unın shalduwarǵa jasırıp ishke kirdi. Aqbiyday betin esik betke qaratıp jatır eken.

—Keldiń be, begim? — dedi.

—Táwirmiseń, shabazım?

—Táwirmen. Biziń Jaqsılıq awızımızǵa as salıwdıń ǵamın oylaytuǵın bolıptı.

—Mine, saǵan jibergeni, — dep qoynındaǵı zaǵaranı shıǵarıp berdi. Aqbiyday muzday zaǵaranı mańlayına tiygizdi, soń qoynına salıp jattı.

—Je, — dedi Amanlıq.

—Ózine ısıtıp beremen, begim.

—Ózi toydı. Awısqanı.

361

Aqbiyday bir tislemin awzına saldı da, qalǵanın erine usındı.

— Sen jey ǵoy, begim.

Amanlıq ta bir tislem sındırıp awzına saldı.

Qalǵanı jelinbedi. Ana qaytadan alıp kóyleginiń ishinen kókiregine bastı. Kózin jumdı. Amanlıq oyatpadı. Keshki awqattıń ánjamın jedi. Jasırǵan etinen bir asım kesip ákelip qazanǵa saldı.

Sorpa tayar boldı. Aqbiyday kózin ashpadı. Yarım aqsham awdarılǵanda «Jaqsılıq...» dep sóylendi. Amanlıq awzı menen onıń erinlerine sorpa tamızdı. Tek jalmaǵanı bolmasa, jutpadı. Kózlerin bir awdarıp, bir nárseni qadala soraǵanday boldı. Amanlıq tınıshsızlandı. Ne qıların bilmey hawlıǵıp, hayalınıń basın dizesine qoydı.

Sol jatıstan Aqbiyday úsh kúnge shekem kózin ashpadı.

Denesi birese jandı, birese suwıdı, tórtinshi kúni tań aldında Aqbiyday tamam boldı.

Amanlıq óz mańlayına ózi ǵarsh-ǵarsh urıp, artına quladı. Állen waqıtta ózine kelip qostan shıqtı. Qumnıń basına minip baqırdı:

— Jaqsılı-ı-ıq!! Há, Jaqsılı-ı-ı-ı-ıq!!!

Taw, tas, ushı-qıyırsız dala, qar basqan qum «Jaqsılı- ı-ıq! Jaqsılı-q-ıq!!!» dep tákirarladı.

Ol jáne shaqırdı, aynala onıń hawazına jáne ses berip «Jaaaqsı-lı-ıq!..» jańladı. Ulın qoy etine satıp jibergeni birden esine túsip, qıspanıń túbine jasırǵan etti arqalay jóneldi. Jol boyınsha baqırıp baratır: «Jaqsılı-ı-ıq!!! Jaqsılı-ı-ıq!!!»

Bir topar jas jigitler menen egede adamlar ashtan buratılıp jolda otır edi, bir qoydıń jartı etin arqalap baqırıp baratırǵan Amanlıqtı kórip:

— Tutıń, anaw áwmeserdi! — dedi birewi.

Gileń haldan ketip otırǵanlar jer tayanıp tikeyisti.

Qaslarına jaqınlawdan Amanlıqtı gúw bastı.

Amanlıq, etten ayrıldı, biraq «Jaqsılı-ı-ıq!!!» dep shaqırǵanın qoymay, sıbay-saltań juwırıp kete berdi. Shiyki etke toyıp alǵan ójet birewi, Jaqsılıq Amanlıqtıń balasınıń atı ekenin bilmey, izinen:

— Háyyyyy!! Qayt izińeee!! Jaqsılıq o dúnyadaaa!!! — dedi.

362

Joldaslarına da unap qalsa kerek. Bári ún qostı:

— Jaqsılıq o dúnyadaaa!!!

Amanlıq izine aynaldı. Jáne eńkildep juwırıwı menen basqasha baqırıp ótti.

— Aqbiydayyy!!!

Etin basıp alıp toyınǵanlardıń ózine kelgenleri wahahalas-

tı.

—Mınanı jin urǵan eken, arpaǵa jarımay júrip, aq biyday izlewi nesi? — dedi biri.

Amanlıq olardı tıńlamay jıńǵıl qosına qaray ótip ketti. «Áwmeserdiń jáne bir nársesi bar shıǵar» dep hámme izinen juwırıstı.

Óli hayaldıń ústine boyın taslap eńk-eńk jılap otırǵanın kórip, bári ańırayıp turıp qaldı.

