1. Әдісті стандарттау және унификациялау;

2. Анализдеу әдістемесін бекіту;

3. Заттың сапасын көрсететін құжатта тіркеу.

2.Ерітінділердің концентрациясы. Молярлық концентрацияға мысал келтiрiп, оны есептеу.

Ерітіндіден өткен жарық сәулесінің интенсивтілігінің азаюы өткізу коэффициентіне байланысты (Т):

Т  I_t / I₀, мұндағы

I_t, I₀ – түсті ерітіндіге түскен және өткен жарық сәулесінің интенсивтілігі.

Оптикалық тығыздық (А) белгіленіп оның мәні мынаған тең.

- lg T = -lg = lg = A

Ерітіндіге өткен жарық сәулесінің интенсивтілігінің азаюы Бугер – Ламберт – Бер заңына бағынады.

I_t = I₀ 10 ^{- l С} немесе = 10 немесе –lgТ= А= lc, мұндағы  - жұтылу молярлық коэффициенті;

l - ; жарық жұтылатын ерітінді қалындығы;

c – ерітінді концентрациясы.

Егер l =1 см; С = 1 моль/л; онда А= яғни ерітіндінің қалындығы бір см болса, онда оптикалық тығыздық, жұтылу коэффициентіне тең болады. - өлшем бірлігі л; моль^-1; см^-1.

Құрамында бірнеше түсті зат бар ерітіндінің оптикалық тығыздығы аддитивті қасиет көрсетеді, ол жарық жұтылудың аддитивтік заңы деп аталады. Оның оптикалық тығыздығы былай есептелінеді.

А  А₁ + А₂ +,,, + А_n

А ₁lс₁ + ₂lс₂+ …+ _nlс_n

Нефелометриялық және турбидиметриялық әдіс.

Нефелометриялық және турбидиметриялық анализ әдісінде қатты және коллоидты заттарға жарықтың таралу және жұтылуын қолданады;

 нефелометриялық анализ әдісі қатты денелердің әсерінен шашыраған. жарық ағынының интенсивтілігін өлшеуге негізделген. Қатты дененің әсерінен жарықтың шашырау интенсивтілігі Рэлей заңына бағынады.

I₂=I₀K , мұндағы

N – жарықшашырататын бөлшектің саны;

V–бөлшек көлемі;

- түскен жарық толқынының ұзындығы;

К – тұрақты коэффициенті.

К – коэффициенті талдау барысындағы бөлшектің және ортаның сыну коэффициентін, түскен жарықпен шашыраған жарықтың бұрышын қарастырады.

турбидиметриялық анализ әдісі лайланған ерітінді арқылы өткен жарық интенсивтілігін азайуын зерттеуге негізделген: Жарық ағынының интенсивтілігін жұтылған және шашырауын қарастырады.

Таратылу шағылысқан толқын ұзындығына және жарықты шашырататын бөлшектердің формасына, кейде олардың жазықтықта орналасуына байланысты болады.

Сұйытылған ерітіндіде жарықтың интенсивтілігі Бугер – Ламберт – Бер заңының теңдеуіне бағынады.

I_t=I₀10^-кlс , мұндағы

К- ерітіндінің лайлану молярлық коэффициенті.

Бұл әдісте берілген затқа талдау жүргізген кезде нефелометр НФМ аспабы қолданылады.

3.ферменттердің катализдік реакциясы

Фермент молекуласының субстратпен тікелей тиісіп жанасатын бөлігін ферменттің активті орталығы деп атайды. Ферменттің активті орталығы субстратпен байланысуға және ыдыратып өзгертуге міндетті. Активті орталық бүйір радикалында функционалды тобы бар амин қышқылдарының қалдықтарынан түзіледі. Күрделі ферменттерде активті орталыққа амин қышқылдарынан басқа металл иондары мен коферменттер кіреді. Олар катализ кезінде маңызды қызмет атқарады.

Ферменттердің активті орталығында реакцияласуға мынадай амин қышқылдыары кіреді:

1. Цистеин оның құрамында сульфгидрильдік топ –SН бар;

2. Серин, оның құрамында гидроксиль топ- ОН бар;

3. Гистидин, оның құрамында имидазол сақинасы бар;

4. Аспарагин қышқылы мен глутамин қышқылы,ол екеуінің құрамында екінші корбоксильдік топ –СООН бар;

5. Триптофан, құрамында индол сақинасы бар;

6. Гидрофобты амин қышқылдары, құрамында субстраттың полярсыз учаскесіне жақын гидрофобты бүйір топтар болады.

Активті орталық фермент молекуласының бетіндегі шағын ғана бөлік. Ферменттегі амин қышқылдары қалдықтарының үлкен бөлігі орталық активтілігіне әсер етпейді.

Ферменттердің тривиалдық атаулары қысқа да қолдануға ыңғайлы. Мысалы, 2.7.1.2. АТФ: глюкоза-6-фосфотрансфераза. Ал осы ферменттің тривиалдық атауы глюказина. Тривиалдық атаулар негізі екі жолмен пайда болады: 1. фермент әсер ететін субстрат атауына –аза жұрнағын. Мысалы, мальтозаны ыдыратып, глюкозаның екі молекуласына айналдыратын фермент мальтаза деп аталады.2) фермент катализдейтін реакция атауына –аза жұрнағы қосылады.

Катализдейтін реакциялар түріне қарай 6 класқа бөлінеді:

1. Оксидоредуктазалар

2. Трансферазалар

3. Гидролазалар

4. Лиазалар

5. Изомерезалар

6. Лигазалар

Оксидоредуктазалар

Тотықтырушы-тотықсыздандырушы ферменттер, бұлар сутегі атомдарын немесе бөліп шығару арқылы субстраттың тотығу және тотықсыздану процестерін катализдейді.

Оксидоредуктазалар құрамында кофакторлар бар, оларға көбінесе мыналар жатады: НАД+,НАДФ+,ФАД,ФМН және металл иондары. Оған 200 шамасында ферменттер жатады. Мысалға малатдегидрогеназаның алма қышқылын тотықтыру реакциясын қарастырайық:

-ООС-СНОН-СН2-СОО- — -ООС-СО-СН2-СОО-+2Н++2е.

Трансферазалар

Биохимиялық реакцияларда атомдар тобын және молекула қалдықтарын алмастырып ауыстыратын ферменттер. Олар мынандай топтарды бір субстраттан екінші субстратқа ауыстырып жеткізеді: метил,карбоксил,амино, сульфо, формил(С1), фосфат және басқалар.Трансферазалар өздері тасымалдайтын топтарға байланысты метилтрансфераза,ацилтрансфераза, фосфотрансфераза деп аталады.

Фосфотрансфераза ферменттері ішінде киназа деп аталатын ферменттің ерекше маңызы зор. Киназа фосфат топтарын тасымалдап, АТФ-тан басқа субстратқа, углеводтарға, белоктарға т.с.с апарады.

Гидролазалар

Бұл ферменттер химиялық байланыстарды үзеді де, суды қосады. Мынандай топтарға бөлінеді:

А) Эстеразалар күрделі эфир байланыстарын гидролиздейді де ,қышқыл және спирт түзеді:

СН3СОО –СН2 –СН3+Н2О –СН3 -СООН +СН3СН2ОН

Б) Липазалар триглицеридтерді ыдыратып, глицерин және май қышқылдарын түзеді;

В) Гликозидалар углеродтағы гликозидтік байланыстарды гидролиздейді. Оларға амитлаза, лактаза, мальтаза, целлобилаза жатады.

Г) Протеиназалар белоктардағы, полипептидтердегі пептидтік байланыстарды гидролиздейді.

Лиазалар

Бұл ферменттер субстратты гидролиздік емес жолмен ыдырауын катализдейді және бұл кезде субстрат молекуласында қос байланыс түзіледі. Мұндай катализ кезінде СО2 , Н2О,NН3 сияқты заттар бөлініп шығады және байланыстар С –С , С-N,С –S бойынша үзіледі. Субстрат молекуласындағы қос байланыс бойынша химиялық топтардың қосылуын да катализдей алады.

Изомеразалар

Бұл ферменттер изомерлер түзілу арқылы заттардың молекула ішіндік өзгерістерін катализдейді. Олар сутегі атомдарының, фосфаттарының және ацитильдік топтардың молекула ішінде алмасуын катализдейді, цис-изомерация,транс-изомерация құбылыстарын тудырады.

Лигазалар (синтетазалар)

Бұл ферменттер С –С ,С –О , С-N, С-S байланыстар орнату арқылы түзілетін органикалық қосылыстар синтезін катализдейді. Мұндай байланыстар үшін АТФ және басқа да микроэнергия қосылыстардың (ГТФ, ЦТФ, УТФ, т.б) ыдырауынан шығатын энергия пайдаланылады.

Сірке қышқылы мен А коферментінен А ацетилкоферментінің түзілуін ацетилкоферментсинтетаза катализдейді:

О

||

СН3 –СООН +НS –КоА +АТФ –СН3 –С ~S –КоА +АМФ+пирофосфат

4.Көмірсулардың сапалық реакциялары

33.билет

1.Титриметриялық талдау әдістерінің мәні. Титриметриялық анализде қолданылатын реакцияларға қойылатын талаптар.

Титриметриялық анализ анықтауға берілген затқа жұмсалған титранттын (реактивтің) дәл көлемін өлшеуге негізделген әдіс, сондықтан оны кейде көлемдік анализ деп атайды.

Сол жұмсалған титранттың көлемі арқылы анықталатын заттың мөлшерін табады. Титрант ретінде берілген ерітіндінің концентрациясы жоғары дәлдікпен анықталған болу керек. Бұндай ерітінді титрленген немесе стандартты деп аталады. Ал титрленетін (анализге берілген ерітінді) жұмысшы енрітінді деп аталады.

Титрлеу - бұл титрант титрлейтін ерітіндіні жайлап (тамшылатып) қосып отыру.

Эквиваленттік нүкте (Э.Н.) – бұл титрлейтін ерітінді мен титранттың көлемі химиялық эквивалентті түрде тең болған кезі.

Эквиваленттік нүктеге жеткен кезде эквиваленттік заң орындалады.

Титрант ерітіндісін стандарттау – бұл оның жоғары дәлдікпен концентрациясын тұрақтандыру.

2.Химиялық анализ әдісі: гравиметриялық;

Гравиметриялық анализ әдісінің мәні.

Гравиметриялық анализ заттардың массасын анықтауға негізделген.

Гравиметриялық анализдің екі түрі бар: айдау әдісі және тұнбаға түсіру әдісі.

айдау әдісі мен ұшқыш заттардың массасын анықтайды;

тұндыру әдісі мен тұнбаға түсетін заттарды анықтайды.

Гетерогенді ортадағы тепе-теңдік (С.Ж.Ж.- студенттің жеке жұмысы)

Аз еритін қосылыстарды тұнбаға түсіргенде гетерогенді жүйемен кездесеміз. Тұнба ерітіндімен беттескенде екі жүйе болады –қатты және сұйық. Бұл жағдайда тұнба ериді, осы кезде динамикалық тепе-теңдік орнайды.

тұнба АВ А+ + В- ер-ді.

