Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

22

Sońǵı urıstıń jarası da enapat... Kimler jáne gúńirenip, kimler jáne jılap qaldı...

Qáytken menen de, geyde qıstıń qaqaman boranı kibi qaltıratıp, geyde jazdıń epkinsiz qapırıq ıssısı kibi demiktirip, adamlardı qıylı-qıylı báleqadalarǵa muptala qılǵan kúnler eplep ótip turıptı. Kún batsa ǵániybet, bir ǵawǵalı kún artqa taslanǵanı. Óli tósekke kirip alǵannan soń kirpik ayqastırtpaytuǵın álwan-álwan qıyallar, hár kimniń óz qara basınıń isi sıyaqlı, tań atqannan soń, tamaq tabıw mashqalasınıń astında jenshilip qalıp ketedi, kelesi aqshamda jáne uyqı bermeydi... Qáne, usı gezde olardıń oylarına túsingen birew el aralap jar salsa. Jıllı ornınan suwırılıp izine ermeytuǵın, erteńgi kúnniń emin-erkinligi ushın ólimge bas tikpeytuǵın adam qalmas edi!

Kóz jetpes biyiklerdi ańsaǵan xalıqtıń qıyalın tájiriybeli Xiywa xanı uǵıp, salıq jıynawǵa jibergen qırq nókeriniń bos qaytqanına, jasawılbasısınıń ólgenine giyne saqlamaptı:

«Eldiń kózin ashsın, túsinisermiz» dep, kátqudalar, mollalar jibergen, qollarına jaw-jaraq emes, kitap uslatıp jibergen. Jamanlıq keler dep qorqıp júrgen xalıq, Maman biydiń ruqsatı boyınsha shegaradan ótip, paraxatlıq penen kelgen bul kátqudalarǵa, mollalarǵa áweli adırayıssa da, soń qushaq ashtı. Quwanıstı. Kóringenleriniń aldınan kese ótpey, jol beristi, tósektiń tazasın, orınnıń tórin solarǵa awıstırdı... Házir olar el aralap, ańıraǵan kewillerge ózlerinshe tuqım sebiwde.

Áwelgi úsh kúnde kátqudalar, mollalar eldiń dúmpiwinen qorqıp birge júrgen edi, soń bólindi... Buǵan da sarras bir máwsimnen asıp baratır...

Hár qaysısı hár jaqta bólinip, bir-biri menen tillespese de,

áńgimeleri, oy tuyǵıları házir ǵana oylasıp alǵanday. Birin-biri tolıqtırıp, birin-biri jóplep júrgenge megzeydi.

Mine, Esengeldi máhremniń otawındaǵı lıqqa tolı jámáát pesin namazınan soń qaytadan chayǵa otırıptı. Hámmeniń dıqqatı namazǵa imamlıq qılǵan, kúshli qirááti pútkil awıl boylap

491

esitiletuǵın xiywalı mollanıń awzında. Eshki saqalınday uzın saqalı kókiregine basılǵan aq shapanlı bul adamnıń aldında sarı muqabalı kitap jayıwlı jatır. Kózabaǵa ma, ara-tura barmaǵın jalap, betlerin ashqanı bolmasa, ózinshe sóylep otır:

—Bul dúnyada jıyǵan dúnyanıń qıyamet-qayım kúninde hesh paydası joq. Bul dúnyada jábirge shıday beriw kerek. Kim jábirdi kóp kórse, janı jánnetiy boladı. Esengeldi máhrem pútkil qońırattıń ıǵbalına tuwılǵan qudanıń qulı, Muhammedtiń úmmeti. Men sizlerge aytıp otırǵan bul áńgimelerdi ol tánha xan awzınan esitti... Hár kim óz ruwı menen jánnetke barsa pa, pa!.. Lekin quranda, qurannıń hám onı úyretiwshiniń tilinen óz tilin artıq kórgen insan qudabiyzar degen-ám ráwiyat bar. Saq bolıńlar. Qudabiyzarlıq — dozaqıylıq... Biz musılman, Orıslar namusılman...