Amanlıq kóz jasın súrtip tikeydi. Jaqsılıq bergen zaǵara ana qoynınan túsip atır edi, armanıraq kókiregine ısırıp qoydı. Oǵan antalasqanlardıń hesh qaysısı da tiymedi.

Kóshten adasqan jekke-jarımlardıń napaqasın basıp jep kúneltip kiyatırǵan bul gileń ash gázzaplardıń basshısı Bektemir edi. Jańakentte tútin jutqalı sawlıǵı biraz nasharlanǵan. Oǵan qosımsha ashlıqtan kózi kórmey Amanlıqtı tanımaǵan edi. Házir ǵana ash ózekke jegen shiyki et buwınına túsip, ornında buratılıp jatıp qalǵan edi. Eplep túrgelgen soń, joldaslarınıń izinen kelip, jıńǵıl qosta aqbas tósengen óli Aqbiydaydıń betine úńilip, aǵashtay qatıp turǵan Amanlıqtı endi tanıdı. Eki qolı menen sermenip hámmeni keyin ısırdı. Óliniń ústine jıǵıldı. Állen waqıtta tikeydi. Heshteńe ayta almay birazǵa shekem iyegi kemseńledi, dawısı qarlıǵıp, esitiler-esitilmes sóyledi:

—Amanlıq, Amanlıq, senbiseń, ele? Jılama! Ushqan uyańa qaytıp keldiń, basla bizdi, basla, qudaydıń soqır kózine sıyınamız...

Amanlıq onıń júyli teridey qap-qara betine qabaǵın úye qarap, keyin shegindi... Álle qanday kúsh onı ullı kósh súrdewine saldı, az ǵana gidirispeden soń esine endi kelgendey izine qaytıp barıp jıńǵıl qostı buzdı. Aqbiydaydı jatqan ornına jerledi. Túske taman hámmeniń

363

* * *

Kóshtiń aldı, shóllegen padaday, Xorezm shuqırına qulap Ámiwdáryanıń quyar ayaǵına — Aral teńiziniń jaǵalarına júgin taslap, ólmestiń ǵamına kirisip, muz oyıp balıqqa ilme qurıp otırǵanda, izi Sırdárya boylarınan ele jılısıp bolmaǵan edi. Maman biy, sońǵı kóshke shekem, qıs shıqqansha, elin taslap ketpey, aq boz atın qara terge shomıltıp bárha awıl araladı. Kóshkenlerdiń qıslawlarına qonıs basıp atırǵanlar ushın janı ashıydı, awlaǵında bazı-bazıların atqa súyretkisi

Seydulla dáw usaǵan kóp ǵarrılar, aldında mıqlı ámengeri joq meshew, awırıw adamlar, kóp balalar qalıp qoydı, qaqaman suwıqta olardı qozǵaw — ólini górinen shıǵarıp, janınan dámetken menen barabar edi.

Maman biy ǵujırlandı. Kóshtiń aldına jetip, belgili qonıs qıdıraman degen oy menen súrdew boylap at shawıp ketti. Quwandáryaǵa jetpey-aq, júregi qan boldı. — Úzigi joq xalıq, onıń xalqı, ele shojıp baratır, jılasıp baratır, jer solqıldatıp gúńirenip baratır...

Jalbarınıp járdem sorap, qol sozǵan atalar, analar, balalar, awırıwlar...

bárin ayaydı, bárine járdem etkisi keledi, biraq qaysı birine úlgeredi, jalǵız aq bozına neshe mingesik alsın, naylaj kóz jumıp, naylaj qulaǵın tıǵıp, hámmeniń ústinen shawıp óte berdi.

Jańadáryaǵa jaqınlaǵanda, jol shetindegi, qasına bir eshek baylawlı, qostıń janında, joldı bógep qatar maldas qurınıp otırǵan jeti egede adamǵa jolıqtı. Olardıń peyil-aqpalın jaman kórse de, Maman atın irikti. Ústi órim-órim, ayaqlarına kórpe jırtıǵın oraǵan, qara-saqallı dápeń birewi Mamannıń atın jılawladı. Kózleri jasawrap, irińlesip ketken adam at ústindeginiń, áwele kim ekenin bilgisi kelip bir shekelep tigildi.

— Há, Maman biymiseń? Áne, kerek adam! Xalıqtıń qandarı! Tús attan! Janıń barda tús!