Массалық әсерлесу заңы бойынша, тепе-теңдік орнағанда,

 КАВ немесе соnst [А+][В-]  КАв; соnst

мұндағы;

[А+][В-] - концентрациялық көбейткіш (КК);

КАВ - ерігіштік көбейткіш (ЕК).

ЕК-бұл гетерогенді тепе-теңдіктің тұрақтысы (константа) тұнба ер-ді яғни ЕКАК  [А+][В-] 3.Нуклеин қышқылдарының құрылымы.

Нуклеин кышкылдары – тукым куалау негиздери

Алгашкы тиршилик нышандары будан 3,2 млрд жыл бурын пайда болган. Узакка созылган эволюция натижисенде табиги сурыпталу жолымен казирги тиршилик иелери – жануарлар, адам, осимдиктер, микроорганизмдер дуниеге келди. Тири организмдердин аса гажап касиети – ата тегине уксас озиндей Жана организмди жарыкка шыгаруы. Осы бир табигаттын улы жумбагы гылым ушин аркашанда асса манызды проблема болып келди. Оны шешуге букил дуние жузинин галымдары атсалысты.

Тири организмде жогары молекулалы уш кослыс бар. Олар – нуклеин кышкылдары, белоктар жане полисахаридтер. Осы жакын уакытка дейин ондай косылыстардын тузилуи жанеаткаратын кызмети айкын болмай келди. Казирги кезде аталган биологиялык жогары молекулалардын аркайсысынын аткаратын кызмети дал аныкталып, тукым куалайтын касиеттин негизи, тири организмнин барлик ерекшиликтерин кайталап жарыкка шыгарушы – нуклеин кышкылдары екени белгили болды.

Нуклеин кышкылдарынын химиялык курамы

Нуклеин кышкылдары (НК) дегенимиз нуклеотид калдыктарынан туратын жогары молекулалы органикалык кышкылдар. Нуклеодитер (мононуклеодитер) пуриндик немесе пириминдик негизден, пентоза комирсуларынан (Д-рибоза немесе Д-дезоксирозадан) жане фосфат кышкылынан куралады. Нуклеин кышкылынын курамына киретин пурин негиздеринин ишинде асиресе аденин (А) мен гуанин (Г); пиримидин негиздеринин ишиндеги асиресе маныздысы – уранил (У), тимин (Т) Жане цитозин (Ц).

Азотты негиздер (пуриндик немесе пириминдик негиздер), пентоза Жане фосфор кышкылы ушеуи озара косылысып, мононуклеотид молекуласын тузеди. Томенде еки мононуклеотидтердин курылым формуласы берилген. Онын биреуинин курамында пуриндик негиз (аденил кышкылы немесе аденозинмонофосфат, кыскаша АМФ), екиншисинин курамында пириминдик негиз (уридил кышкылы немесе уридинмонофосфат, УМФ) бар.

Гуанин, цитозин Жане Тимин де дал осындай мононуклеотидтер тузеди. Осындай мононуклеотидтер тисинше гуанил кышкылы (гуанозинмонофосфат, ГМФ), цитидил кышкылы (цитидинмонофосфат, ЦМФ) жане тимидин кышкылы (тимидинмонофосфат, ТМФ) деп аталады.

Мононуклеотидтер фосфор кышкылынын бир жане еки калдыгын косып алады да, тисинше нуклеозиддифосфаттар (АДФ, ГДФ, УДФ, ЦДФ Жане ТДФ) жане нуклеозидтрифосфаттар (АТФ, ГТФ, УТФ, ЦТФ, жане ТТФ) тузеди. Бул жагдайда аденозиндифосфат (АДФ) жане аденозинтрифосфат (АТФ).

Курамында рибоза бар нуклеотидтерди рибонуклеотидтер деп, ал курамында дезоксирибоза барын – дезоксирибонуклеотидтер деп атайды.

Мындаган мононуклеотидтер (мономерлер) полимерленеди де, нуклеин кышкылынын макромолекуласын (полимер) тузеди, оларды полинуклеотидтер дейди.

Нуклеотидтер курамына киретин канттын табигатына сайкес нуклеин кышкылдарынын химиялык жане биологиялык касиеттери жонинде биринен-биринин улкен айырмашылыгы болады.

Дезоксирибонуклетидтерден туратын нуклеин кышкылдарын дезоксирибонуклеин кышкылы (ДНК) деп, егер ондай кышкыл рибонуклеотидтерден куралса, онда рибонуклеин кышкылы (РНК) деп аталады.

РНК молекуласы тукым куалайтын белгилерди урпактан-урпакка беруге комектеседи Жане ДНК курамына салынган генетикалык малиметтерди жузеге асыруга катысады.

Дезоксирибонуклеин кышкылы

Ар клетканын еки боликтен – цитоплазма мен ядродан туратыны белгили. Клетка ядросынын ишинде узын да жип-жинишке, тыныштык куйде арен-арен коринетин заттар – хромати жипшелери кишкентай таякшаларга - хромосомаларга айналады. Хромосомалардын саны, пишини жане молшери организмнин ар тури ушин туракты.

Хромосома – ДНК мен белоктан куралган курдели жуйе, хромосома белоктары гистондар жане гистон емес кышкыл белок болып келеди. Бул белоктар хромосома курылымын калыпта устап туру ушин кажет.

Хромосомаларда далирек айтканда, ДНК курамында гендер бар. Гендер организмнин озине гана тан куалайтын белгилерин аныктайды.

Химиялык курамы

ДНК курамына азоттык негиздер аденин, гуанин, цитозин жане тимин киреди. Булардан озге ДНК курамында шагын молшерде 5-метилцитозин Жане т.б. минорлык негиздер бар. Азоттык негиздер, дезоксирибоза Жане фосфор кышкылы ушеуи 4 дезоксирибонуклеотид тузеди, булар ДНК – нын мономерли тизбеги болып табылады. Жануарлар мен микроорганизмдердин ар туринин ДНК курамындагы пурин негиздери мен пиримидин негиздеринин саны ар турли екен.

Молекулалык массасы

Бактериялар, фагтар Жане вирсутардын ДНК-сынын м.м. 10 – 10 дальтон аралыгында. Жануарлар мен жогары сатыдагы осимдиктер ядросындагы ДНК м.м. анагурлым коп, 10-10. клеткадагы ДНК саны унеми туракты, суткоректи жануарлар клеткасындагы ДНК массасы 6 пг.

ДНК молекуласынын курылымы

ДНК курамына негизинен 6 турли зат канна киргенимен (4 азоттык негиз, дезоксирибоза жане фосфор кышкылы), онын молекулалык курылымы оте курдели. Бир нуклеодитдтин дезоксирибозасы жане екинши нуклеотидтин фосфаты комегимен нуклеотидтер озара байланысып жалгасады да, узын полинуклеотидтик тизбек тузеди. Осындай тизбектеги нуклеотидтердин орналасу тартибин ДНК-нын биринши реттик курылымы деп атайды. Нуклеотидтер арасында фосфодиэфирлик байланыстар тузилуге 3 жане 5 жагдайдагы пентоза калдыгынын гидроксил топтары катысады.

ДНК молекуласы кенистикте параллель орналаскан кос кабат спиральга уксайды. Бул ДНК молекуласынын екинши реттик курылымы. Еки полинуклеотид тизбек озара буранда сиякты жалгасып, азотты негиз аркылы байланыскан. Азотты негиздер спиральдын ишине орналасакан, ал пентозды-фосфорлы калдыктар ДНК молекуласынын сырткы жагына карай багытталган.

Хромосомдагы ДНК-нын коскабат спирали белоктармен кобинесе иондык байланыс аркылы жалгасакн. Мундай комплекстин ушинши реттик курылымы бар. Хромосомдагы гистондар гинин мен лизинге бай келеди. Гистондардын силтилик касиети бар. Гистондарды бес турге боледи, ондай турлердин озара айырмашылыгы аталган амин кышкылдары молшерине байланысты. Гистондар мыналай белгилермен бериледи. Н1, Н2, Н3, т.с.с.

Хромосомолардын гистон емес белоктарынын кышкылдык касиети бар. Ондай белоктар оте коп, жузден асады. Хромосоманын курылысын баскаратын актин мен миозин, РНК, ДНК синтези ушин кажетти артурли ферментер осындай белоктарга жатады.

4. Белоктардын ерігіштігін анықтау Белоктардың ерігіштігі

Белоктрадың ерігіштігі еріткіш табиғатына, ортаның рН көрсеткішіне, ерітіндінің иондық күшіне және молекула құрылымына байланысты. Кейбір белоктар суда ериді, екінші біреулері тұздардың сұйық ертіндісінде, үшінші біреулері еріткіштіе ерімейтін белоктар да бар.

Белоктардың суда және су ерітінділерінде ерігіштігі олардың құрылымына, яғни амин қышқылдары қалдығындағы бүйірлік топтарғажәне олардың иондануына байланысты. Белоктардың тұзды ерітіндідегі ерігіштігі иондық күшке (μ әрпімен белгіленеді) тәуелді. Ондай күшті табу үшін әр ион концентрациясы жиынтығының жартысын оның валенттілігі (яғни заряды) квадратына көбейтеді:μ = ½ ∑ С∙ Z2,

мұндағы; С - әр ионның концентрациясы;

Z – ионның электр заряды.

Бұл формуладан мынадай қорытынды шығаруға болады: иондық күш төмен болған кезде белоктың ерігіштігі артады. Ерітіндінің иондық күші артқан кезде белоктың ерігіштігі төмендейді де, белок ерітндінің түбіне шөгеді.Тұздың концентрациясы жоғары болған кезде белоктарды тұнбаға шөктіру осыған негізделген.

Белоктардың тұнбаға шөгуі су молекулаларына қатысты тұз бен белоктың өзара бәсекесіне байланысты. Бұл кезде тұз иондары судың көпшілік бөлігімен байланыса алады да, белокты ерітетін судан азғантай ғана қалады, сондықтан белоктың ерігіштігі төмендейді де, ол тұнба бөліп шөгеді.

Белоктың ерігіштігі ортаның рН шамасына байланысты. рН шамасы изоэлектрлік нүктеге жақындаған кезде белок молекулалары арасындағы бірін-бірі итеру күші азаяды, белок молекулалары бірігіп үлкейеді де, белок тұнбаға шөгеді.

34.билет

1.Тұнбаның ластануы және оны тазарту. Кристалды тұнбаның түзілуі.

Қатты фазаның (тұнбаның) түзілу күрделі процесс, оны мына схемамен көрсетуге болады.

Кристалды тұнбаның түзілуі.

Аналитикалық мақсатта күрделі кристаллды тұнбамен жұмыс жасаған ыңғайлы. Осыны ескеріп күрделі кристалды тұнбаның түзілуіне жағдай жасау қажет.

Аморфты тұнбаның түзілуі.

Аморфты тұнбалар коллоидтты бөлшектердің бірігуінен түзіледі. Коагуляция және пептизация процессін болдырмау үшін, аморфты тұнба түзілуіне жағдай жасау қажет.

Гравимериялық анықтаудың оптимальды жағдайын жасауға теориялық негіздер.

