Добавил:
ivanov666
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Актуальные проблемы национального образования. Учебно-методическое пособие
.pdf
Дорфа, ҽдҽпсез
Кычкыра, елый, үпкҽли
Ул абыйсыннан кҿнлҽшҽ.
Ояла, үкенҽ, борчыла.
Сҽлҽтле, һҿнҽрле.
Егет.
―Алты эшлҽпҽ‖ ысулы.
Укучылар күп тҿрле булган кебек, аларның фикерлҽүлҽре дҽ, дҿньяны танып-белүлҽре
дҽ тҿрле. ―Алты эшлҽпҽ‖ ысулы ярдҽмендҽ фикерлҽүнең алты ысулын күрсҽтергҽ телибез.
Укучыларны ҿч тҿркемгҽ бүлҽбез. Аларның һҽрберсенҽ тҿрле тҿстҽге икешҽр эшлҽпҽ
бирҽбез. Нинди тҿстҽге эшлҽпҽ алуга карап, укучылар укылган ҽсҽр буенча геройларга
карата үз фикерлҽрен белдерҽлҽр, проблемаларны анализлыйлар, нҽтиҗҽлҽр чыгаралар. Бу
ысулның асылын аңлату ҿчен, Г.Камалның ―Беренче театр‖ комедиясенҽ таянырбыз. Тҿрле
тҿстҽге эшлҽпҽлҽр түбҽндҽге мҽгънҽгҽ ия.
Ак эшлҽпҽ.
Укучы бары тик фактлар белҽн генҽ эшли. Хислҽр, субъектив бҽялҽр бирүнең кирҽге
юк. Мҽсҽлҽн, укучылар ―Беренче театр‖ның тҿп вакыйгаларын санап чыгалар, нинди
персонажлар булуын ҽйтҽлҽр һҽм аларга кыскача бҽя бирҽлҽр. Тҿркемдҽге һҽр укучы үз
фикерен ҽйтҽ.
Сары эшлҽпҽ.
Бары тик уңай фикерлҽр генҽ ҽйтелҽ. Һҽр вакыйганың, образның позитив яклары
турында сҿйлҽнҽ. Ни ҿчен шулай уйлаулары турында аңлаталар. Мҽсҽлҽн, ―Беренче
театр‖ның тҿп геройлары Вҽли белҽн Факиһҽ Хҽмзҽ байга каршы чыгарга, яңалыкны кабул
итҽргҽ ҽзер, Фатих та театрга китҽ .
Кара эшлҽпҽ.
Бу эшлҽпҽне алган тҿркем нҽкъ киресен, ягъни вакыйгаларның тискҽре якларын гына
сҿйлилҽр. Килеп чыккан проблемаларга бҽя бирҽлҽр. Гафифҽ белҽн Хҽбибрахман иске
тормыш кагыйдҽлҽренҽ ябышып яткан Хҽмзҽ байның балалары. Гафифҽ күлмҽк – кершҽннҽн
башканы белми, Хҽбибрахман аңгыра.
Кызыл эшлҽпҽ.
Бу эшлҽпҽ эмоциональ фикерлҽүне талҽп итҽ. Вҽли үз дигҽненҽ ирешҽ: ул хатынын
театрга алып китҽ ала. Факиһҽ дҽ җиңҽ – Хҽбибрахман театрга барырга ризалаша.
Яшел эшлҽпҽ.
Бу эшлҽпҽне алган тҿркем башкалардан иҗади булуы белҽн аерылып торырга тиеш.
Ҽгҽр Хҽмзҽ байның килене, кияве аңардан куркып торса, улы белҽн кызын ризалаштыра
алмасалар, Биби барысының да театрга китүе турында ҽйтмҽсҽ, ҽсҽр кызык та булмас иде.
Без кешелҽр арасындагы мҿнҽсҽбҽтлҽрнең, хислҽрнең катлаулы булуын да күрмҽс идек. Без
алар урынында булсак, нҽкъ шулай эшлҽр идек.
Зҽңгҽр эшлҽпҽ.
Бу эшлҽпҽ фҽлсҽфи фикер йҿртү турында. Ул дҽрескҽ йомгак ясарга ярдҽм итҽ. Гомуми
нҽтиҗҽлҽр чыгарыла. Бу эшлҽпҽ ―хуҗалары‖ башкаларның фикерлҽрен игътибар белҽн
тыңларга тиешлҽр, чҿнки алар алдында иң җаваплы бурыч – барлык тҿркемнҽрнең
җавапларын берлҽштереп, нҽтиҗҽ чыгару тора. Дҽрескҽ тҿп йомгаклар ясала: иске тормышка
һҿҗүм тҿрле яклап ясала, Хҽмзҽ бай үзен булдыклы итеп күрсҽтергҽ тырыша, лҽкин
хурлыкка кала.
Кластер ысулы.
Бу инглизчҽ ―тҽлгҽш‖, ―бер үзҽктҽ туплану‖, ягъни тексттагы фикерлҽрне,
тҿшенчҽлҽрне аерып алу һҽм аларның мҽгънҽви бҽйлҽнешен график сурҽттҽ күрсҽтү дигҽн
сүзне аңлата. Эш түбҽндҽгечҽ оештырыла. Мҽсҽлҽн, 6 нчы сыйныфта Дҽрдмҽнднең ―Видагъ»
шигыре. Шигырьне укыганнан соң, анализ ясала. Кҽгазь яки такта уртасында дҽреснең
темасын һҽм идеясен ачарга ярдҽм итүче тҿп (ачкыч) фикер язып куела. Аның тирҽсендҽ
фактлар, образлар һҽм аларның эш-хҽрҽкҽтлҽренҽ бҽйле фикерлҽр, җҿмлҽлҽр языла. Бу
71
җҿмлҽлҽр уртада урнашкан тҿп җҿмлҽгҽ сызыклар ярдҽмендҽ тоташтырылалар, бҽйлҽнеш
саклана. Нҽтиҗҽдҽ, укучыларның уй-фикерлҽрен, геройларга мҿнҽсҽбҽтлҽрен чагылдырган
график сурҽт барлыкка килҽ. Кластер (график сурҽт) аерым рҽсемдҽ бирелҽ.