Bul dápeń Seydulla dáwdiń ullı Begdulla qara saqal edi. Onıń kúshli qolların julqıp ketiwge aqboz at ta dimarsız. Maman

364

kóp oylanbay attan tústi. Begdulla onı tanısa da tanımaǵanǵa salıp, saqalshashları dirildep, ash kózleri shatnap turıptı.

— Bılay júr, — dedi art betindegi jıńǵıl qostı nusqap hám burılıp baratırǵan Mamannıń bóksesine ılas ayaǵı menen bir tepti. Maman biy artına bir qarap turdı da, eki iyninen entige bir dem aldı, til qatpadı. Qosqa kirdi. Altı hayal menen onlaǵan úrpe-shúrpe buyra shashlı bala oshaqqa betlerin tutıp, dastıqtay sulap atır. Bárinde de jan bar, tek kirpiklerin qaǵıp atır. Maman biy shıdamay dalaǵa shıqtı, jeti jigittiń úshewi aqboz attı álle qashan soyıp taslaptı. Mamannıń qabaǵınan qan jawajaqlıǵın bilgen áwelgi dápeń Begdulla qara saqal, aq boz attıń noqta-júweni menen onıń qasına keldi.

—Úskiniń quyılmasın. Basshısań — bizdey xalqıńa qulsań. Iyesi qulına ne qılsa, erkli. Sal basıńa noqtanı, ózińdi minemiz. Nege sóylemeyseń? Nege qashpaysań? Yaqshı, biz keshirimli iyemiz. Áy, sizler tezletińler, — dep eshektiń qasında turǵan ekewine olıydı. Olar eshekti sheship ákeldi.

—Min, Maman biy, terisine min! Bolmasa, kárińdi qılamız.

—Iyem buyırsa ilajım ne? — dep Maman biy bir sóyledi de, eshekke mindi, olardıń hámirin tárk etpey, júzin eshektiń artına teris qaratıp mindi. Begdulla qara saqal háyle-páylesine qaratpadı, aq boz attıń júweni hám arqanlaw shılbırı menen Mamandı eshektiń erine bekkem shandıdı. Joldaslarınıń birine ım qaqtı, ol attıń jartı san góshiniń qanın aǵızıwı menen ákelip Mamannıń bókteriwligine bayladı.

Begdulla qara saqal Mamannıń ósik murtlarına qolınıń qanın jaǵıp, basın qublaǵa, Xorezm tamanǵa burdı, balanıń, gellesindey mushı menen eshektiń sawrısına dúrs-dúrs urdı:

qaramadı. Qarasa, ózi sulap jatıp kúlip «Anaw Mamanǵa qara...

tamasha!... qızıq!...» dep qol shoshaytqanlardı kóredi, keyissógislerdi esitedi.

Iyesi — xalqı, qalay jazalasa, soǵan qayıl biy biyliginen, elinen jurday bolıp, kók eshek ústinde tersekey otırıwı menen, ishinen gúńirenip, qan jılap kete berdi... Bir insannıń rehimi túsip, jazdırmasa, ózliginen bosanıwı, eger eshegi súrnigip jıǵıla qoysa, tikeytiwi túwe, óziniń tikeyiwi múmkin emes.

365

Neler islep qáteleskenine, endi ne menen dúzetetuǵınına oy jiberip, túsinbeydi. Eshek óz baydalına otlap ketken jerde tiriliginen xabar etip «hıq-hıq»lap, shayqatılıp baratır.

Ekinshi kúni sáskede atlı hayal baslaǵan kóshke ilesti. Bul hayal Dáwletbay biydiń jesiri Sháriypa edi. Ol Maman biydi tanıp attan tústi, erkeklerge «Mamandı sheshiń» dep buyrıq etti.

— Hesh gáp, tiymeńler, — dedi Maman biydiń dawısı ólpeń.

— Iyem usılay etti, táǵdir shıǵar.

Sháriypa, onıń «iyem» dep kim jóninde aytıp turǵanın uqtı.

— Bir iyeńiz baylasa, jáne bir iyeńiz sheshedi. Jolıńız bolsın, arıslan tulǵalı, lekin sharshaǵan dana biy!

Qıstıń báhárge awısqan kúnleriniń ermeginen be, yamasa tógilgen qanlı kóz jaslardan ba, jollar gilkildegen ılayǵa aylanǵan edi. Maman biy erde dúziwlenip otırıp, ılay súzip jolın dawam etti.