Кез-келген затты анықтау үшін, анализдің дәл мәні қажет, сондықтан оптимальдық жағдайды жасау керек:

Тұнбаға түсіргішті анықтау;

Тұнбаға түсу және гравиметриялық форманы дұрыс анықтау;

рН тұнбаға түсуге әсері;

Кешентүзілудің әсері;

Жуатын сұйықты таңдау;

Тұз эффектісі.

Бірігіп тұнбаға түсу (соосаждение).

Тұнба түзілген кезде бірігіп басқа қоспалар түседі. Оның бірнеше түрі бар: адсорбция, окклюзия, изоморфизм:

• адсорбция: қоспа қатты фазаның бетінде орналасады;

• окклюзияда қоспа тұнбаның ішкі қабатында орналасады;

• изоморфизмде аралас кристаллдар түзіледі.

Анализ жүргізген кездегі бірігіп тұнбаға түсудің себептері:

• гравиметриялық анықтау жүргізгенде қате жіберу;

• микрокомпонент кез-келген коллектор-мен (носитель) бірігіп түседі;

• реакцияның сезімталдығын артырады;

• тұнбаға түсу жағдайын арттырады;

• анализге кедергі жасайтын заттарды жою.

Ластанудан тазарту жолдары:

•Қоспаларды басқа иондармен біріктіріп, аз тұнбаға түсетін формаға ауыстырады;

• тұнбаны жақсылап жуу;

• қайта тұнбаға түсіру;

• тұнбаға түсіру талаптарын бұзбау.

Гравиметриялық әдістегі есептеулер:

• Анализге берілген заттың (навескасын) сынамасын есептеу.

m(анализ.зат) К мұндағы,

К – тұнбаның түріне сәйкес коэффициент.

Егер тұнба аморфты болса К = 0,1, ал кристалды болса К = 0,5

p, q - стехиометриялық коэффициен

• Тұнбаға түсіргіштің (т.т) көлемін есептеу.

V(т.т.)  1,5 мұндағы

g, р – стехиометриялық коэффициент;

, - тұнбаға түсіргіштің тығыздығы;

• анықталатын заттың мөлшерін есептеу.

F мұндағы

Р, q – стехиометриялық коэффициент.

m(анық.зат)  m (грав.ф)F

(анықзат)  

2. Гетерогенді ортадағы тепе-теңдік

Аз еритін қосылыстарды тұнбаға түсіргенде гетерогенді жүйемен кездесеміз. Тұнба ерітіндімен беттескенде екі жүйе болады –қатты және сұйық. Бұл жағдайда тұнба ериді, осы кезде динамикалық тепе-теңдік орнайды. тұнба АВ А⁺ + В^- ер-ді.

Массалық әсерлесу заңы бойынша, тепе-теңдік орнағанда,

 К_АВ немесе соnst [А⁺][В^-]  К_Ав; соnst

мұндағы;

[А⁺][В^-] - концентрациялық көбейткіш (КК);

К_АВ - ерігіштік көбейткіш (ЕК).

ЕК-бұл гетерогенді тепе-теңдіктің тұрақтысы (константа) тұнба ер-ді яғни ЕК_АК [А⁺][В^-]

3.Сүтқышқылды, майқышқылды ашыту.

Триглицеридтердің қүрамына кіретін май қышқылы гидролиз кезінде оңай бөлініп шығады. Ол қышқылдың жағымсыз дэмі, сасық иісі бар, сүт майын жэне сары майды бүлдіретін осы қышқыл.

Тригицеридтерді үзақ сақтау кезінде жэне қанықпаған қышқылдар тотығуының жағымсыз кезінде оттегінің эсерінен гидроасқын тотықтар ғана түзіліп қоймай, мынадай қүрылымды асқын тотықтар да түзіледі. Асқын тотықтардың ары қарай тағы тотығуы мүмкін, бүл кезде — С — С -арасындағы коваленттік байланыстар үзіледі де, альдегидтер, кетондар, төмен молекулалы карбон қышқылдары сияқты тотыға түскен қосылыстар түзеді. Тотығудың мүндай өнімдері азық-түлік өнімдерінің сапасын нашарлатады, майды ашытып бүлдіреді.

Сүт қышқылды ашу — көмірсулардың сүт және сірке кышқылына дейін ыдырап ашуы. 4.Гормондарға жалпы сипаттама

Жоғары сатыдағы жануарлар ағзасының миллиардтаған клеткалардан тұратыны белгілі және олардың бәрі бір-бірімен тығыз байланысқан. Осыншама көп клеткалар өзара үйлесімді әрекет жасайды, сондықтан ол тірі ағза денесі біртұтас болып табылады. Клеткалардың үйлесімді әрекетін жүйке жүйесінде және эндокрин бездерінде жасалатын заттар реттеп отырады.

Денедегі барлық бездерді ішкі және сыртқы бездер деп екі топқа бөледі. Сыртқы секрециялық (секреция – сөл бөлу, шығару) бездерінің өзектері арқылы олардың өнімдері, яғни секреттері қуыс мүшелерге құйылады немесе дененің сыртына шығады. Сондықтан оларды сыртқы секрециялық немесе экзогендік бездер деп атайды. Оларға сілекей, қарын, май, тер, ішек, ұйқы безінің кей клеткалары, бүйрек, бауыр т.б. жатады. Ал ішкі немесе эндокриндік бездердің өнімін сыртқа шығаратын өзектері болмайды.

Эндокрин (грек endokrin – ішке шығарамын) бездерінде немесе ішкі секреция бездерінде гормондар түзіледі, ол гормондар қанға қосылады да, қан арқылы синтезделген жерден қашықта орналасқан нысанаға алынған жасушаға жетеді. Эндокрин бездерінің гормон арқылы берілетін хабары тез емес, баяу жетеді, бірақ оның әсері ұзақ болады.

Гормондардың түзілуін жүйке жүйесі, әсіресе ми қабығы реттеп отырады.

Гормон дегеніміз – биохимиялық процестерді реттейтін және адам мен жануарлардың асас маңызды тіршілік қызметіне қоздырушы әсер ететін химиялық зат.

“Гормон” деген термин гректің қоздырамын деген сөзінен шыққан (hormao – қоздырамын, қозғалтамын). Химиялық құрамына қарай гормондар – белок, полипептид, липидтер немесе стероидтарға жатады. Гормондар ішкі секрециялық бездерден басқада, ас қорыту жолының мүшелерінде, бүйректе, бауырда да түзіледі. Барлық гормондар ағзадағы зат алмасу процестеріне әсер етеді.

Гормондар тек жасуша деп аталатындарға ғана әсер етеді, ол клеткалардың ерекше маманданған рецепторлары (receptor – қабылдаушы деген латын сөзінен шыққан) болады, ондай рецепторлар плазмалық мембранаға немесе клетка ішіне орналасақан және олармен байланысқан. Гормондар тиісті рецепторлармен өзара әрекеттесу нәтижесінде ғана биохимиялық процестергеәсер етеді, биохимиялық процестерді тездетеді, ал кейде тежейді. Гормонның жалпы өмірі ұзақ емес, әдетте ол бір сағатттан кем.

Гормондар ағзада асас маңызды үш түрлі қызмет атқарады:

физикалық, жыныстық жетілуіне және ақыл-ойдың дамуына көмектеседі;

физиологиялық мүмкіндік жасайды және оны қамтамасыз етеді;

бірқатар асас маңызды физиологиялық көрсеткіштердің (осмостық қысымының, қандағы глюкоза деңгейінің) бірқалыпта болуына қамтамасыз етеді.

Эндокрин бездерінің құрылым мен қызметін, одан бөлініп шығатын секреттерді және зат алмасуда гормондардың реттегіш механизмдерін зерттейтін биохимия тарауын эндокринология деп атайды.

Соңғы кездерде өсімдіктерден де олардың өсуін реттейтін гормондар табылған. Химиялық табиғатына қараай гормондар 4 топқа бөлінеді.

Белоктік және пептидтік: инсулин, глюкагон, гипофиз, гипоталамус, қалқанша маңындағы без гормондары.

Тироксин, адреналин, норадреналин, т.с.с. амин қышқылдарының туындылары болып табылатын гормондар.

Стероидтық: жыныс бездерінің гормоны, бүйрек без гормоны, т.б.

Жергілікті әсер ететін гормондар: полиқанықпаған май қышқылдарының – простагландиндер.

35.билет

1.Химиялық анализ әдісі: титриметриялық.

Титриметриялық анализ анықтауға берілген затқа жұмсалған титранттын (реактивтің) дәл көлемін өлшеуге негізделген әдіс, сондықтан оны кейде көлемдік анализ деп атайды.

Сол жұмсалған титранттың көлемі арқылы анықталатын заттың мөлшерін табады. Титрант ретінде берілген ерітіндінің концентрациясы жоғары дәлдікпен анықталған болу керек. Бұндай ерітінді титрленген немесе стандартты деп аталады. Ал титрленетін (анализге берілген ерітінді) жұмысшы енрітінді деп аталады.

Титрлеу - бұл титрант титрлейтін ерітіндіні жайлап (тамшылатып) қосып отыру.

Эквиваленттік нүкте (Э.Н.) – бұл титрлейтін ерітінді мен титранттың көлемі химиялық эквивалентті түрде тең болған кезі.

Эквиваленттік нүктеге жеткен кезде эквиваленттік заң орындалады.

Титрант ерітіндісін стандарттау – бұл оның жоғары дәлдікпен концентрациясын тұрақтандыру.

2.Гравиметриялық талдау тәсілі. Тұнбаның түзілу механизмі және қасиеті.

Аналитикалық химия теориялық негіздері қоғамтану пәнінің заңдары, Д. М. Менделеевтің периодтық заңы, зат массасының және энергияның сақталу заңы, заттың құрам тұрақтылық заңы, массалық әсерлесу заңы А. М. Бутлеровтың химиялық құрылыс теориясынан құралады.

Аналитикалық химияда анализдеу мен синтездеу тығыз байланысты. Анализ-бұл заттардың құрам бөлігін анықтауға және химиялық қосылыстарды синтездеуге, түсті ерітінділерді, ерігіштігі аз кристалды заттарды зерттеуге негізделген.

Гравиметриялық анализ заттардың массасын анықтауға негізделген.

Гравиметриялық анализдің екі түрі бар: айдау әдісі және тұнбаға түсіру әдісі.

• айдау әдісі мен ұшқыш заттардың массасын анықтайды;

• тұндыру әдісі мен тұнбаға түсетін заттарды анықтайды.

Гетерогенді ортадағы тепе-теңдік (С.Ж.Ж.- студенттің жеке жұмысы)

Аз еритін қосылыстарды тұнбаға түсіргенде гетерогенді жүйемен кездесеміз. Тұнба ерітіндімен беттескенде екі жүйе болады –қатты және сұйық. Бұл жағдайда тұнба ериді, осы кезде динамикалық тепе-теңдік орнайды.

тұнба АВ А+ + В- ер-ді.

Массалық әсерлесу заңы бойынша, тепе-теңдік орнағанда,

 КАВ немесе соnst [А+][В-]  КАв; соnst

мұндағы;

[А+][В-] - концентрациялық көбейткіш (КК);

КАВ - ерігіштік көбейткіш (ЕК).