Тукталыш ясап уку. Бу алымны кызыклы сюжетка корылган, укучыларга таныш
булмаган ҽдҽби ҽсҽрлҽр белҽн эшлҽгҽндҽ кулланырга була
Шулай итеп, критик фикер йҿртү технологиясе шҽхеснең ирекле үсеше ҿчен шартлар
тудырып кына калмый, баланы мҿстҽкыйль фикерлҽргҽ ҿйрҽтҽ.
РОЛЬ ПРЕДМЕТА «РУССКИЙ РОДНОЙ ЯЗЫК» В СОЦИАЛИЗАЦИИ
ЛИЧНОСТИ
Сафарова Л.Ф., Токарева Г.Э.
МБОУ «Средняя общеобразовательная школа №22 с углубленным изучением
отдельных предметов» Советского района г. Казани
Исходя из требований современного общества, где существует необходимость в
высокообразованных, инициативных, предприимчивых молодых людях, перед школой
стоит задача воспитания у детей высокого уровня нравственной культуры, обучения
правилам поведения в обществе.
В центре всегда оказываются вопросы культуры человека. Каким образом люди умеют
разговаривать, понимать позицию другого человека, как люди могут общаться, что в
конечном итоге приводит к формированию конкурентоспособной личности в социуме, где
коммуникабельность и умение общаться являются одними из основных качеств? Эти
вопросы являются наиболее актуальными в нашем обществе, ведь в условиях современного
рынка труда и быстро меняющегося информационного пространства, обучающимся
необходимо быть востребованными и конкурентоспособными.
По определению, конкурентоспособность - это свойство личности, для которой
характерно стремление и способность к высокому качеству и эффективности своей
деятельности, а также к лидерству в условиях состязательности, соперничества и
напряженной борьбы, и с этим тяжело не согласиться.
В условиях современного общества произошли изменения в содержании образования
через введение такого учебного предмета как «Родной русский язык», входящего в
образовательную область «Родной язык и родная литература».
С одной стороны, наблюдаемая низкая культура речи в современном обществе,
особенно учащихся, объясняет востребованность курса, который призван внести свой вклад
в развитие культуры общения, мышления и, разумеется, речи.
С другой стороны - это проявление внимания к активной языковой личности,
владеющей новыми формами коммуникации уже на этапе школьного образования.
Ведь и умение рассуждать, и умение вести деловую беседу, спор с использованием
форм речевого этикета стали в наше время неотъемлемой частью профессиональной
культуры человека. Исследования ученых показали, что карьерный рост специалистов,
занятых в технических отраслях, социальной сфере, лишь на 15% обусловлен их
специальными знаниями и на 85% умением общаться с коллегами, устанавливать,
поддерживать деловые контакты. Действительно, в наше время умение общаться - это путь
к успеху в профессиональной деятельности. Именно этому учителя должны научить своих
учеников.
«Умение общаться с людьми - это товар, который можно купить точно так же, как мы
покупаем сахар или кофе. И я заплачу за такое умение больше, чем за что-либо другое на
свете», - утверждал Джон Рокфеллер.
Обращаясь к практической стороне современного школьного образования по
углублению знаний, учителя родного языка ставят целью развитие устной и письменной
72
речи, практическое усвоение стилевых особенностей деловой речи в сравнении с другими
стилями, овладение обучающимися формами делового стиля как частью культуры
письменного общения.
Перспективы введения предметной области «Родной язык и родная литература» в
системе современного образования позволяют выделить особую значимость привития
навыков оформления деловых бумаг как части культуры устного и письменного общения в
подготовке обучающегося к выбору и получении профессии, а при дальнейшей жизни –
успешной профессиональной деятельности.
Очень важно научить обучающихся оформлению таких деловых бумаг как,
автобиография, заявление, доверенность, расписка, характеристика, резюме, апелляция,
необходимых в жизни современного человека при поступлении в учебное заведение и на
работу, ведь правильность речи – фундамент языковой культуры.
Исходя из требований к результатам обучения, современному выпускнику
необходимо четко знать нормы построения предложений, нормативное ударение, точность
словоупотребления, т. к. в современном русском языке произошли изменения в активном
словоупотреблении, а речь учащихся все больше и больше засоряется большим
количеством слов – паразитов, насыщается жаргонными и вульгарными словами.
Сквернословие охватило все ипостаси речи. Как писал А.И. Солженицын, «его можно
услышать не только при посадке на загородный автобус, но и в задушевных беседах».
К сожалению, и в средствах массовой информации часто используются
заимствования, например, англоязычные: бистро, шопинг, сейл, мейкап, дрес-код, тестдрайв, что вытесняет реалии русского языка.
Поэтому, по мнению учителей, в планирование уроков необходимо включить
следующие темы: «Болезнь современного словоупотребления», «Как избавиться от
сквернословия?», «Что засоряет наш язык?», т.к. темы и проблематика курса необходимы
не только на момент изучения, но и для дальнейшей жизни.