Bálkim, jáne bir kúyikli bende — «iyesi», tutıp alıp eshegine zorlıq qılıp, ózin piyada aydar... Ol bárine qayıl. Qulaǵına jetken uzın murtları samal menen azǵın júzin hámmeden jasırıp, eshekli biy alǵa baratır, tek alǵa, kóshtiń basına, jańa qonısqa!...

Ádiwli oqıwshım, endi sen de eldiń jańa qonısına barasań — olar qońıslasa bersin, sen az ǵana tınıǵıp dem al.

366

Úshinshi bólim

Jaqsılıq hám jamanlıqtan

ibarat dunya,

Jamanlıq kóp qırlı, jaqsılıq

nur qupıya. (A. Nauayı),

1

Xiywanıń xanı Ǵayıp xan (qazaqtıń shekti ruwınan, jádige áwladı Sultan Batırdıń ulı) ishki, sırtqı dúbeley-dúrsildige tótepki bere almay 1757-jılı taxttı taslap qashqannan keyin, ornına inisi Abdulla xan bolıp qalǵan edi. Ol bir jıl ǵana dáwran súrdi, bolǵanı. Xanlıqqa buxaralıqlar aralastı.

Xan sarayındaǵı sózi itibarlılar qońıratlı inaqlar edi. Olardıń ishten iritkisi qazaq xanlarınıń qaytadan taxtqa keliwine múmkinshilik ashtı. Sóytip, birese Abılqayırdıń áwladları, birese onıń dushpanları shekti ruwınan Jádige áwladları taxtqa minip, sarayda «xan oyını» baslandı.

Qaraqalpaqlardıń sońǵı, 1762-jılǵı Túrkstannan posıw dáwiri Xiywanıń usı «xan oyını» dáwirine dus keldi. Sonıń ushın ba, olardan qonıs qızǵanıwshı da bolmadı. Baspanadan ayrılǵan el, shóllegen padaday, shubırıp, Ámiwdáryanıń tarmaqları menen Aral teńiziniń balıqlı jaylımlarına jantalasa jetken jerlerine qoqtasınlıları júklerin túsirip, jarlıjalańayaq, jetim-jesirleri túyinshiklerin taslap, jaqtı dúnyanıń, azǵantay da bolsa, lázzeti ushın qádimgi arpalısqan shayqasların tındırmadı. Súrdew boylap aydalǵan malday shubırǵan el, asılısıp, tarmasıp keliwin dawam etti.

Bulkáranıń Sırdárya alaplarınan ayırması — eki jaǵasın shayıp juwıp, jaǵaǵa ósken torańǵıllar menen hár qıylı ósimliklerdi túp-tamırınan qoparıp, asap jiberetuǵın eser Ámiwdárya, Aral teńizine quyarda, mayda shaqaplarǵa bólinedi. Bulardan tısqarı, qazansha kóller kóp. Dáryası da, qazansha kólleri de balıqlı, hár qaysısı óz aldına ómir aydarı. Jáne

367

bir ayırması — toǵaylar ústinen pál-pállep ushqan hár qıylı quslardıń, aydın shalqar suw jaǵalap kógalay-kók teńizdi toltırǵan úyrek, ǵazlardıń, shaǵalalardıń sharqıldısınan basqa shawqım kelmeydi, qulaqsız, tilsiz meńirew qopalıqlar, qoltıqlar, yarım atawlar, atawlar, jekke júrgen adamnıń shıqqan jerin qaytıp tabıwǵa gúmana dút toǵay. Torańǵılları jańa qonıs basqanlar menen táǵdirles sıyaqlı. Putaqları ebeteysiz tilenshilerdiń qollarınday, tóbeleri qus tútken qalpaqtay, ǵırrıqları árretárre. Juwanlıǵı jiliktey qańıratpa jıńǵıllar, nawqaraǵay qamıslar torańǵıllarǵa aralasıp ósedi. Jıńǵılları túwe qamısların anaw-mınaw kisi sındıra almaydı, balıqqa toyıp suwǵa qanǵan jas jigitlerdiń bazda isi erikse, tamashaǵa qamıs sındırısadı. Qamıslar sonday shatnap shart etedi, maldıń súyegin dizege qoyıp sındırǵannan hesh ayırması bolmaydı. Sonıń ushın da, áwelgi qoslar, ılashıqlar qamıslardan soǵıldı.

El elshiligin qılıp kóbeyip, nıǵayıp begenlese berdi.