ЕК-бұл гетерогенді тепе-теңдіктің тұрақтысы (константа) тұнба ер-ді яғни ЕКАК  [А+][В-]

3.Е витаминінің қасиеті және биологиялық белгілері. Қандай негізгі тағам өнімдерінде кездеседі?

Е витамині 1921 жылы Иванс деген зерттеуші ашты. Жануарларды қолдан тек жасанды тамақпен 54% жүгері крахмалы, 18% казеин, 15% шошқа майы, 9% сары май, 4 %тұздың қоспасы және 5 %құрғақ сыра ашытқыларымен қоректендіргенде, олардың ұрықтарының өсіп-өнуі тоқталып төлдемейтіндігі анықталды. Бұл құбылыс Е витамині жетіспеуінен екен. 193 жылы Иванс бидай тұқымы ұрығынан Е витаминін бөліп алды, ά - токоферол (грек тілінде tokos -ұрпақ, phero-алып жүру, жалғастыру деген мағынаны білдірді) деп аталады.

Химиялық табиғаты мен қасиеттері

Е витамині немесе токоферол сары түсті май тәріздес сұйықтық.

Е витамині бауырда, май ұлпаларында, қанның түйіршіктерінде, жұмыртқаның сары уызында көп мөлшерде кездеседі. Адам ағзасына Е витамині негізінен сүт арқылы беріледі, 100 мл сүтте орта есеппен 0,12 мг осы витамин боады.

Бидай дәнінің тұқымынан алынатын май да токоферолға бай келеді, оның 1 мл-де 3 мг витамині бар. Соңғы кездері Е витаминіне бай шырғанақ майын да пайдаланады.Сөйтіп, күнделікті жиі пайдаланылатын тағамдарда Е витамині жеткілікті екен. Әсіресе, ол өсімдік майларында көп. Сондықтан, адам ағзасынд бұл витаминнің жеткіліксіздігі өте сирек кездеседі.

4.Нуклеин қышқылдарының химиялық құрамы.

Нуклеин кышкылдары (НК) дегенимиз нуклеотид калдыктарынан туратын жогары молекулалы органикалык кышкылдар. Нуклеодитер (мононуклеодитер) пуриндик немесе пириминдик негизден, пентоза комирсуларынан (Д-рибоза немесе Д-дезоксирозадан) жане фосфат кышкылынан куралады. Нуклеин кышкылынын курамына киретин пурин негиздеринин ишинде асиресе аденин (А) мен гуанин (Г); пиримидин негиздеринин ишиндеги асиресе маныздысы – уранил (У), тимин (Т) Жане цитозин (Ц).

Азотты негиздер (пуриндик немесе пириминдик негиздер), пентоза Жане фосфор кышкылы ушеуи озара косылысып, мононуклеотид молекуласын тузеди. Томенде еки мононуклеотидтердин курылым формуласы берилген. Онын биреуинин курамында пуриндик негиз (аденил кышкылы немесе аденозинмонофосфат, кыскаша АМФ), екиншисинин курамында пириминдик негиз (уридил кышкылы немесе уридинмонофосфат, УМФ) бар.

Гуанин, цитозин Жане Тимин де дал осындай мононуклеотидтер тузеди. Осындай мононуклеотидтер тисинше гуанил кышкылы (гуанозинмонофосфат, ГМФ), цитидил кышкылы (цитидинмонофосфат, ЦМФ) жане тимидин кышкылы (тимидинмонофосфат, ТМФ) деп аталады.

Мононуклеотидтер фосфор кышкылынын бир жане еки калдыгын косып алады да, тисинше нуклеозиддифосфаттар (АДФ, ГДФ, УДФ, ЦДФ Жане ТДФ) жане нуклеозидтрифосфаттар (АТФ, ГТФ, УТФ, ЦТФ, жане ТТФ) тузеди. Бул жагдайда аденозиндифосфат (АДФ) жане аденозинтрифосфат (АТФ).

Курамында рибоза бар нуклеотидтерди рибонуклеотидтер деп, ал курамында дезоксирибоза барын – дезоксирибонуклеотидтер деп атайды.

Мындаган мононуклеотидтер (мономерлер) полимерленеди де, нуклеин кышкылынын макромолекуласын (полимер) тузеди, оларды полинуклеотидтер дейди.

Нуклеотидтер курамына киретин канттын табигатына сайкес нуклеин кышкылдарынын химиялык жане биологиялык касиеттери жонинде биринен-биринин улкен айырмашылыгы болады.

Дезоксирибонуклетидтерден туратын нуклеин кышкылдарын дезоксирибонуклеин кышкылы (ДНК) деп, егер ондай кышкыл рибонуклеотидтерден куралса, онда рибонуклеин кышкылы (РНК) деп аталады.

РНК молекуласы тукым куалайтын белгилерди урпактан-урпакка беруге комектеседи Жане ДНК курамына салынган генетикалык малиметтерди жузеге асыруга катысады.

36.билет

1. Тұнбаның ерігіштігіне әсер ететін факторлар.

Тұнбаның ерігіштігіне әсер ететін факторлар.

1. Ерітіндінің рН-ң өзгеруі – сутегінің көп иондары тұнбаның еру қабілетін арттырады.

2. Ерітіндінің құрамында кешен түзуші заттар болса-тұнба ериді.

3. Тұз эффектісі-тұнбаның ерігіштігі ұқсас иондары жоқ басқа тұздардың қатысуы мен артады.

Бөліп түнбаға түсіру. Ерітіндіде қатысатын бірнеше иондар тұнба түзеді. ЕК-ке байланысты тұнбаға түсу реті: бірінші ЕК-аз тұнба арықарай ЕК-тің артуына байланысты тұнба түзіле береді.

Тұнбаға түсіру әдісінің схемасы:

Пробаны (затты) өлшеу және еріту;

- Анықтайтын компонентті тұнбаға түсіру;

- Сүзу және жуу;

-Кептіру және қақтау (прокаливание);

- Өлшеу және анализ нәтижесін есептеу.

Бұлардың ішіндегі негізгісі тұнбаға түсіру. Тұнбаға түсіргішті дұрыс таңдау мен тұнбаға түсіру заттың формасына, структурасына, тұнбаның тазалық дәрежесіне және оның мөлшеріне, концентрациясына байланысты болады.

2. .Стандартты ерітінділер. Титрлеу тәсілдері.

Титрант ерітіндісін стандарттау – бұл оның жоғары дәлдікпен концентрациясын тұрақтандыру.

Ерітіндіні стандарттау. Дайындалған ерітінді: 1) Жеке пипетир-өлшеуленген 2) Стандартты ерітіндімен Тұрақтандырылған ерітінді әдісі: 1) Фиксанал әдісі

Қышқылдық – негіздік әдіс.

Н⁺ + ОН^- Н₂О – бұл әдіс осы реакцияға негізделген.

Қышқылдық – негіздік титрлеу әдісінің екі түрі бар:

 алкалиметрия – титрант – негіз титрлейтін ерітінді – қышқыл

 ацидиметрия – титрант – қышқыл титрлейтін ерітінді – негіз.

Бұл әдісімен Н⁺ және ОН^- концентрациясы өзгереді. Яғни титрлейтін ерітіндінің рН өзгереді. рН-тың белгілі бір мәнінде эквиваленттік нүктеге жетеді, осы кезде титрлеуді тоқтатамыз.

Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары.

Э. Н. анықтау индикатордың көмегімен жүргізіледі, рН – тың белгілі мөлшерінде ерітіндінің түсі өзгереді. Индикатордың түсінің өзгеруі. Освальдтың иондық теориясына және хромоформ теориясына негізделеді.

Титрлеудің - 4 түрі бар:

күшті қышқылды күшті негізбен және керісінше титрлеу;

әлсіз қышқылды күшті негізбен және керісінше титрлеу;

күшті қышқылды әлсіз негізбен және керісінше;

әлсіз қышқылды әлсіз негізбен титрлеу.

3.В1 витаминінің қасиеті және биологиялық белгілері. Қандай негізгі тағам өнімдерінде кездеседі?В1 витамині (тиамин, антиневриттік витамин, аневрин)Тамақ құрмында тиамин немесе В1 витамині жоқ болса, бери-бери немесе полиневрит деген ауруға шалдығады.В1 витамині қауызынан тазаланбаған күріште,ірі тартылған ұнда,тағы басқа өсімдік тағамдарында кездеседі.Сүтте,жұмыртқаның сары уызында,бауырда, бүйректе,етте көп болады Химиялық табиғаты мен биологиялық маңызыВ1 витаминінің жалпы формуласы - C12H17N4OSCIHCI Тиаминнің құрамында 2 гетероциклды сақина болады:пирамидин және тиазол. Тиазол молекуласында амин тобы мен күкірттің кездесуіне байланысты тиамин деген атқа ие болады.Табиғатта таралуы. Тиамин өсімдіктер тектес өнімдер, әсіресе бидай, күріш, қара бидай дәндерінің қауызы,ашытқы оған бай келеді. Жануар тектес өнімдерден: бауырда, мида, бұлшық еттерде, жүректе, жұмыртқаның сары уызында, сүтте кездеседі. Рационда көмірсулардың мөлшері көбейген сайын ағзаның тиаминге деген Тиаминнің адам ағзасы үшін тәуліктік қажеттілігі 2-3 мг-нан аспайды қажеттілігі арта түседі

4.Фоль реакциясы арқылы нені анықтадыңызФолин реакциясы. Күшті негіздер және фосфорлы-молибденді-вольфрам қышқылы қатысқан кезде мыс иондары Сu2+ белокпен қосылып, көк түске боялады. Пептидтік байланысы бар мыс иондарының комплексі мен фосфорлы-молибденді-вольфрам қышқылы тирозинмен реакцияға түседі. Бұл реакция биурет реакциясымен салыстырғанда сезімтал келеді. Осы реакциямен лоуридің әдісі бойынша белоктардың мөлшерін анықтайды (500 нм мөлшері кезіндегі ең көп сіңіруі бойынша).

37 билет

1.Тотығу – тотықсыздану титрлеу (редоксиметрия).

Тотығу-тотықсыздану титрлеу әдісі-анықталатын затты тотықтырғыш және тотықсыздандырғыш титрлеуге негізделген.

Тотығу-тотықсыздану реакциясының төрт түрі бар:

перманганатометрия – KMnO4;

- иодометрия – J2 немесе J-;

дихроматометрия –K2Cr2O7;

броматометрия – KBrO3.

Тотығу-тотықсыздану раекциясының негізінде электронейтралды заң жатады: егер бір зат тотықса белгілі бір электронын беріп, келесі зат тотықсызданады, электронды қабылдап электронейтралды заң материяның сақталу заңының жалғасы

Екі жүйң жартылай реакциясының схемасын былай жазуға болады:

Тотық.1+Тотықсыз.2 Тотықсыз.1+Тотық. 2 редокси жұптары қатысады.

Тотығу-Тотықсыздану бағыты тотығу-тотықсыздану потенциалының редокс-жұбының салыстырмалы күшіне байланысты. Тотығу-тотықсыздану потенциалын өлшеуді гальваникалық элементтің көмегімен жүргізеді, ол стандартты потенциал деп аталады – Е0.