На основании этого можно утверждать, что введение предметной области «Родной
язык и родная литература», окажут положительную роль в социализации личности
обучающихся на любом этапе обучения и поможет достичь успехов в личной и
общественной жизни.
НОВЫЕ ПОДХОДЫ К ПРЕПОДАВАНИЮ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА
“NEW TRENDS IN TEACHING ENGLISH”
Сафиуллин И.Т.
МАОУ «Лицей-интернат №84 имени Гали Акыша» г. Набережные Челны
Nowadays various innovative techniques, course books, teaching aids appeared in language
teaching. In case they are correctly chosen and taught, effectiveness in mastering a foreign language
under such favorable conditions is undoubtedly expected to increase. Does it happen in reality? It
does, but not always and everywhere, as the effectiveness in language teaching and learning
depends a lot on the factor of the so-called choice. At present teachers are faced with quite a
difficult problem of choice. Which method or course book will probably work out with the group of
students, how to keep students’ interest alive..? Too many questions arise, some of them need
thorough consideration before being settled, others, such as the choice of appropriate techniques are
made by practice, when students are offered to try to do brainstorming, discussion free or
controlled, role play, acting out, project work, interview, etc. The above mentioned are all
communicative activities, they are meant to fulfill the outmost task in language teaching, that is,
speaking.
You know that a classroom is a threatening environment. We, teachers, should give students
the opportunity to practice speaking. We should create the environment to make students speak and
73
it is OK to make mistakes. It is useful if you recorded the conversation. They can compare
themselves and they correct their mistakes in pronunciation, grammar; students find those areas
which they can improve. You know that discussion requires preparation; you should choose a topic
you want to discuss. We suggest the following speaking activity for pre-intermediate and
intermediate students:
―A Balloon Debate‖ (a role-play). Topic ―Jobs‖. The idea is as follows.
Driver Teacher Doctor
On board of the balloon there are people of different jobs.
Suddenly something has gone wrong with the balloon. In order to survive someone should be
the one to go out of the board (a driver or a teacher). The teacher says to the driver, ―You go out of
the board, because you pollute the air, we do not need you…‖ Discussion begins. Only one man
will survive.
So this speaking activity develops you to think on your feet and practice speaking. Though we
must admit that in order to be able to reach communicative aims one needs to do a lot of other
learning activities dealing with pronunciation, reading, learning vocabulary, grammar and writing,
which at times are becoming too complicated for students to cope with.
To practice pronunciation we suggest you use the following games like ―Hidden Names‖,
―Pronunciation Journey‖ and ―Stress Maze‖.
―Stress Maze‖
Preparation
Make a copy of the maze for each member of the class.
Presentation
Write the following words on the board:
Germany grandmother restaurant eleven policeman September
Elicit that all the words have three syllables. Then elicit that the words in the first group have
the stress on the first syllable and that the words in the second group have the stress on the second
syllable.
Conducting the game
Give each student a maze. (The game could also be played by students in pairs.)
Explain that the object of the game is to find a path from the entrance in the top left side of the
maze to the exit in the bottom right.
Draw attention to the stress pattern ••• below the maze and explain that you can only move
across a square if it contains a word with this stress pattern.
You can move from one square to the next horizontally or vertically but not diagonally.
When students have finished, check the route together.
Key
The correct route is:
hamburger • Saturday - regular - possible - yesterday - passenger - holiday - traveller telephone - recognise - officer - cinema - government - photograph - aeroplane - opposite - hospital
Making your own versions
If you want to make other versions of the puzzle to use vocabulary from your course, choose
about 20 words with one particular stress pattern and write them on the grid so that they form a
continuous path from entry to exit. Then fill the remaining squares with words with different stress
patterns.
74
―Hidden Names‖
Preparation
Make a copy of the maze for each member of the class.
Presentation
Write the following words in a vertical column on the board and ask the class to identify what
sound they all have in common:
Eight rain face plate
Elicit that the sound in common is the vowel sound /ei/
Conducting the game
Give each student a maze. (The names of the four members of the family are hidden.)
To find the names it is necessary to find the common sound.
Key
Mother = JOAN
Father = CHARLES
Daughter = SHEILA
Son = MATTHEW
Making your own versions
You can make other versions of this puzzle using other names, or in fact any words.
How to teach grammar?
There are the following rules:
1. Rule of Context (teach grammar in context).
2. Rule of Economy (economize on time, maximum practice).
3. Rule of Nurture (learning is a gradual process. It means ―I explained and drilled. They made
mistakes. I explained and drilled again‖).
4. Rule of Use (It means ―I presented the rules of adverb order and we did some exercises.
Tomorrow I am going to do the Second Conditional).
There are two ways of teaching grammar: a deductive approach (grammar translation method;
explanations of grammar rules are given in the mother tongue, you present grammar and do
exercises); an inductive approach (teaching grammar from examples, children discover rules and
they are actively motivated to work). We suggest such method of teaching writing as
―DICTOGLOSS‖ (grammar dictation). Technique:
1. A short dense text is read twice to learners at normal speed.
2. As it is being read, learners jot down familiar words and phrases.
3. Working in small groups, the learners pool their battered texts and work on reconstructing their
version of the text from shared resources.
4. Each group of students produces its reconstructed version, aiming at grammatical accuracy and
textual cohesion but not at replicating the original text.