Qurbanbay biydiń úyinde de áńgime dúkanı qızǵan. Xiywalı mollanıń sózine elikken jámáát shala uyqıda shuǵıl múlgisip otır.

—Qıtaylar ázelden ústemlik ushın jaralǵan el. Sadaǵań keteyin, Xiywanıń xanına qudadan saza kelip, usılay degen. Babańız Dáwletbay bay pútkil Sırdáryanı boylap, jaǵa jırtısıp sheyit ólgende, usını árman etken eken. Áwladları babasına sadıq bolıp, pútkil qaraqalpaqqa aǵalıqqa talaplansa, áne áwlad, áne zúryat. Ondaylar jánnetiy áwlad, jánnetiy zúryad. Olay bolmasa, baba ruwxı qorlanǵanı... Adam balası qudadan perzent tilegende o dúnyasın oylasa kerek. Lekin, balasınıń tilin quran tiline sındırıw beyishiylik... Namusılmanlar menen tabaqlas bolıw gúna...

** *

—...Amanqul biy, boy sınıńız kelisken adamsız. Sizdey iyman júzli adamǵa óz ruwı menen el basqarıwdan basqa nárse kitapta jazılmaǵan...

Káramatlı xan aldına bas iyip barǵanıńızda wahwah!.. Lekin, kim jábirge shıdasa jánnetiy degen ráwiyat bar...

492

* * *

«Orınbay qala»nıń shárdáresinde hámmeden biyik otırǵan xiywalı molla óz joldaslarınıń ishindegi alǵırı edi. Shapanı, sállesi, saqalı, dambalı, bári aq, misli aq quwday bul adam, qıyamet-qayım áńgimesinen, burınǵı Buxara mollasın baspalatıp, shárdárege búgin kóterildi.

— Quda ázeliy beyish, dozaqtı jaratqanda, dozaqtı ǵayrı til, ǵayrı dindegilerge, beyishti musılmanlar ushın jaratqan. Túrki tili hám musılman tili. Muhammed payǵambar «tili álhamdillaǵa gúrmelgen bende dozaqta qalmas» degen eken. Sizler, Jańadárya boyınıń qaraqalpaqları, dozaq penen beyish ortasındaǵı bir jal qamıssız. Orıslar ya qazaqlar tamannan bir ısırapıl degish ursa, dozaqqa súńgiysiz de ketesiz. Ázelden biz tamanǵa, qublaǵa qaraǵan júzińiz arqaǵa, ǵayrı dindegiler tárepine burılmawı lazım. Babalarıńız bul jaqqa baslap kóshkende de, dúnyanıń shamshıraǵı Xiywanı názerde tutqan. Xiywa bolsa álem quyashı Mákke-Mádiyneden báhárlenedi... Lekin, sizler kóp jábirge kóngensiz, sol ushın jánnetiysiz... Ǵayrı dinnen bir adamınıń tilin káliymaǵa keltirip, islamnıń kúshigi qılıw, hár bir musılmanǵa hám parız, hám qarız. Xannıń sırı qupıya sır. Sizlerdey azamatlarǵa aytsam, meni satpassız. Káramatlı Xiywa xanı Jańadárya qaraqalpaqların pútkil qaraqalpaqtıń seydini dep, onıń gúnalı nókerlerin shapqanıńızdı keshirip otır. Sarayǵa da sizlerden keńesgóy almaqshı... Házir Xiywaǵa aralasqan qońıratlardan liykindi tartıp ala bilseńiz, isińiz rawaj... Eki dúnyasın bergen tek sizler bolasız..

* * *

Usı taqlettegi áńgimeler Esim biydiń awılında da, Ǵayıp bahadırdıń toparında da, hátteki Begdulla qarasaqal, Sabır sıypań shoqlarında da, hár bir mayda ruw tiyreleri arasında da alma gezek bolıp ótip atır. Nelikten de, jurtshılıq tıńlaydı, júdá qızıǵıp tıńlaydı, hár kim óz ruwı jónindegi maqtaw sózlerdi unatadı, bul jóninde basqalardan sır túyedi.