El kóbirek mákanlaǵan eń jaqsı qonıs «Kókózek»tiń eki boyı edi. «Kókózek«tiń usılay atalıwı suwı misli kók shırsha reń, tabaqqa quyǵanday, tóppeleme bolıp, júdá ásten, iyrimlenip aǵadı. Balıqlı. Jazda jaǵasında otırıp, qısta kók aspanday muzın japqan qardı ısırıp taslap úńilgen kisiniń haslan miyri qanbas, kózleri toymas. Báhárde kók quwalaǵan padaday dúrkin-dúrkin balıq birin-biri quwıp, oynap baratırǵanı. Qózge kóringenge hiyle mol. Jas balaǵa shekem qast etse, qısında úki oyıp, ilme menen, jazında suw astına súńgip-aq birli-yarım balıq tutıwına imkaniyat bar.

Bul imkaniyatlar talay ashıwshaq penen shırtıldaqtı parasatlı qıldı, shápeniylerdi jaydarılandırdı, kesellerdi jazdı, kóz jaslardı tıyıp, jáne kúlki tuwdırdı...

Mine, usı «Kókózek»te kúni menen balıq awlap, ústi-bası malpaqsalpaq bolǵan bir topar, balıqshı salın shetke shıǵardı. Tabısların teppe-teń bólisip, hár kim payın ashalı jıńǵıl jormallarǵa ildirip qayttı. Ózleri júdá más. Kewilli. Birbirine gáp náwbetin awıstırǵısı kelmey ǵawırlasıp sóylesip kiyatır.

— ... «Kókózek»ti nege teńlestiretuǵınımdı dál aytayın ba? Misli bir aq kókirek sawdıraǵan bala.

368

— Kim aytadı, Maman biy aqıllı ma, Esengeldi biy aqıllı

ma

?— Maman biy, — dedi kóp dawıs.

—Menińshe Esengeldi biy, — dedi soraw bergen dawıs. — Qarsılaspay tıńlap alıń... Qutı qashqan kólden burın ushqan qutan bolıp mártebe arttırdı. Izine ergen el aman qaldı. Ózi úy-dáskeli. Kesheden beri awılında toy. Maman-she? Jalǵız baslı jalǵızaq.

—Nurabılla, seniki durıs, — dep saldı biri. — Maman biy shıqqan pátte pátli edi. Dizgini qoldan ketip óziniń de qutı qashtı, biziń de qutımız qashtı.

—Bul dúnyadan waz keship ketpese, jaqsı — dedi Begdulla gúrsinip. Ol usını aytarın aytsa da, Murat shayıq tuwralı óz ákesi Seydulla dáwden esitkenlerin, kósherde onıń ırzalasıp:

«Xosh balam, men bul dúnyadan o dúnyaǵa jaqınman, meniń ornıma aqlıqlarımdı arqalap ket...» degenlerin esine túsirip, iyegi alqımına tireldi, qara qopa saqalı kókiregin jawıp, qamıslıqtı bólgen soqpaqqa sıymay ayaqları shalıstı. Aldına abınıp barıp, shettegi shoq qamıstan uslap qalıp, soqpaqqa tústi. Joldaslarınıń qódireń áńgimelerine qulaq salmawǵa tırısıp, adımların keńnen-keńnen tasladı. Ol ozıp ketejaq edi, kese soqpaqtan úshtórt jigit shıǵıp qaldı. Bular Amanlıqlar edi.

—Sıralqı, — dedi Amanlıq Begdullanıń keypiyatın túsinbey.

—Qaydan qayttıńlar?

—Toydan, — dedi Bekmurat.

Onıń Amanlıqtan burın sóylegenin Bektemir jaqtırmay oǵan súykengen bolıp shıǵanaǵı menen túyip jiberdi.

—Ásterek, palawdıń mayın sıqtıń, — dep Bekmurat sıbırlanıp, qaltasın uslap keynirek shegindi.

Esengeldi biydiń taza otaw tiktirgen toyı haqqında sıbırsıbır gáplerden Begdullalar da esitken menen awılınıń toyǵa shaqırtılmaǵanı ushın, (biy, kewil berip toyǵa shaqırtılǵanday bardamlı úy awılınan tabılmadı) hesh kimniń bası aynalmaǵan edi. Bulardıń uyatsızlıq etip, shaqırtılmay barǵanın túsindi.

Balıqshılardıń biri kekesine nıqırttı.

—Shaqırtılǵan shıǵarsız, Amanlıq?

—Qası! — dedi Amanlıq shıdamay. — Bizdi qaysı iyttiń artqı sıyraǵı dep ediń. Bardıq. Toyǵan máp.

370