5. The versions are analyzed, compared and refined.
Presenting a reading lesson (types of reading activity)
1. Extracting main ideas
2. Scanning (reading for specific information, for dates, numbers); Skimming (fast reading for 2
minutes, for a general idea)
3. Understanding text organization
4. Predicting
5. Checking comprehension
6. Inferring
7. Dealing with unfamiliar words
8. Linking ideas
9. Understanding complex sentences
10. Understanding writer’s style
11. Evaluating text
12. Reacting to text
75
13. Writing summaries
You know that Listening Comprehension takes an important role in teaching English. Which
types of activities can we use when listening?
1. Gap filling a text
2. Transferring info to a table
3. Listening for specific info
4. General comprehension/gist
5. Correcting an incorrect summary
6. Deducing the meaning of unknown words
7. Sequencing of events
8. True/false questions
9. Predicting the topic of the listening
10. Multiple choice questions
11. Picture matching
Well, the period of work at teaching English made me reconsider the approach to such
method of language teaching as Translation. People’s inner thinking is done mostly in Russian, that
is why while students start speaking in English and stumble for the necessary word, they stop and
ask a teacher for a word or phrase in Russian. This is to prove that inner thinking goes on in
Russian, so if we do not teach them to compare 2 languages by doing the translation from Russian
into English, and vice versa, we will not manage to get rid of numerous mistakes in the correct use
of grammar structures and vocabulary.
Electronic teaching aids, computer assisted learning and teaching will inevitably lead to
progress. Nowadays using the Internet is becoming a part of teaching process because teachers
realize that its opportunities are enormous.
To sum up, our personal outlook on effective language teaching presupposes the necessity to
wisely combine traditional language teaching methods with innovative technologies, making stress
upon computer-based teaching as the latter proved to be quite effective in our teaching experience.
Our Motto: ―We are teachers. We never stop learning!‖
ТУГАН ТЕЛ ҺӘМ ӘДӘБИЯТ ДӘРЕСЛӘРЕНЕҢ ЭФФЕКТЛЫЛЫГЫН
ТӘЭМИН ИТҮЧЕ ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛӘР
Фатыйхова Л.Ш., Габбасова Г.М.
Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районы муниципаль бюджет гомуми белем
учреждениесе ―Ядегҽр авылы Г.Г. Гарифуллин исемендҽге урта гомуми белем мҽктҽбе‖
Туган тел һҽм ҽдҽбият фҽнен тиешенчҽ укыту, заманга лаеклы, иҗади һҽм мҿстҽкыйль
фикерлҽүче, югары зҽвыклы шҽхес тҽрбиялҽү иң актуаль мҽсьҽлҽлҽрнең берсе булып кала.
Укыту-тҽрбия процессында инновацион технологиялҽр куллану дҽреслҽрнең
эффектлылыгын тҽэмин итҽ. Мҽктҽбебездҽ туган тел һҽм ҽдҽбияты укытучылары дҽреслҽрдҽ
тҽнкыйди фикерлҽүне үстерү алымнарын кулланып, укучыларны мҿстҽкыйль уйларга
ҿйрҽтҽлҽр.
Үз фикереңне яклый һҽм ҽңгҽмҽдҽшеңне тыңлый белү, аргументларга нигезлҽнеп,
логик фикер йҿртҽ белү сҽлҽте тҽнкыйди фикерлҽү алымнарының асылын тҽшкил итҽ.
Дҽреслҽрдҽ ҽлеге алымнарны куллану укучыда кызыксыну уята, җаваплылык
формалаштыра, белем алуның сыйфатын күтҽрҽ, үзеңне компетентлы шҽхес итеп тоярга
мҿмкинлек бирҽ. Критик фикерлҽүне үстерү алымнары дҽрестҽ ачык һҽм эшлекле мҿнҽсҽбҽт
булдырырга, үз эшчҽнлегеңҽ анализ ясарга этҽрҽ. Мондый дҽрес ҿч этаптан тора: ҿйрҽнелҽ
торган темага кызыксыну уяту, тҿшенү, рефлексия.
76
Мҿгаллимнҽр тарафыннан тҽнкыйди фикерлҽүне үстерү алымнарыннан түбҽндҽгелҽре
ешрак кулланыла: ―Алты эшлҽпҽ‖, ―Кҽрзин‖, ―Диаманта‖, ―Синквейн‖, ―Фаразлар агачы‖,
―Инсерт‖.
―Алты эшлҽпҽ‖ алымын Ф. Ҽмирханның ―Нҽҗип‖ хикҽясендҽге - Нҽҗип, Г.
Ибраһимовның ―Алмачуар‖ хикҽясендҽге - Закир, К. Насыйриның ―Ҽбүгалисина‖ ҽсҽрендҽге
- Ҽбүгалисина һҽм Ҽбелхарис, Г. Исхакыйның ―Җан Баевич‖ ҽсҽрендҽге - Җан Баевич, ―Кҿз‖
ҽсҽрендҽге образларга, Н. Гыйматдинованың ―Сихерче‖ ҽсҽрендҽ - Сҽвилҽ һ.б. образларга
характеристика биргҽндҽ кулланырга була. Туган тел дҽреслҽрендҽ бҽйлҽнешле сҿйлҽм теле
үстерү дҽреслҽрендҽ, хикҽялҽр язганда куллану отышлы.
―Кҽрзин‖ алымы тҿшенчҽлҽрне, фактларны тупларга һҽм алар арасында бҽйлҽнеш
тудырырга ярдҽм итҽ. Ҽ.Еникинең ―Матурлык‖ хикҽясен ҿйрҽнгҽндҽ, ―матурлык‖, Т.