493

Ózlerin xan kátqudaları, Xiywa mollaları dep ataǵan bul adamlardı elge kirgizip jibergen Maman biydiń ózi edi. Onıń sebebi bılay: Xiywalı jaw qashqan menen aynalıp keletuǵını ayan edi. Sonlıqtan, Maman biy attan túspedi. Eldiń baslıbaslı jigitlerinen onlaǵanın izine ertip, awıldıń qubla jiyegindegi qamıslıqqa sińdi hám usı kóldiń jolbarısınday qamıs aralap, Xiywa tamannan jaw kútti. Ol kútken qáhárli jaw kelmedi, onıń ornına, basqı tawıp Xiywaǵa qashqan Esengeldi máhremge ergen gileń kók eshekli, aq quwday kiyingen ǵarrılar payda boldı. Maman biy aldın keselep tintiw júrgizgende, olardıń hesh birinen jaraq shıqpadı, kerisinshe qoyınlarınan birew-ekewden kitap shıqtı. Ilim-hikmet dese janı qumar biy bul jaǵdayǵa lal boldı qaldı.

—Biz Esengeldi máhremniń tilegine binaan xan hámiri menen elińe kiyatırmız, bala oqıtamız, kerek emes deseńiz usıkáradan ǵırra qaytamız,

—dedi biri.

—Qaysı tilde bala oqıtasız?

—Qudanıń tilinde.

—Qudanıń tili qaysı til?

—Qurannıń tili.

—Qaraqalpaq tili-she?

—Qudanıń tiline jatpaydı.

—Onda sol quday qaraqalpaq tilin nege shıǵarǵan?

—Ásige ketip qudabiyzar boldıń, káliyma qaytar... Láa, ilahaillalahuuw... — dep káliyma qaytarıp, eshegi atqa tákabbil, sállesin dińkeytip oraǵan, jasına qaraǵanda quwnaq sınsımbatlı, semizshik, betiniń qızılı ele basılmaǵan mápilik ǵarrı jasawraǵan kózlerin aq oramal menen sıpırıp, Maman biyge jaqınladı: — Ha, Maman biy sen be? Olay bolsa tús attan. Meniń ismim Áwez xoja iyshan. Murat shayıq penen Buxarada bir oqıǵanman. Seniń atań Orazan batır Xiywaǵa kelgende aldına dasturxan jayǵanman. Ho, ho, jezqanat palapan, sen nege bárha ózińdi jurt túsiniwin talap eteseń?

—Sen de jurttı túsinip baq! Ha, art betimizge nege sıǵalanasań? Jasırınıp turǵan atlı nókerleri bar dediń be? Joq! Biz bir mómin kepterler. Jaqsı niyet penen ushıp kiyatırmız. Qaraqalpaqtıń din házireti

Murat shayıqtıń denesin

494

kiyeli Sırdárya boyınan shamshıraqlı Xorezm shuqırına ákeldiremen...

Esengeldi máhremge nege olıyıp tursań? Ol usı elge sennen kem jan ashıta ma? Biykar! Biz bilemiz, eliń az, ruwlar az, biraq bul máhrem xan aldında qızıl tilin jaldap, elińdi kóp ruw etip kórsetti. Mine, biz usı eshekli kiyatırǵan islam kúshikleri, Esengeldi máhrem haqqına duwa qıldıq, xan aldındaǵı bir ótirigin keshiriwdi soradıq...

Maman biy ne qıların bilmey badana kózleri menen shar tárepti gózledi:

—Esengeldiniń eldi maydalap ruw kóp degeni — bir oshaqtıń qozın shashıp qızǵının qashırǵanı. Úlken oshaqtıń otın óshiriwge bir kóldiń suwı kerek edi. Endi sizler túpirik penen-aq ot óshiretuǵın bolǵansız. Bunı xannıń maqullaǵanı, sizlerdiń duwa qılǵanıńız — quwanǵanıńız.

Áwez xoja Maman biydi tolıq túsindi. Qorqtı. Biraq sır bermey saqalı selk-selk kúldi.