стандартты потенциал – ионды беру және қабылдау қабылеті;

Е0 – үлкен болған сайын күшті тотықтырғыш, керісінше тотықсыздану қабылеті аз;

2-і тотықтырғыштан қайсысының күші аз болса содан электронды алады;

егер Е(Э.Қ.К.) Е0(тот.) – Е0(тотықсыз)  0 болса, онда тотығу – тотықсыздану реакциясы редоксиметрияда қолданады.

Тотығу-тотықсыздану реакциясы Нернст теңдеуімен көрсетіледі:

Е т-з Е0тт / тз + ln .

2.Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары. Нейтралдау әдісінің графикалық көрнісі.

Қышқылдық – негіздік әдіс.

Н+ + ОН- Н2О – бұл әдіс осы реакцияға негізделген.

Қышқылдық – негіздік титрлеу әдісінің екі түрі бар:

• алкалиметрия – титрант – негіз титрлейтін ерітінді – қышқыл

• ацидиметрия – титрант – қышқыл титрлейтін ерітінді – негіз.

Бұл әдісімен Н+ және ОН- концентрациясы өзгереді. Яғни титрлейтін ерітіндінің рН өзгереді. рН-тың белгілі бір мәнінде эквиваленттік нүктеге жетеді, осы кезде титрлеуді тоқтатамыз.

Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары.

Э. Н. анықтау индикатордың көмегімен жүргізіледі, рН – тың белгілі мөлшерінде ерітіндінің түсі өзгереді. Индикатордың түсінің өзгеруі. Освальдтың иондық теориясына және хромоформ теориясына негізделеді.

Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары. Нейтралдау әдісінің графикалық көрнісі

Қышқылдық – негіздік әдіс.

Н+ + ОН- Н2О – бұл әдіс осы реакцияға негізделген.

Қышқылдық – негіздік титрлеу әдісінің екі түрі бар:

• алкалиметрия – титрант – негіз титрлейтін ерітінді – қышқыл

• ацидиметрия – титрант – қышқыл титрлейтін ерітінді – негіз.

Бұл әдісімен Н+ және ОН- концентрациясы өзгереді. Яғни титрлейтін ерітіндінің рН өзгереді. рН-тың белгілі бір мәнінде эквиваленттік нүктеге жетеді, осы кезде титрлеуді тоқтатамыз.

Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары.

Э. Н. анықтау индикатордың көмегімен жүргізіледі, рН – тың белгілі мөлшерінде ерітіндінің түсі өзгереді. Индикатордың түсінің өзгеруі. Освальдтың иондық теориясына және хромоформ теориясына негізделеді.

3.В2 витаминінің қасиеті және биологиялық белгілері. Қандай негізгі тағам өнімдерінде кездеседіВ2 витамині (рибофлавин)В2 витаминінің жалпы формуласы-C17H20N4O6. Тамақта рибофлавин болмаса, баланың бойының өсуі тежеледі және ерін, мұрын, көз, құлақ айналасындағы кілегей қабықшасының бұзылуына, көздің мүйіз қабатының қабынуы мен хрусталиктің күнгірттенуіне (катаракта) әсерін тигізеді.В2 витамині тотығу және тотықсыздану реакцияларына қатысады. Олай болса, В2 витаминінің зат алмасудағы маңызы да өте зор.В2 витамині әсіресе клетканың, яғни ағзаның өсіп-өнуіне әсерін тигізеді. Бұл витаминнің тағамдарда жетімсіздігі адамдардың, әсіресе балалар бойының өсуі қабілетін де төмендетеді. В2 витаминінің көздің көру процесінде де үлкен мәні бар.Әсіресе,бұл витамин А витаминімен бірге қараңғы түсе көздің көруіне және әр түрлі түсті айыруына қажет.В2 витамині сиырдың сүті,жұмыртқа,картоп,капуста,сәбіз,қара нан,бұршақ тағамдарында көп болады.Рибофлавин картопта,орамжапырақта,қара нанда,ашытқыда,қызанақта сәбізде,жұмыртқада,бауырда,сүтте және сүттен жасалған тағамдарда көп кездеседі. В2 витамині дәрі ретінде де қолданылады. Әсіресе жараның тез жазылуына және көздің көру қабілетін арттыруға әсері үлкен. В2 витаминнің кейбір тағамдардың құрамындағы мөлшері (100г, тағамда мг) Табиғатта таралуы. Рибофлавинді өсімдіктер мен жануарлар синтездеп жасайды. Бұл витаминге әсіресе бай өнімдерге бауыр, ашытқы, бидай, қарабидай, бұршақ тұқымдас өсімдіктер жатады. Ол сүтте, жұмыртқада, бүйректе, болады.Адамға әр тәулікте қажет мөлшері - 2,0-2,5 мг.

4.Белокта альбумин көп пе, әлде проламин көп пе?

38.билет

1.Бугер – Ламберт – Бер заңы. Атом, ион немесе молекула квант жарықтарын жұтып жоғары энергетикалық деңгейге өтеді. Яғни бұл жағдай қозбаған алғашқы түрден қозған екінші түрге айналғанда болады. Жұтылудың нәтижесінде жарық сәулесінің интенсивтілігі концентрация жоғарлаған сайын азаяды.

Оптикалық немесе жарықжұту әдісінің негізгі заңы Бугер – Ламберт – Бер заңы.

Бұл заң анализденетін заттың қалындығына, концентрациясына байланысты. Өткен жарық сәулесінің интенсивтілігі кюветадағы ерітіндінің құрамына, қалындығына, концентрациясына байланысты болады.

Ерітіндіден өткен жарық сәулесінің интенсивтілігінің азаюы өткізу коэффициентіне байланысты (Т):

Т  I_t / I₀, мұндағы

I_t, I₀ – түсті ерітіндіге түскен және өткен жарық сәулесінің интенсивтілігі.

Оптикалық тығыздық (А) белгіленіп оның мәні мынаған тең.

- lg T = -lg = lg = A

Ерітіндіге өткен жарық сәулесінің интенсивтілігінің азаюы Бугер – Ламберт – Бер заңына бағынады.

I_t = I₀ 10 ^{- l С} немесе = 10 немесе –lgТ= А= lc, мұндағы  - жұтылу молярлық коэффициенті;

l - ; жарық жұтылатын ерітінді қалындығы;

c – ерітінді концентрациясы.

Егер l =1 см; С = 1 моль/л; онда А= яғни ерітіндінің қалындығы бір см болса, онда оптикалық тығыздық, жұтылу коэффициентіне тең болады. - өлшем бірлігі л; моль^-1; см^-1.

Құрамында бірнеше түсті зат бар ерітіндінің оптикалық тығыздығы аддитивті қасиет көрсетеді, ол жарық жұтылудың аддитивтік заңы деп аталады. Оның оптикалық тығыздығы былай есептелінеді.

А  А₁ + А₂ +,,, + А_n

А ₁lс₁ + ₂lс₂+ …+ _nlс_n

2.Оптикалық (спектралды) анализ әдісі. Классификациясы. Бұл әдістің саны көп, бірнеше жүз болады, олардың ішіндегі негізгілері:

1.Оптикалық (спектралды) анализ

2.Электрохимиялық анализ;

3.Хроматографиялық анализ әдісі.

Бұлардың ең негізгісі оптикалық (спектралдық) анализ. Ол эмиссионды атомдық спектроскопия, атом- адсорбциялық спектроскопия.

Инфрақызыл спектроскопия, спектрофотометрия, люминисцения т.б. әдістер. Бұл әдістің барлығы толқын ұзындықтарының тұтылуына негізделген. Адсорбциондық әдіс тұтылу толқындарына байланысты бірнеше топқа бөлінеді.

1.Молекулярлық абсорбциондық анализ спектрометрия , Колориметрия;

2.Нефелометриялық және турбидиметриялық әдіс;

3.Люминисценттік әдіс;

4.Атомдар – абсорбциондық анализ әдісі.

Енді осы әдістерге түсініктеме берейік.

1.Молекулярлық абсорбциялық анализ әдісі – электромагниттік толқындарын молекулаларға сіңірілуіне немесе жұтылуына негізделген. Ультрофиолетті көрінбейтін және инфрақызыл спектрлердің (оларға спектрофотометрия, колориметрия, ИК-спектроскопия жатады) зерттейді.

2.Нефелометриялық және турбидиметриялық анализ әдісі – шашыраған немесе жұтылған жарық сәулесі арқылы оптикалық тығыздықты өлшеуге негізделген.

3.Люминисценциялық анализ – шағылысу сәулесінің мәнін өлшеуге негізделген.

4.Атомды – абсорбциялық анализ – жарық энергиясының жұтылуына негізделген.

Жарық кванты – фотондар – реакцияға қатысушылар ретінде есептелінеді (фотохимиялық реакция). Химиялық өзгерістер сандық және сапалық фотохимиялық анализдің негізі болып табылады.

3.В6, витаминдерінің қасиеті және биологиялық белгілері. Қандай негізгі тағам өнімдерінде кездеседі? В6 витаминi (пиридоксин) ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В6 витаминінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 витамині мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл витамин ағзада жеткілікті болады. В6 витаминін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін.

4.Матрицалық, транспорттық, информациялық РНК ағзада қандай қызмет атқарады?

Информациялык (матрицалык) РНК

Информациялык РНК жии жагдайда матрицалык РНК (мРНК) д. ат. Ойткени информациялык РНК-да, матрицадагыдай, полипептид синтезделеди. иРНК молекуласы тисти гении бар ДНК-нын белгили учаскесинде синтезделеди жане сол геннин коширмесин дал тусирип алады. Осыдан кейин иРНК ядродан цитоплазмага шыгады да, рибосомалармен косылысады, белок синтези осылайша басталады. Жануарлар клеткасындагы иРНК тиршилиги бирнеше сагатка, типти бирнеше кунге созылуы мумкин. Осы мезгил аралыгында белоктын жуздеген, типти одан да коп молекулалары синтезделеди.Пре-иРНК гетерогенди ядролык иярнк деп те аталатынын, ол аса улкен гигант молекула болып табылатынын атап айту кажет. Мунын курамында баска нуклеотидтермен бирге аденильдик туратын узын тизбек бар. Пре-иРНк процессинг кубылысына ушырайды. Ферменттердин асеримен одан РНК-нын бир болшеги жане поли-А болинип шыгады, осылайша активти де дайын иРНК босап шыгады. Транспорттык РНК Клеткадагы барлык РНК-нын шамасындайы транспорттык РНК. тРНК молекуласы курамына нуклеотид киреди, онын м.м. улкен емес, … тРНК курамынан ..шамасына дейн калыптан тыс, минорлык затты калдыктар деп аталатын косылыс табылган. тРНК кызмети активтелген амин кышкылдарын белок синтезделетин орынга жеткизу болып табылады. Клеткада ..шамасындай тРНК бар, ал амин кышкылынын саны …гана екени белгили. Демке, бир амин кышкылын еки жане одан коп тРНК тасымалдайды екен. Сол сиякты ар амин кышкылын озинин арнаулы тРНК-сы тасымалдайды.Барлык тРНК конформациясы уксас болганмен, нуклеотидтердин орналасу рети ар турли.тРНК молекуласында шагын уш илгек бар, ол илгектер белок синтези кезинде артурли кызмет аткарады.Барлык белгили тРНК-нын бул илгегиндеги нуклеотидтердин орналасуы уксас келеди. тРНк-нын орталык илгегинде уш нуклеотид и РНК молекуласындагы кодонга комплементарлык куралган. тРНК курамындагы бул нуклеотидтер антикодон д.ат. тРНК-нын антикодоны иРНК курамындагы кодонга аркашан комплементарлы жане мунын ДНК-дан иРНК алып келген генетикалык малимет есептеу кезинде айтарлыктай манызы бар.тРНК-нын амин кышкылы жалгасатын сонны акцепторлык сон д.а. Барлык тРНК-нын акцепторлык сонында ЦЦА нуклеотидтеринин орналасу рети бирдей. Антикодонга сайкес активтелген амин кышкылы аденилаттын 3 комиртеги атомы аркылы иРНК-га жалгасады.