Миңнуллинның ―Ҽлдермештҽн Ҽлмҽндҽр‖, ―Ҽнилҽр һҽм ҽбилҽр‖, А. Гыйлҽҗевның ―Җомга
кҿн кич белҽн‖, ―Ҽтҽч менгҽн читҽнгҽ‖ ҽсҽрлҽрендҽ - ―яшҽү мҽгънҽсе‖, Т. Миңнуллинның
―Бҽхетле кияү‖ ҽсҽрендҽ, М.Фҽйзинең ―Галиябану‖ ҽсҽрендҽ – ―бҽхет‖, Мҿхҽммҽдьяр
поэмаларын ҿйрҽнгҽндҽ – ―яхшылык‖, ―яманлык‖ тҿшенчҽсе турында тирҽнтен фикер
йҿртергҽ этҽрҽ. Бу алымны туган тел дҽреслҽрендҽ актуальлҽштерү, беренчел белемнҽрне
ныгыту, гомумилҽштерү этапларында куллану нҽтиҗҽле.
―Диаманта‖ алымы ярдҽмендҽ ике тҿшенчҽ арасындагы охшаш һҽм аермалы якларны
билгелҽргҽ мҿмкин. Мҽсҽлҽн, Ф. Ҽмирханның ―Нҽҗип‖ хикҽясендҽге - Нҽҗип, К.
Насыйриның ―Ҽбүгалисина‖ ҽсҽрендҽге - Ҽбүгалисина һҽм Ҽбелхарис, З. Бигиевның
―Меңнҽр, яки гүзҽл кыз Хҽдичҽ‖ ҽсҽрендҽге Муса белҽн Габденнасыйр, Хҽдичҽ белҽн
Зҿлҽйха, З. Һадиның ―Хисаметдин менла‖ ҽсҽрендҽге Хисаметдин менла һҽм Бикбулат мулла
образларына характеристика биргҽндҽ кулланырга мҿмкин. Диаманта алымы иҗади
сҽлҽтлҽрне үстерергҽ, үз карашыңны булдырырга ҿйрҽтҽ. Зур күлҽмле информацияне
гомумилҽштерергҽ, катлаулы мҽсьҽлҽлҽрне гадилҽштерергҽ булыша. Сҿйлҽм теле
камиллҽшҽ, авыр тҿшенчҽлҽр үзлҽштерелҽ. Диамант тҿзү укучыдан, уку материалында иң
мҿһим элементларны табуны, йомгак ясауны һҽм шуны кыска итеп ҽйтеп бирүне талҽп итҽ.
Синквейн алымын рефлексия этабында куллану отышлы. Бу алымны кулланганда, тема
буенча грамматик материал кабатлана, алган белемнҽр ныгытыла, катлаулы информация
гомумилҽштерелҽ, укучы үзен шагыйрь итеп хис итҽ, бҿтен укучы да яза ала. Бу алымның
ҿстенлеге шунда: аны программада бирелгҽн һҽр ҽсҽрне укыганнан соң язарга мҿмкин.
―Фаразлар агачы‖ алымы укучыларны тҿркемдҽ эшлҽргҽ, образлы фикерлҽүлҽрен,
фантазиялҽрен үстерергҽ ҿйрҽтҽ. Мҽсҽлҽн, ҽлеге алымны Р.Миңнуллинның ―Ҽни, мин кҿчек
күрдем!‖ шигырен анализлаганда, ―Ҽнисе балага ничек дип җавап бирер? Сезнеңчҽ, вакыйга
ничек тҽмамланыр?‖ Т. Миңнуллинның ―Ҽнилҽр һҽм бҽбилҽр‖ ҽсҽрен ҿйрҽнгҽч,
―Дилемманың баласын нинди язмыш кҿтҽ?‖, А. Гыйлҽҗевның ―Җомга кҿн кич белҽн‖
ҽсҽреннҽн соң ―Ҽнилҽренең фаҗигале үлеменнҽн соң балалары үзлҽрен ничек тотар?‖ дигҽн
сораулар куеп, тҿрле фаразлар уйларга була. Халык авыз иҗаты ҽсҽрлҽрен, аеруча
ҽкиятлҽрне ҿйрҽнгҽндҽ, укучыларга ҽсҽрнең дҽвамын фаразларга тҽкъдим итҽргҽ мҿмкин.
Инсерт ысулын куллануның уңышлы ягы шунда: укучы дҽрестҽ пассив түгел, ул
белергҽ, аңларга омтыла, укытучыны игътибар белҽн тыңлый. Мҽсҽлҽн, Г.Тукай, М.Җҽлил,
Р.Миңнуллин, Х.Туфан, Ҽ.Еники, Г.Исхакыйның тормыш юлын һҽм иҗатын ҿйрҽнгҽндҽ, бу
ысулны куллану уңай нҽтиҗҽлҽр бирҽ. Бу язучылар иҗаты тҿрле сыйныфларда
ҿйрҽнелгҽнлектҽн, укучылар аларның тормыш юлы һҽм иҗаты белҽн күпмедер таныш була.
Шуңа күрҽ мотивлаштыру һҽм рефлексия этапларында Инсерт таблицасын тутыртырга
мҿмкин. Туган тел дҽреслҽрендҽ 5-9 нчы сыйныфларда бу ысулны һҽр дҽрестҽ куллану
мҿмкинчелеге бар.
Укучы һҽм укытучы арасында иҗади хезмҽттҽшлек булдыруда, укучыларны креатив
эшчҽнлеккҽ тартуда; белем бирү һҽм тҽрбия процессын оптимальлҽштерүдҽ тҽнкыйди
фикерлҽүне үстерү алымнарының ҽһҽмияте зур. Алар укучыларның интеллектуаль һҽм
иҗади сҽлҽтлҽрен үстерҽ, укыту һҽм танып-белү эшчҽнлеген үстерүгҽ юнҽлтелгҽн
күнекмҽлҽр системасын булдыра һҽм продуктив иҗат югарылыгына күтҽрелергҽ ярдҽм итҽ.