—Seni záhár shóp deytuǵın edi, biykar aytıptı. Awzınıń sarısı ketpegen palapan ekenseń, — dedi eziwlerin sıpırıp.

—Ótińler. Niyetimiz jaqsı dep ótińler, izińizden jaman niyetli nókerler payda bolsa, birinshi náwbette sizler ólimdarsız. Birińiz qalmay torańǵılǵa asılasız, teńizge taslanasız.

—Hár kim wádesine berk bolsın, — dedi Áwez xoja iyshan kútá saldamlı.

Maman biy olardı usılayınsha elge aralastırıp aldı. Basqa at-jaraqlı jaw kelmedi. Bul jaǵday — «mómin kepterler jaman niyetli» degen pikirden qashıqlastırdı. Izlerinen tıńshı qoyıw da námártlik bolıp esaplanadı. Biraq olar xan tapsırıǵı boyınsha óz kárlerin erkin dawamlap júripti...

Maman biy bir jola Begdulla qarasaqaldı kórip «jaǵdaylar qalay, xiywalı mollalar qalay?» dep sorap qaldı. Qarasaqal kúyip júr edi. «Mómin kepterlerdiń» ne gáp taratıp júrgenin qaldırmay bayan qıldı. Maman biydiń kózleri uyasınan shıǵıp kete jazladı.

—Tańlanatuǵını joq, — dedi qarasaqal párwaysız usap.

—Jáne Abılqayırdıń tásili, jáne Ǵayıpxannıń ǵıjaǵı baslanǵanı... Bul

náletiy xanlar bir besikke bólengendey. Oh,

495

Begdulla, Begdulla, jáne ǵıjaq, jáne hár ruwǵa biz, pıshaq bólistirilip atırǵanı, bulardıń... Ne qılsa bolar?

Maman biy az ǵana oylanıp turdı da, keńesiw ushın Begdullanı ertip Esim biy awılına ketti. Ol awırıp atır eken. Ol da sarsıldı. Júzi laplap sarsıldı.

—Bul adamlar xan atqan kesek, lekin tilli kesek, — dedi Esim biy. — Keshe Áwez xoja iyshan degen úyde boldı. «Qaraqalpaqlarǵa ústemlik jalayırdiki» dedi uyalmay. Keyidim. Kúledi. Sóytip, gápti bóldi... Bir waqıtta qalaq bas Ǵayıp xan usılay degen edi...

Maman biy shıdamadı. Tez atlandı. Áwez xoja iyshandı «aranshı kenegesler» awılınan taptı.

Áwez xoja iyshan házir ǵana bir top penen sóylesip, olardıń arasınan qarsı pikir aytqanların unatpay, tez tarqatıp, bir ılashıqta qatıq iship otır edi. Maman biydiń túrin jaman kórip, saqal-murtına jabısqan qatıqtıń juǵın sıpırmastan, tikeydi. Ózi baslap hal-jaǵday sorastı.

—Taqsır, siz talıp ilimnen góre qayraqshılarǵa usaydı ekensiz. Shartasıńızdı Xiywada iske salarsız, — dedi zilli biy shıdamay.

—Murat shayıq pátiya bergen biy bizge isenbey, tıńshılıq etken soń, basqalardıń sizge bórttirip jetkermeske halı qala ma? Biz xan hámiriniń qulımız. Xan hámiri — quda hámiri. Islamnıń soqır kúshikleriniń kózin ashıwdan basqa niyetimiz joq.

—Xanıńızdıń oyın qanday oy dep esaplaysız?

—Xan menen sóylesseńiz bilesiz. Eger bizge inansańız, xannıń oyı shırsha tabaqqa quyılǵan tınıq suw. Úńilseńiz hám túbin, hám ózińizdi kóresiz.

—Joq, taqsır, eger siz xan tili menen sóylep, oyın aytıp júrgen bolsańız, qáte. Xanıńızdıń oyı túpsiz qudıq. Úńildim. Qarańǵı. Qorqıtadı. Shartasıńızdı alıp elden girkireńizdi kótergenińiz jón!