Клеткада ..амин кышкылынын аркайсысынын арналган ерекше ферменттер – аминоацил-тРНК-синтетазалар бар. Ол ферментер кажетти амин кышкылдарын тауып алады да, олардын активтенуин жане озинин тРНК-сына косылуын катализдейди. Ушинши илгек тРНК-ни аминоацил тРНК-синтетаза ферментимен байланыстыру кызметин аткарадыРибосомдык РНК жане рибосома курылымыРНК турлеринин ишиндеги сан жагынан ен коби рРНК. рРНК-ны баска турлеримен салысытырганда, онын молекулалык массасы да ен улкен. Эукариоттык клеткалардан торт типти рРНК табылган, олар белоктармен косылысып, м..м.4,5*1 шамасына жететин рибосома тузеди.Рибосомалар дегнимиз – клетка цитопалазмасынын глобулярлы болиги, суткоректи жануарларда рибосомалардын диаметри 2нм. Онын курылымы курдели, улкендиги, пишини жане химиялык курамы ар турли еки субболиктен куралады.Рибосомалардин субболиктерге болшектенуи жане олардын тутас рибосома болып биригуи, белок синтезинин белгили кезенинде клеткада жузеге асады.

39 билет

1.Атом - адсорбциялық спектроскопия. Атом-адсорбциялық спектроскопия

Атомдық-абсорбциялық спектроскопия. Атомдық-абсорбциялық спектроскопия әдісі бос атомдардың жарықты өзіне сіңіру қабілетіне негізделген. Абсорбция процесінде электроннегізгі энергетикалық деңгейден едәуір жоғары деңгейге ауысады, мұндайда берілген жиіліктегі қоздыратын жарықтың интенсивтігі төмендейді. Өлшенетін жарық сіңіру шамасымен анықталатын элемент концентрациясының арасындағы байланысты Ламберт-Бугер-Беер заңының көмегімен өрнектеуге болады:

мұндағы A - абсорбция, жарықты сіңіруді сипаттайтын шама; Т - өткізу; I₀- қоза бастаған сәуле шығарудың алғашкы интенсивтігі; I - сәуле шығару жалыны арқылы өткен интенсивтік; к - сіңіру коэффициенті; l - сіңірген қабаттың калыңдығы; С - анықталатын элеменітің концентрациясы. Осы теңдеуден байқалғандай жарық сіңіру мен концентрация сызықтық тәуелділікте, ал атомдану температурасы сініруге ықпал етпейді. Сынаманы атомдандыру үшін 2000-3000°С температура қажет. Мұндай температура кезінде барлық атомдардың 90%-тен астамы қоздырылған күйде болады, әрі оларды қоршаған атомдар әсер ете алмайды. Бұл факті сіңіру сызықтарының аз болуымен қатар атомдық-абсорбциялық әдістеменің жоғарғы таңдампаздығын қамтамасыз етеді. Атомдық-абсорбциялық спектрометрдің схемасы 1-суретте кескінделген.

Атомдық сіңірудің шамасын өлшеу үшін тұжырымдаған екі шарт орындалуы қажет:

атом жұптарының ен көп сіңіруіне сәйкес келетін толқын ұзындығы сәуле шығару көзінің ең көп интенсивтігінің толқын ұзындығына тең болуы керек;

атом жұптарының сіңіру сызықтарының жарты ені, сәуле шығару көзінің ең көп интенсивтігінің толқын ұзындығына тең болуы керек.

Жарықты монохроматтандырудың белгілі әдістері мұндай енсіз жолақты, яғни оның жіңішке болуын қамтамасыз ете бермейтіндіктен, спектрдің жіңішке жолақша шығаратын сәуле шығару көзін пайдаланады. Мұндай жарық көзіне қуыс катодты газ разрядты және жоғарғы жиілікті электродсыз шамдар жатады. Соңғы кездері жарық көзі ретінде реттелінетін лазерді үсынды. Мұны колдану көптеген шамдар жиынтығын қысқартады. Реттелінетін лазер сипаттамасының артықшылығы болса да оны осы әдіске қолдану қолайсыз. Атомдық-абсорбциялық талдау кезіндегі атомдандыруды жүргізу үшін бәрінен де жалынды жиі пайдаланады. Жалынға сұйық күйдегі сынаманы енгізудің аэрозолдық әдісі атомдық абсорбцияда кең таралған және ол өте қарапайым да, жақсы қайта өңдеуге келеді. Алайда, кейбір жағдайларда анықтау сезімталдылығын арттыру үшін сынаманы жалынға енгізудің басқа да тәсілдерін пайдаланады. Айталық, қалайы, қорғасын, мышьяк, висмут және басқа да элементтерді талдағанда, гидридті жүйе пайдаланылады. Реакциялық ыдыстағы сынама құрамында гидриді бар тотықсыздандырғышпен өңделеді, ондағы жаңадан түзілген газ күйіндегі гидридтерді инертті газбен үрлеп, жанатын газбен араластырылып, пайда болған гомогенді қоспа жалынға беріледі. Сол сияқты танталды қайықша әдісі де жеңіл ұшатын элементтердің анықталу сезімталдығын жоғарыла- тады. Өте жұқа тантал қаңылтырынан жасалған қайықшаға сүйық немесе қатты күйдегі зерттелетін сынаманы салып, содан кейін оны жалынға енгізгенде, ол тез қызады. Мұндайда, күміс, мырыш, кадмий, мышьяк сияқты басқа да жеңіл үшатын элементтердің қосылыстары атомданады. Атомдандырудың жалынсыз әдістерін қолдану түгелдей дерлік элементтердің айқындалу шегін төмендетуге мүмкіндік берді. Жалында атомдану жүретін атомдық-абсорбциялық талдаудың сезімтапдығы онда жүретін қосымша реакция мен бөлшектің өте кысқа мерзімде ғана болатынымен шектелетіндіктен, сезімталдықгы арттыру үшін осы факторларды болдырмау немесе ықпалын төмендету керек. Осындай қасиетке ие болатын графитті астауды 1959 жылы Б. В. Львов құрастырды. Қазіргі кезде графитті пештің түрліше құрылымы кеңінен қолданылуда, ал Массманжетілдірген графитті пеш сериялық үлгілердің негізін қалады. Пеш оптикалық өсімен бір бағытта орналасқан және шомбал екі графитті электродпен бекітілген графитті түтіктен тұрады. Түтік кернеуі аз күшті электр тогымен 3100°С дейін кыздырылып, біртіндеп инертті газбен тұрақты үрленеді. Графитті пеш газды, сұйық және қатты күйдегі сынамаларды талдауға мүмкіндік береді, көбіне сұйық күйіндегі сынама жиі талданады. Пешке сұйық сынама графитті түтікшенің бүйіріндегі саңылау микроанализатормен енгізіледі. Пештің температурасы арнайы орнатылған электрондық кұрылғы көмегімен бақыланады. Әдетте уақытка тәуелді болатын температуралық бағдарламаны үш кезенге бөледі: сынаманы кептіре құрғату, сынаманың жануы мен атомдануы. Атомдық-абсорбциялық спектроскопияда спектрлік сызықтың қабаттасуы болады. Тұз ерітінділеріндегі микрокұрамды бөліктерді тура анықтау кезінде дұрыс таңданылмай сіңіру салдарынан нәтиженің ауытқуы он есеге жетеді. Осындай кедергі болатын жүйені жүзеге асыруға атомдану механизмін толық білмеу кол байлап отыр. Анықталатын элементтің абсорбциялық сигналына талданатын сынаманың валдық кұрамының ықпалы аналық эффект деп аталады. Аналық эффект ол табигаты әр түрлі болатын көптеген эффектілер жиынтыгы: затты тасымалдау, иондау, химиялық ықпал және басқалар. Олардың әрқайсысын ерекше бағалау қажет.

2.Амперометриялық титрлеу.

Амперометриялық әдістің негізгі бір бөлігі амперометриялық титрлеу.Мұнда аналитикалық сигнал ретінде шектелген тоқты алады. Шектелген тоқтың мәнін қосылған титранттың көлеміне байланысты аладыда Iшек = f (V) қисық тұрғызады. Қисықтың сынған жеріне эквиваленттік нүкте және титрлеуге кеткен титрант көлемі сәйкес келеді. Осыған сәйкес анықталатын заттың мөлшерін есептейді. Амперометриялық титрлеу әдісіндегі негізгі

талап реакцияға қатысқан заттардың біреуі немесе барлығы электрохимиялық активті болу керек (электродта тотығуы немесе тотықсыздануы қажет). Осыған байланысты амперометриялық қисық әртүрлі болады.

3.Аскорбин қышқылы (витамин С). Оның зат алмасудағы маңызы. Қандай негізгі тағам өнімдерінде кездеседі?

Аскорбин қышқылы (С витамині) - адам мен жануарлар организмдеріндегі тотығу-тотықсыздану процестерін реттеп, организмнің түрлі ауруларға қарсы түру қабілетін күшейтетін, суда еритін витамин. Аскорбин қышқылы осімдіктер мен кейбір жануарлар организмдерінде түзіледі. Витамин С коптеген өсімдіктерде, қымызда (бие сүтінде) көп болады. С витаминінің адам организмінде жетіспеуі құрқұлақ ауруына антитотықтырғыш (антиоксидант) және антитотықтырғыштардың синергисті. Бұдан басқа, бояуды тұрақтандырғыш, қышқылдауыш (қышқылды реттеуіш) қызметін атқарады.

Өнімдердің сақтау мерзімін бірнеше рет арттырып, шараптың, сыраның және алкогольсіз сусындардың ферментативті қышқылдануын тежейді. Мұнымен қоса, жемістерді, көкөністерді және оларды қайта өңдеу арқылы алынатын өнімдерді мұздатқан, консервілеген және өлшеп ораған кезде қараюдан қорғап, құрамындағы витаминдерді сақтайды

Антототықтырғыштың ет өнімдеріне қосылуы жиналатын нитриттер мен нитраттардың мөлшерін үштен бірге азайтуға мүмкіндік беріп, тұрақты әрі біртегіс тұздалуын қамтамасыз етеді, консервілеу процессін тездетеді.

Түсі ақтан ашық сарыға дейін өзгеретін кристаллды ұнтақ болып табылады.