77
ӘДӘБИЯТ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘ ТРАДИЦИОН БУЛМАГАН БЕЛЕМ БИРҮ
ФОРМАЛАРЫ КУЛЛАНУ
Халиуллина С.З.
«Калкан» полиция кадет мҽктҽбе дҽүлҽт бюджет белем бирү учреждениесе
Заманча белем бирүгҽ куелган талҽплҽр без, укытучыларны - кемне ҿйрҽтергҽ? -
нҽрсҽгҽ ҿйрҽтергҽ? –ничек ҿйрҽтергҽ? дигҽн сорауларның икенчесенҽ игътибарны юнҽлтергҽ
мҽҗбүр итҽ. Балаларны ничек кызыксындырырга? Аларның игътибарын ничек җҽлеп итҽргҽ?
Дҽреснең тҿрле этапларында тҿрле эш алымнары куллану һҽм предмет буенча
сыйныфтан тыш эшлҽр алып бару үз алдыбызга куйган шушы сорауларга җавап табарга
булышыр дип уйлыйм.
Вакыт узу белҽн традицион дҽрес системасы үзгҽрҽ, яңа типтагы, формадагы дҽреслҽр
барлыкка килҽ. Аларны заманча методикада «традицион булмаган» дҽрес формалары дип
атыйлар.
Хҽзерге чорга стандарт булмаган карар кабул итүче, иҗади фикер йҿртүче кешелҽр
кирҽк. Мҽктҽп шундый укучылар тҽрбиялҽргҽ тиеш. Кеше күзҽтү һҽм аңлау гына түгел, ҽ,
бҽлки, тормышны үзгҽртү аша яңа ҽйберлҽр иҗат итҽ алырга тиеш. Кешелек тарафыннан
тупланган барлык сҽнгать байлыгы кешелҽрнең иҗиди эшчҽнлеге нҽтиҗҽсе бит. Кешелекнең
алга китеше, үсеп килүче буыннның иҗади эшчҽнлегенҽ бҽйле рҽвештҽ үзгҽрҽчҽк. Ҽ ҽдҽбият
дҽреслҽрендҽ иҗади сҽлҽтне үстерүгҽ бик зур мҿмкинчелеклҽр бар. Димҽк, без тел
укытучылары, үз алдыбызга укучыларның белем сыйфатын күтҽрүгҽ һҽм иҗади сҽлҽтен
үстерүгҽ юнҽлдерелгҽн белем бирү юлларын табуны максат итеп куярга тиешбез. Моның
ҿчен укытучы үз алдына түбҽндҽге бурычларны куя: традицион һҽм традицион булмаган
форма һҽм методларны, класстан тыш чаралар, ИКТ, проект тҿзү эшчҽнлеген кулланып:
- системалы һҽм максатчан рҽвештҽ укучыларның уйлау эшчҽнлеген үстерергҽ;
- эзлҽнү, тикшеренү эшчҽнлегенҽ һҽрвакыт бҽялҽмҽ бирергҽ;
- укучыларны фараз кылырга, проблемаларны табарга, уйланырга, үзлектҽн нҽтиҗҽ
чыгарырга ҿйрҽтергҽ;
- яңа, оригиналь чишелешлҽр табарга, чишелеш табудан һҽм белем алудан кҽнҽгатьлҽнү
хисе кичерергҽ ҿйрҽтергҽ.
Татар телен һҽм ҽдҽбиятын ҿйрҽтүдҽ традицион булмаган белем бирү формаларын
куллану - дҽрестҽ укучыларны кызыксындыруга юнҽлдерелгҽн укытучы белҽн укучы
арасында хезмҽттҽшлек ул. Бу хезмҽттҽшлек укучыларда үз белемнҽрен, сҽлҽтлҽрен
күрсҽтергҽ, тартыну, кыенсыну кебек сыйфатлардан арынырга мҿмкинчелек бирҽ. Мондый
белем бирү формалары дип дҽрес – уен, дҽрес – диспут, дҽрес – сҽяхҽт, интеграл һ.б.
дҽреслҽрне күрсҽтергҽ була.
Традицион булмаган дҽреслҽр структуралары буенча традицион, лҽкин эчтҽлеге, аны
бирү рҽвеше белҽн бик үзенчҽлекле. Кулланылган алым, методлар үзенчҽлекле булган дҽрес
укучының шҽхес буларак үсешенҽ зур йогынты ясый. Барысы да укытучының нинди
позициядҽ булуына бҽйле.
1) традицион булмаган дҽрес – дҽрес бирүнең бер тҿре генҽ, шуңа күрҽ аны еш үткҽреп
булмый;
2) тема материалы эчтҽлеген һҽрвакыт традицион булмаган формада биреп булмый;
3) андый дҽреслҽр укытучы һҽм укучы тарафыннан да зур ҽзерлек сорый, шуңа күрҽ
андый дҽреслҽр үткҽрү мҿмкинчелеге аз;
4) укыту предметының барлык эчтҽлеген традицион булмаган дҽрес формалары аша
гына биреп булмый.
Традицион булмаган дҽрес нҽрсҽ бирҽ соң ул?
Яңа белемнҽр формалаштыра, булган белем – күнекмҽлҽрне ныгыта, контроль үткҽрҽ.