— Oo, musılmannıń kápiri, ashshı shóp! Biz kelgeli elińde kózi ashılǵan kúshikler shalǵayıńdı jırtqan kúni ókinip júrme!

— Arashaǵa kelmey-aq qoyıń!

496

biydiń ılashıǵına, búgin jaz kirdi, quwanısh kirdi. Iynewge ildiriwli qara qalpaqlar menen gónetoz duwqatı shapanlar búgin hám janlı, xám sánli sıyaqlandı.

Jas úlkenlerdi tórge ótkerip, qaptalda ǵaz qatar saqqa júginisken jaslardıń sáni-jarasıǵı óz aldına. Báriniń basında Aydos, onnan tete — mekteplesi Qabıl otır. Sálemlesiwleri, sońǵı kelgen jas úlkenlerge otırıpturıwları hámmege ibrat alarlıq jeńil, shaqqan, álpayım.

At jaqlı, dombaylaw qızıl júzli, iri súyekli Aydos, shıyqıldawıǵına jawın jawmaǵan kóldiń qamısınday, sarǵayıptı. Qasındaǵı joldası Qabıl da azǵın, etten sılınıptı, Aydostay tómenshiklew.

—Adamdı ilim sorısa kerek, — desti jıynalǵanlar. Ishke sıymaǵanlar ılashıqtı aynalıp eki-úsh qatar bolıp qara jerde otırıptı. Maman biy hámmeniń dıqqatın awdarayın degen oy menen Aydoslardıń ádepikramına baha berdi:

—Áne, balalarım, mektep kórgen degen usınday boladı. Irzaman qáddi-qáwmetińizge, adam sıylaǵanıńızǵa. Xiywanı pitkerip, orısyat eline oqıwǵa barsańız, házirgi tóbeshikten de biyik, álemdi alaqanda kóretuǵın tawǵa minesiz.

—Bári de bolar, ata, — dedi Aydos.

—Tilińnen, balam. Ǵarǵanıń palapanı uyasınan ushıp qaptalındaǵı shaqaǵa qonsa, másirip, ǵarq etedi. Búrkittiń palapanı diń aspanǵa kóterilip, álemdi sharlamasa, ushtım demeydi. Búrkit bolıw ne degen ıǵbal, ne degen mártebe! Bolarsız, ullarım.

—Biy ata, biziń el, eń bolmasa, nege Xiywa dárejesinde bola almaǵan? — dedi Aydos.

Bul soraw ishtegi hám sırttaǵı jaslardıń bárin qızıqtırdı, qanday juwap bolatuǵınına qulaq túristi. Jas úlken biyler samsaz bolıp tómen qarastı. Aydoslardı awılınıń bir topar jasları menen baslap kelgen Ǵayıp bahadırǵa shekem albıraqlap eki tárepine jaltaqladı. Esim biy bundayda Maman biydiń házir juwaplıǵın biletuǵın bolǵanlıqtan hesh qısınbadı. Shırayında balalıǵı basım, biraq kútá saldamlı otırǵan Aydosqa quwanıshlı túrde jasawraǵan kózlerin qadadı.

—O, o aqıllı balam, men sennen usını kútken edim, — dedi Maman biy. — Ele bárin túsine bererseń. Nan tapsaq dasturxan

498

tappadıq, kúshliler bizdi ayaǵan bolıp jayǵan dasturxanın, kálegen waqtında jıynap alıp, nan iyesi ózimizdi talay-talay ash qaldırǵan. Zaman gárdishi solay bola berdi, balam. Birlik kem boldı. Hesh kim ilim-hikmet quwmadı. Sóytip, umıt bola baslaǵanbız.

Ilashıqqa awır bult túsip ketkendey, adamlar bir demge shekem birin-biri kórmey, lal bolıstı.

—Biy ata, mollabáshshelerdiń aqılın sınań! — dedi sırttan batıl bir

dawıs.

Hámme janlandı.

—Sınalsın... Xiywa ne úyretkenin bileyik, — dep jabırlastı kópshilik.