Қолданылатын саласы: кондитерлік тағамдар, карамель, сағыз, сүт өнімдері, қойыртылған сүт, құрғақ таңғы астар, дән үлпегі, печенье, балық өнімдері, қайта өңделген жеміс пен көкөніс өнімдері, мұздатылған көкөністер мен жемістер, құрғақ картоп, көкөніс пен жеміс консервілері, шарап, шампан, сыра, алкогольсіз сусындар, шырын, минералды су, ет өнімдері, ветчина, ысталған өнімдер, сарделькалар, өңделген ұннан жасалған тағамдар, көпіршікті таблеткалар, татымды заттар концентраттары.

Сондай-ақ косметика мен жануарларға арналған азықтар. Қолданылу әдісі . Шарап, сыра, шырын және алкогольсіз сусындарды өңдеу кезінде аскорбин қышқылы соңғы дайын өнімге қосылады. Ет және шұжық өндірісінде ерітінді түрінде тартылған етке қосылады, ал балық өнімдерін дайындаған уақытта тұздық суға кіреді. Жаңа мұздатылған жемістер мен көкөністерге араластырылған ерітіндісін себу немесе өнімді концентратталған ерітіндінің ішіне салу арқылы өңдейді. Аскорбин қышқылы өнімнің ішінде толығымен ерітілу тиіс. Антитотықтырғыш өнімге неғұрлым ерте қосылған сайын, соғұрлым жоғары нәтиже күтуге болады.Сақтау шарттары: құрғақ, салқын, жарық түспейтін жерде сақтақажет.

4 Майлар гидролизі

1. Гидролиз реакциясы. Тірі организмде гидролиз реакциясы катализатор (фермент) эсерімен жүреді, ал организмнен тыс жерде сілті катализатор қызметін атқарады жэне қыздыру қажет.Егер майдың гидролизденуі сілтінің эсер етуімен жүретін болса, ондай реакцияны сабындану деп атайды. Бүл кезде май қышқылдарының түзы түзіледі, ондай түздар сабын д.ат. Сабын дегеніміз май қышқылдары натрий түздарының қоспасы. Май қышқылдарынң калий түздары сүйық болады, олар медициналық сабын д.ат.

40.билет

1.Электроанализ. Фарадей заңы. Электроанализ. Электроанализ негізіне электр тоғының әсерінен заттардың химиялық айырылысу реакциясы жатады. Сандық байланыстары мен заңдылықтарын Фарадей ашқан.

1)Электролиз кезінде бөлінетін зат массасы ерітінді арқылы өткен электр зарядтарының мөлшеріне тура пропорционал.

2)Ерітінді арқылы электр зарядының бірдей мөлшері өткенде, электродтарда заттың бірдей эквиваленттік мөлшері бөлінеді. Бұл зандылықтарды математикалық өрнек түрінде көрсетуте болады: m=M₂*Q/F

мұндағы m - электролиз кезінде бөлінген немесе электродта реакцияға түскен зат массасы, г; M_э - талданушы заттың эквивалентік массасы Бұл молярлық массаның электродтық реакцияға қатысатын электродтар санына қатынасына тең, г/моль; Q = I*t - ерітінді арқылы өткен ток мөлшері, Кл; F - Фарадей саны (96500 Кл/моль).

Электрогравиметрия және кулонометрияны электроанализ тәжірибесінде электродтық механизмге тәуелділік реакциясы арқылы ажыратады. Электрогравиметрияда анализденетін зат электродқа қатты түрде бөлінетін электродтық реакция қолданылады. Фарадей заңдары — электролиттер арқылы электр тогы өткенде электродтарда бөлінетін не ыдырайтын заттардың мөлшерін (массасын) анықтайтын электролиз процесінің негізгі заңдары. Ол заңдарды 1833 — 34 ж. ағылшын ғалымы М.Фарадей ашқан. Фарадейдің 1-заңы былай тұжырымдалады: Электролит арқылы ток өткенде электродта бөлініп шыққан заттың массасы (т) ток күшіне (Қ) және ток жүрген уақытқа (t) пропорционал, яғни т=kҚt, мүндағы k — электролиттегі заттың электрхимиялық эквиваленті деп аталатын пропорционалдық коэффициент Фарадейдің 2-заңы электрхим. эквиваленттің шамасын анықтайды: k=1M/Fn=A/F, мұндағы п — ионның заряды (валенттігі), A=kFz, электролиттегі заттың химиялық эквиваленті, яғни элементтің электрхимиялық эквиваленті оның химиялық эквивалентіне пропорционал. Фарадей заңының математикалық өрнегі электролиз кезінде бөлінетін заттың массасын, электрхимиялық және химиялық эквиваленттерін дәл анықтау үшін пайдаланылады

2.Вольтамперметр қисығының анализі

Тура вольтамперометриялық титрлеу әдісінде аналитикалық сигнал ретінде шектелген ток мәнін (диффузиялық ток) алынады. Шектелген ток пен кернеуге байланысты қисық тұрғызылады. Iшек = f (E), оны вольтамперометриялық қисық немесе полярографиялық толқын деп атайды. Ол аналитикалық параметрлерді алуға жатады. Толқынның ұзындығына жартысы жартылай потенциал толқын ұзындығы (Е1/2) деп аталады. Толқын биіктігі шектелген тоқ немесе диффузиялық тоқ деп (Iшек немесе Id) аталады, ол ерітіндінің концентрациясына байланысты болады. Егер Iшек = f (C) тұрғызсақ градуирленген қисықты аламыз, оның көмегімен талданатын заттың концентрациясын анықтаймыз.

3.Фермент әсерінің теориясы. Михаэлис-Ментен константасы

Ферменттер әсерінің теориясы

Ферменттер химиялық реакцияларды милион есе тіпті одан да көп есе, 10 шамасына дейін тездетеді. Мысалы, уреза ферменті ( рН 8 және 20°С ) несеп нәрі ( мочевина) гидролизін 10 есе тездеті.Өзінің субстратын тани білуге ферменттің активті орталығында белгілі тәртіппен орналасқан амин қышқылдарының бүйір топтары көмектеседі.Солардың әсерінен активті орталық субстратпен жақындасады да ол екеуі біріне-бірі белгілі ретпен жанасады. Егер субстраттың пішіні сәйкес келсе, ол активті орталықтың қуысына енеді. Э. Фишердің ( 1890) әсерлеп айтуы бойынща, « құлыпқа дәл енетін кілт сияқты », субстратта активті орталыққа « дәл келуі » керек.Субстраттың фермент бетіне танысып жабысуы электростатиканың тартылыс күші әсерінен іске асады, ал мұндай тартылыс күші сутектік байланыс кезінде немесе өзара гидрофобтық әсер кезінде пайда болады.Қазір қолданылып жүрген теория бойынша фермент әсері екі стадиядан тұрады. Бірінші стадия кезінде фермент ( Е, enzym – деген сөздің бірінші әріпі) пен субстрат (S) арасында комплекс-фермент-субстрат (ЕS) түзеді.Ол Михаэли комплексі деп аталады. Мұндай комплекс түзу реакциясықайтымды келеді. Фермент – субстрат активті комплексі активтену энергияны бәсеңдетеді де, реакцияның жүруін жеңілетеді. Субстрат байланысқаннан кейін ол ферменттің шабуылына ұшырайды. Ферментпен байланысқан жеріне субстрат молекуласының электроны бөлініп, өзгеріп орналасады. Мысалы, металл атомдары(Zn, Mn, Fe, Mo) электрондар тартып алады. Бүл байланысты әсерлетеді. Сондықтан өзара байланыс үзіледі де, реакция өнімдері түзіледі. Сөйтіп, реакцияның екінші сатысына фермент-субстрат (ЕS) комплексі ыдырайды да, реакцияның соңғы өнімдері түзіледі де, фермент босап шығады.Фермент әсері теориясының әріптерімен белгіленуі:

Е + S ↔ Еs

Фермент субстрат Фермент-субстрат комплексі

ЕS → Е + Р1 + Р2

Фермент-субстрат Фермент Pеакция өнімдері.

4.Витаминдік және витаминдік емесе коферменттер. Коферменттер (лат. тілінде Ко-бірге және фермент деген сөзден ишыққан)–құрамында белок жоқ органикалық қосылыстар, олар апоферментпен тығыз байланысқан.

Коферменттер – төменгі молекулалы заттар, олар жоғары температураға төзімді келеді және ферменттің белоктық бөлігінен оңай ажырайды.

Көптеген ферменттер витаминдерге жатады немесе витаминдер туындысы болып табылады. Коферменттерге активті тобы бар витаминдер –тиаминпирофосфат (В1 витаминінің туындысы), никотинамидті коферменттер (РР витамині) жатады. В2, В6, В12 витаминдері және т.б. витаминдер кіреді. Сондықтан да витаминдер жетіспеуі коферменттердің синтезін бұзады, соның салдарынан тиісті ферменттердің түзілуі тежеледі. Осыдан зат алмасу бұзылады және адам мен организм бір қалыпты тіршілік ете алмайды.

Витаминдік емес коферменттер де бар, мысалы, металлпорфириндер, нуклеотидтер, пептидтер, т.б. Мұндай коферменттер зат алмасудың аралық өнімдерінен түзіледі және әрқашан организмде болады.

В₁ витамині (тиамин, антиневриттік витамин, аневрин)

Тамақ құрмында тиамин немесе В₁ витамині жоқ болса, бери-бери немесе полиневрит деген ауруға шалдығады.

В₁ витамині қауызынан тазаланбаған күріште,ірі тартылған ұнда,тағы басқа өсімдік тағамдарында кездеседі.Сүтте,жұмыртқаның сары уызында,бауырда, бүйректе,етте көп болады.

Химиялық табиғаты мен биологиялық маңызы

В₁ витаминінің жалпы формуласы - C₁₂H₁₇N₄OSCIHCI Тиаминнің құрамында 2 гетероциклды сақина болады:пирамидин және тиазол. Тиазол молекуласында амин тобы мен күкірттің кездесуіне байланысты тиамин деген атқа ие болады.

Табиғатта таралуы. Тиамин өсімдіктер тектес өнімдер, әсіресе бидай, күріш, қара бидай дәндерінің қауызы,ашытқы оған бай келеді. Жануар тектес өнімдерден: бауырда, мида, бұлшық еттерде, жүректе, жұмыртқаның сары уызында, сүтте кездеседі. Рационда көмірсулардың мөлшері көбейген сайын ағзаның тиаминге деген Тиаминнің адам ағзасы үшін тәуліктік қажеттілігі 2-3 мг-нан аспайды қажеттілігі арта түседі.

В₂ витамині (рибофлавин)

В₂ витаминінің жалпы формуласы-C₁₇H₂₀N₄O₆. Тамақта рибофлавин болмаса, баланың бойының өсуі тежеледі және ерін, мұрын, көз, құлақ айналасындағы кілегей қабықшасының бұзылуына, көздің мүйіз қабатының қабынуы мен хрусталиктің күнгірттенуіне (катаракта) әсерін тигізеді.

В₂ витамині тотығу және тотықсыздану реакцияларына қатысады. Олай болса, В₂ витаминінің зат алмасудағы маңызы да өте зор.