Түбҽндҽге таблицада традицион булмаган дҽрес үрнҽклҽре китерелҽ
78
Дҽрес типлары
Дҽрес тҿрлҽре
Тҿзү принцибы
Яңа материал бирү дҽресе
Концерт,
Спектакль,
Сҽяхҽт,
Турнир,
Конференция,
Видеодҽрес
Дҽрес темасын эффектлы итеп
бирү, ҿйрҽнелҽ торган гасыр
үзенчҽлеклҽренҽ туры килгҽн
сҿйлҽм, атрибутларын куллану
Кабатлау йомгаклау
дҽресе
Проблемалы дҽрес
Интервью,
Суд,
Дискуссия,
Тарихи портрет,
Тарихи шҽхеслҽрнең эшчҽнлеген
анализлау вакытында, укучыларда
шул чорда булу, күренешлҽрдҽ
катнашу эффектын тудыру
Контроль дҽрес
КВН,
Аукцион,
Викторина,
Белемлелҽр конкурсы
Олимпиада
Белем, күнекмҽлҽрне уен
формалары кулланып тикшерү.
Традицион булмаган дҽрес - ул, бер яктан, укучыларны яхшырак белергҽ һҽм аңларга,
аларның индивидуаль үзенчҽлеклҽрен бҽялҽргҽ, кызыксыну чыганагын билгелҽргҽ
мҿмкинчелек бирҽ. Икенче яктан – үз эшеңҽ иҗади якын килү, үз идеялҽреңне тормышка
ашыру ул. 7-8 сыйныфларда бик кызыклы традицион булмаган дҽреслҽр үткҽрергҽ була.
Болар – дҽрес – сҽяхҽт, дҽрес – уен, дҽрес – «йолдызлы сҽгать».
Хҽзерге информатизация һҽм компьютерлаштыру чорында укучылар бик аз укыйлар, ҽ
бу дҽреслҽр аларда укуга кызыксыну уята. Ҽдҽби ҽсҽрлҽрне укыганда сҽхнҽлҽштерү алымын
еш кулланабыз, чҿнки ҽсҽрне сҽхнҽлҽштергҽндҽ, эчтҽлекне яхшы белергҽ кирҽк. Ҽ эчтҽлекне
ҽсҽрне укымыйча белеп булмый.
Болардан тыш традицион булмаган дҽреслҽргҽ җҽмҽгать урыннарында чыгыш ясау
күренешлҽре кулланылган дҽреслҽр дҽ керҽ: пресс-конференция, бенефис, дискуссия,
телетапшыру. Мҽсҽлҽн, йомгаклау дҽресендҽ «Тамчы – шоу», «Үз уеның» һ.б. куллану
отышлы. Бигрҽк тҽ, укучылар яраткан дҽрес – дҽрес тикшерү (урок-следствие), дҽрес – суд
(З. Бигиев «Меңнҽр яки гүзҽл кыз Хҽдичҽ»).
Дҽрес - мҽктҽптҽ белем бирүнең тҿп формасы. Дҽреснең үзенчҽлеге максат, бурыч,
алымнарның бердҽмлеге белҽн билгелҽнҽ. Традицион булмаган дҽреслҽр укучыларны
чагыштырырга, анализларга, пароблеманы күрҽ, матурлыкны таный белергҽ, нҽтиҗҽ
чыгарырга, алган белемнҽрне файдалы кулланырга ҿйрҽтҽ.
ТАТАР ТЕЛЕ ҺӘМ ӘДӘБИЯТЫ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘ ЯҢА ТЕХНОЛОГИЯЛӘР
Түбҽн Кама муниципаль районының ―Муса Җҽлил исемендҽге 1 нче гомуми белем
бирү гимназиясе‖ муниципаль бюджеттагы гомуми белем бирү учреждениесе
Югары ҽхлаклы, тҽвҽккҽл холыклы, мҿстҽкыйль фикер йҿртеп, аны дҽлиллҽп аңлата
белүче сҽламҽт шҽхес тҽрбиялҽү – заман мҽктҽбенең бурычы. Укучы телҽсҽ нинди
ситуациядҽ югалып калмыйча, үзе яши торган иҗтимагый шартларда үз урынын таба белүче,
җҽмгыятьнең алга таба камиллҽшүен тҽэмин итүче шҽхес булып формалашырга тиеш.
Шулай итеп, хҽзерге җҽмгыять стандарт шҽхескҽ түгел, индивидка йҿз тота. Заманча якын
килеп укыту алга килеп баскан проблемаларны тиз һҽм мҿстҽкыйль хҽл итүче намуслы
гражданин, Кеше үстерүне максат итеп куя.
―Россия Федерациясендҽ мҽгариф турындагы‖ 2010нчы елгы закон проектында заманча
белем бирүнең эчтҽлегенҽ түбҽндҽге талҽплҽр куелган:
КУЛЛАНУ
Хәйруллина Г.Р.
79
1. Белем бирүнең эчтҽлеге, җҽмгыятьнең иҗтимагый һҽм икътисади алга китешен
күрсҽтүче фактор буларак, шҽхеснең үзоештырылуын тҽэмин итүгҽ; аның үсеше һҽм үзен
гамҽлгҽ ашыру ҿчен шартлар тудыруга; хокукый, иҗтимагый һҽм демократик дҽүлҽтне
ныгыту һҽм камиллҽштерүгҽ ориентлаштырылган.
2. Белем бирүнең эчтҽлеге шҽхес һҽм җҽмгыятьнең югары дҽрҽҗҽдҽге гомуми һҽм
һҿнҽри культурасын; шҽхеснең рухи-ҽхлакый үсешен; укучыларның мҿмкинлеклҽрен исҽпкҽ
алып, укытуга булган ихтыяҗын канҽгатьлҽндерүне тҽэмин итҽргҽ тиеш.