Maman biy murtların eki jaqqa ayırıp sıypap, ılashıqtıń ishin sholdı. Ortaǵa soraw tasladı:

—Aytıń, balalarım, elde kim-kimnen qarızdar, kim qarızın ótep atır, kim qarız berip atır?

Jurtshılıq jáne bir demge lámmimsiz qalıp, azdan soń ekew ara sıpsıń kóterildi. Hár kim ózinshe juwap tapqan bolıp, birbirewden dán, balıq, nan, mal qarızdarlıǵı, balalardıń birbirinen asıq qarızdarlıǵına shekem sóz bolıp jattı.

Aydos qasındaǵı Qabılǵa qarap alıp, saqqa júgingen halınan boy jazıp, sál qıymıldadı, qolın kóksine qoydı.

—Biy atamız minásip tapsalar, biz juwap bersek.

—Kútkeni sen!...

—Irkilme!...

—Dana biy, ruqsat ber!...

Maman biy biyparasat kópshilikke «tınısh» degen isharat bildirip, qolın kóterdi hám Aydostıń erkin sóylewine ruqsat etti.

—Eldegi qarızdarlar barlıq balalar, — dedi Aydos.

—Haw, haw, — dese qaldı sırttaǵılar tańlanıp. Olardıń shawqımı basılǵansha Aydos túpirigin jutınıp, az ǵana oylanıp úlgerdi hám dawam etti.

—Bunıń mánisi, hár bir bala óziniń dúnyaǵa kelgeni, kámalatqa jetkeni ushın ata-anasınan qarızdar. Eger ol ataanasına xızmet etiw dárejesine jetisse, qarızın ótep atırǵanı.

499

Qarız bermektiń mánisi — balaǵa beriw, kim bala tárbiyalasa sol qarız bergeni, balası erjetken kúni ózine qaytadı.

—Tásiyin!

—Álhábbiz!

—Tilińnen!

—Xiywaǵa bas iyińler.

—Káramatlı Xiywaǵa duwa qılıńlar!...

Maman biy Aydostıń juwabı ushın túrgelip barıp mańlayınan súymekshi edi, kópshiliktiń dúmpiwipen tartındı:

«Jurt Xiywaǵa tolıq isenip ketip, házir awıldaǵı júrgen qarmaqlı mollalarınıń maylı jemtiklerine qapqan shabaq bolar da qalar, máńgige aldanar».

— Kimdi jarlı dese boladı? — dedi Maman biy asıqpay.

Bul sorawǵa sen juwap bere ǵoy degendey, Aydos Qabılǵa ımladı. Qabıl kóksine qolın qoyıp:

—Jas úlkenler, jol berseńler, biz aytsaq, — dedi.

—Ayt, ayt!

Maman biy «ayta ber» degen isharat penen bas iyzedi.

— Jarlılıq mal dáskesizlik emes. Kim jekke bolsa, tuwısqantuwǵansız bolsa, ámengersiz bolsa, sol jarlı.

Ishke, sırtqa jáne jan enip, hámme qıbırlasıp, «tásiyin» aytısıp, bul balalarǵa aqıl jelinin endirgen Xiywaǵa jáne alǵıs jawa basladı.

Maman biydiń keypin ańlaǵan ǵarrı Esim biy qozǵaldı:

—Aydos balam, seni xan dárgayında bolǵan dep esittik. Xan qalay

ózi?

Xan haqqında aytpastan burın oǵan húrmet ushın Aydos túrgelip qaytadan otırdı, júdá jiptiklesip otırdı.

—Joqarı mártebeli ullı xanımızǵa teń bul jáhánde adamzat bolmasa kerek. Kútá kemtar, kútá aqıllı, júzine ayna tutqanday, kútá ashıq sóyleydi...

—Aydos balam, xan seniń menen sóyleskende hámme gápińdi maqullay ma yaki mınawıń nadurıs deytuǵın gezi bola ma? — dedi, Maman biy.

Aydos jáne tikeyip qol qawsırdı:

—Áweli quda gúwashılıq bergey, joqarı mártebeli, ullı xanımız benen neshe sapar diydarlasqanımda, «áy, qaraqalpaq, bu

500