Шушы талҽплҽр укыту процессын оештыруда заманча якын килүне, белем бирүдҽ яңа
технологиялҽрне сорый.
Шҽхесне үстерүгҽ юнҽлтелгҽн технологиялҽрнең асылын укучы шҽхесенҽ хҿрмҽт белҽн
карау, аның иреген чиклҽмҽү тҽшкил итҽ. Бу үзара аңлашу, ихтирамлык мҿнҽсҽбҽте,
укытучы белҽн укучының демократик, кешелекле, эзлҽнүчҽн һҽм иҗади эш стилен булдыру
дигҽн сүз. Шҽхесне үстерүгҽ юнҽлтелгҽн технология укучының субъектив тҽҗрибҽсенҽ
таянып, биремнҽрне үтҽгҽндҽ укучыларның телҽклҽрен һҽм мҿмкинлеклҽрен исҽпкҽ алып,
һҽр укучының җавабын игътибар белҽн тыңлап, укучыларның тҽкъдим иткҽн фикерлҽрен
(укытучы үз фикерен такмый) анализлап мҿстҽкыйльлек, активлык ҿчен шартлар тудыруны
күздҽ тота.
Проблемалы укыту технологиясе – укытучының укучылар белҽн берлектҽ проблемалы
ситуацияне хҽл итү юлларын эзлҽү процессы. Нҽтиҗҽдҽ ныклы белем һҽм күнекмҽлҽр
формалаша, балаларның фикерлҽү сҽлҽте камиллҽштерелҽ. Проблемалы ситуациялҽр
тудыру: нигезлҽү һҽм дҽлиллҽү максатыннан чыгып сораулар кую; проблемалы бурычлар
кую; тел күренешлҽрен чагыштыру укучыларда фҽнгҽ карата кызыксыну уята. ФГОС
талҽплҽренҽ туры килҽ торган дҽреслҽрне проблемалы ситуациясез күз алдына да китереп
булмый. Проблемалы диалог тҿзү – бу укучыларның бирелгҽн сорауга хор белҽн җавап
бирүлҽре генҽ түгел. Проблемалы диалог үткҽргҽндҽ укучыларда акыл эшчҽнлегенең
активлашуы, туган кыенлыкны мҿстҽкыйль хҽл итҽргҽ ҿйрҽнү, креатив фикерлҽүнең үсеше
күзҽтелҽ. Бу барлыкка килгҽн кыенлыклардан, куелган проблемалы ситуациядҽн чыгу юлын
эзлҽргҽ мҽҗбүр итү, стандарт булмаган чишелешлҽр табуны үзлектҽн куллану белҽн
аңлатыла.
Проектлар технологиясе. Проект сүзе нинди дҽ булса механизмның яки корылманың
ҽзер планы; документның алдан ҽзерлҽнгҽн тексты; телҽгеңне тормышка ашыру планы
дигҽнне аңлата. Проект технологиясе – укучының белем алуга якын килүенҽ юнҽлтелгҽн
укыту системасы. Ул нинди дҽ булса проблеманы ҿйрҽнү һҽм гамҽли нҽтиҗҽсен күрсҽтү
ҿчен укучыларның мҿстҽкыйль эшчҽнлегенҽ нигезлҽнҽ. Татар теле һҽм ҽдҽбияты
дҽреслҽрендҽ тикшеренү, иҗади, гамҽли, мҽгълүмати, предметара юнҽлешлҽрне куллану
отышлы.
Сҽламҽтлек саклау технологиясе. Мҽктҽптҽ сҽламҽтлек саклау технологиялҽре шҽхескҽ
юнҽлтелгҽн технологиягҽ нигезлҽнеп тормышка ашырыла. Биология фҽннҽре докторы,
профессор В.Д. Сонькин фикере буенча, ―Сҽламҽтлек саклау технологиясе ул – баланы
мҽктҽптҽ укыту шартлары (мҽсҽлҽн, стресслар булмау); укыту процессын яшь, шҽхси
үзенчҽлеклҽргҽ карап оештыру; уку һҽм физик нагрузканың бала мҿмкинлеклҽренҽ туры
килүе; оештырылган хҽрҽкҽт режимы‖. Укучының талчыгуын булдырмас ҿчен, дҽрес
барышында эш тҿрлҽрен алмаштыру талҽп ителҽ. Язу, сорауларга җавап бирү, тыңлау,
мҽсьҽлҽ чишү, монолог-диалог оештыру, тҿркемдҽ чыгыш ясау, эшне презентациялҽү һ.б.
берсен-берсе эзлекле рҽвештҽ алмаштыра. Физкультминутка үткҽрү, сыйныф бүлмҽсенең
тиешенчҽ җиллҽтелгҽн булуы, санитар нормаларның үтҽлеше, проекторның вакытлыча
кулланылышы, гҽүдҽ торышына игътибар итү укучы сҽламҽтлеген саклауда тиешле шартлар
булып тора. Ҽлеге технологияне шҽрехлҽгҽндҽ, бҿек гуманист, педагог Ж.Ж. Руссоның
‖Баланы акыллы фикерлҽүче булып үстерҽсегез килсҽ, аны нык һҽм сҽламҽт ясагыз‖ дигҽн
фикере бик урынлы.
Информацион-коммуникатив технология. Хҽзерге заман укучысында дҽреслҽргҽ карата
кызыксынучанлык тҽрбиялҽү ҿчен, мҽгълүмати-коммуникатив технологияне тиешенчҽ
80
Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]