В₂ витамині әсіресе клетканың, яғни ағзаның өсіп-өнуіне әсерін тигізеді. Бұл витаминнің тағамдарда жетімсіздігі адамдардың, әсіресе балалар бойының өсуі қабілетін де төмендетеді. В₂ витаминінің көздің көру процесінде де үлкен мәні бар.Әсіресе,бұл витамин А витаминімен бірге қараңғы түсе көздің көруіне және әр түрлі түсті айыруына қажет.

В₂ витамині сиырдың сүті,жұмыртқа,картоп,капуста,сәбіз,қара нан,бұршақ тағамдарында көп болады.

Рибофлавин картопта,орамжапырақта,қара нанда,ашытқыда,қызанақта сәбізде,жұмыртқада,бауырда,сүтте және сүттен жасалған тағамдарда көп кездеседі. В₂ витамині дәрі ретінде де қолданылады. Әсіресе жараның тез жазылуына және көздің көру қабілетін арттыруға әсері үлкен.

Табиғатта таралуы. Рибофлавинді өсімдіктер мен жануарлар синтездеп жасайды. Бұл витаминге әсіресе бай өнімдерге бауыр, ашытқы, бидай, қарабидай, бұршақ тұқымдас өсімдіктер жатады. Ол сүтте, жұмыртқада, бүйректе, болады.

Адамға әр тәулікте қажет мөлшері - 2,0-2,5 мг.

№ 41 билет

1. Рефрактометриялықанализ. Рефрактометр

Рефрактометрия. Екі түрлі оптикалық ортадағы жарық сәулесінің сынуы – рефракция деп аталады. Бұл әдісте аналитикалық сигнал ретінде – сыну көрсеткіші (n) қолданады.

Рефрактрометриялық әдіс жетістіктері: оның қарапайымдылығы, жылдамдығы, жоғары дәлдікпен өлшеуі болып саналады.

Рефрактрометрияны биологиялық тамақ өнімдерін, дәрілерді жасауда және олардың физикалық мәндерін анықтағанда пайдаланады. Сыну көрсеткіші деп түскен жарықтың синус бұрышын шағылысқан жарықтың синус бұрышына қатынасын айтады. Берілген ортаның тығыздығына және сәуле бағытына байланысты сыну көрсеткіш екі түрлі болады.

Рефрактометрия (латынша Refractus — сынған және ...метрия) — оптикалық сәуле шығару спектрінің әр түрлі телімдерінде қатты, сұйық және газ тәрізді орталардың сыну көрсеткішін (n) өлшеудің әдістері мен құралдарына арналған оптикалық техниканың бөлімі.

Рефрактометрияның негізгі әдістері:

1)екі ортаның шекарасы арқылы өткен жарықтың сыну бұрышын тікелей өлшеу әдістері;

2)жарықтың толық іштей шағылу құбылысына негізделген әдістер;

3)интерференциялық әдістер. Рефрактометрия заттың құрамы мен құрылымын анықтау үшін физикалық химияда, сондай-ақ химия, фармацевтика, тамақ, т.б. өнеркәсіп салаларында әр түрлі өнімдердің сапасы мен құрамын бақылау үшін кеңінен қолданылады.

Рефрактометрия әдістері аэро- және гидродинамикалық зерттеулерде қатты үлгілер мен сұйықтықтардың әртектілігін тексеру үшін пайдаланылады. Рефрактометрия оптикалық өнеркәсіпте ерекше рөл атқарады, өйткені n мен шынының және т.б. оптик. материалдардың дисперсиясы олардың маңызды сипаттамалары болып табылады. Рефрактометрлік анализдеу әдісі. Бұл әдіс жарық сәулесінің бір ортадан екінші ортаға өткен кездегі сыну көрсеткішін өлшеуге негізделген. Теориялық эксперимент түрде мына тәуелділік қойылған: f(n) = r • р, мұндағы n - анализденетін заттың сыну көрсеткіші; p=m/V коицентрацияға тәуелді ерітіндінің тығыздыгы; r - меншікті рефракция. Меншікті рефракция заттың табиғатына тәуелді, мына қатынаспен табылады: r= n²-1 / n²+2 • 1/p

R=r • M, мұндағы R - мольдік рефракция.

Мольдік рефракация заттың кұрылысын анықтаған кездегі маңызды аналитикалық параметр болып келеді. Мольдік рефракция аддитивтілік ережесіне бағынады, яғни қоспаның мольдік рефракциясы құраушылардың мольдік рефракцияларының қосындысына тең, ал зат үшін - атомдардың, функционалды топтардың немесе байланыстардың мольдік рефракцияларының қосындысына тең. Атомның, топтардың рефракциялары немесе байланыс рефракциясы анықтамалық әдебиетте келтіріледі. Рефрактометрлік талдау аспаптары

Сыну көрсеткіштерін рефрактометрде өлшейді. Бірінші рефрактометрді 1756 жылы М. В. Ломоносов құрастырған.

Кең таралған Аббе немесе Пульфрих рефрактометрлері шекті сыну бұрышын өлшеуге негізделген. Прибордың негізгі бөлігі сыну көрсеткіші N белгілі өлшегіш призма. Жарық көзі - сызықты спектр беретін натрийлік не газ разрядты (сутектік не сынаптық) түтік. Жарық сәулесі 7 өлшегіш призманың 3 енетін жағындағы АВ қабырғасына орналасқан астаушаға 2 түседі және ондағы призма 3 зерттелетін сұйықпен оптикалық тұрғыдан түйісетін шекаралық бет міндетін атқарады. Онда сыну және толық ішкі шағылысу құбылысы жүреді. Призманың шығатын ВС қабырғасында сынғаннан кейін ВС ауа арасында, ВС қабырғасына тік тура сызықпен α_2(β) бұрышын жасайды. Егер ср бұрышы шектіге жуық болса, түтіктің 4 көріну аймағы 5 жарық және көлеңкелі бөлікке бөлінеді. Құрылғы φ бұрышының мәнін ондық үлестегі дәлдікпен көрсетеді. Талданатын сұйықтың сыну көрсеткіші мына формуламен анықталады:

(Түсетін жарық толқынының ұзындығы өскен сайын сыну көрсеткіші) мұндағы α-өлшегіш призманын сыну бұрылуы, N-оның сыну көрсеткіші (N > n).

Призманың сыну көрсеткіші зерттелетін судың сыну көрсеткіштігінің мән аралығын шектейді, сондықтан да рефрактометрдің құрамында n-нің әр түрлі диапазонында жұмыс істеуге мүмкіндік беретін бірнеше призма болады. Рефрактометрлерде шекті бұрыш әдісінен басқа призма иммерсиондық, интерференсиялық және тағы басқа әдістер пайдаланылады. Иммерсиондық әдісте зерттелетін ерітіндінің сыну көрсеткішін эталонмен салыстыру арқылы табады. Бұл әдісті ұқсас карбонаттар. Рефрактометрдің схемасыдың, сульфаттардың, тағы басқа изоморфты бинарлық құрамын анықтау үшін химиялық технологиядағы өнімдерді талдауда кеңінен қолданады. Сондай-ақ, қиыршықталатын құрамның жекелеген бөлігін анықтауға, қос тұздарды қоспа тұздан ажыратуға, бір құрылымдағы заттың изомерін тануға мүмкіндік береді. Бұл әдіспен қопарылғыш және улы заттарды талдауға болмайды. Әйтсе де, бұл аналитикалық химияда жиі қолданылмай келеді.

Аббе рефрактометріне РАУ, ИРФ-22РЛ сияқтылар жатады және олар өлшеуді 2 • 104 дәлдікпен алуға мүмкіндік береді. Су ерітінділерінің өлшеу шегі n_D=l,3-l,7. Ерітіндідегі заттың таралымын (С) келесі теңдеу бойынша есептейді:

мұндағы n_е және n_0 - ерітінді мен еріткіштін сыну көрсеткіштері, Ғ - рефрактометрдің аналитикалық факторы. Ол концентрацияны жоғарылатқандағы көрсеткіштің артуына тең. Ал температура ықпалын болдырмау үшін өлшеу тұрақты температурада жүргізіледі

2. Иодометрия. Тотықсыздандырғышты анықтау. Тотықтырғышты анықтау.

Негізгі теңдеуі I + 2e^-2I^-, E⁰_{I / 2I}  +0,54 В

иодометрия әдістерін ә топқа бөлуге болады. Біріншісінде йодты тотықтырғыш ретінде пайдаланады, яғни титрлеуді иод ерітіндісімен жүргізеді, бұл әдіс иодометриялық деп аталады. Стандартты потенциалына қаррап иодты күшті ортадатотықтырғышқа жатқызады. Стандартты потенциалының шамасы тотықтырғыштар иодид-иондарын элементарлық иодқа дейін тотықтыра алады. Бұл әдісті иодометриялық деп атайды, оны калий иодидімен тотықсыздандырғыштарды және көптеген заттарды қосымша анықтау үшін қолданады. бөлініп шыққан иодтың эквиваленттік мөлшерін натрий тиосульфатының стандартты ерітіндісімен титрлейді: I₂+2Na₂S₂O₃=2NaI+Na₂S₄O₆

Сондай - ақ иодометриялық кері титрлеу әдісін де қолданады, анықталатын затқа I₂ стандартты ерітіндінің артық мөлшерін қосады, оны содан соң натрий тиосульфатымен титрлейді.

Тотықсыздандырғыштыанықтау.

2S₂O₃^2- +I 2I^- + S₄O₆^2-

Титрлеудіңсоңындабояуыныңтүсіазаядысондықтан, индикаторретіндекрахмалдыколданады.

Тотықтырғыштыанықтау.

Cr₂O₇^2- + 6I^- + 14H⁺ 3I₂ + 2Cr³⁺ + 7H₂O

3.Витаминдерге анықтама беріңіз. Авитаминоз. Гиповитаминоз, гипервитаминоз. Мысал келтіріңіз. Азык-түлікте,жем-шопте ұзақ уақыт бойы витаминдер болмаса, ағзаның витаминді сіңіру қабілеті бұзылса, ауру пайда болады.Ондай ауруды авитаминоз д.а. Авитаминоз. В3-авитаминозына тән құбылыс-жас жануарлардың өсуі тоқтайды, терісі зақымданады (пигментация бұзылады), шаш (жүн) ағарады, нерв жүйесінің (паралич), асқазан-ішек жолының жұмысы бұзылады. Адамда және жануарларда В3-авитаминозы сирек кездеседі. Табиғатта таралуы. Пантотен қышқылы өсімдіктерге қарағанда, жануарлар ұлпасында және мүшелерінде көп. Ол қышқылдың бай көздері: балық уылдырығы, балауыз, ашытқы, өсімдіктердің көгі, бауыр. Бұл витаминнің ересек адамға қажет мөлшері тәулігіне 10-15 мг, шөжелердің 1 кг тірі салмағына қажет 1,0-2,5 мг.

Витаминнің жетіспеуі жиі кездеседі.Мұндай кезде сырқат белгі береді.Бұл құбылысты гиповитаминоз д.а. Ол құбылысы ағзаға қажет витамин мөлшерінің қалыптан тыс төмендеп кетуінен болады.Оның белгілерін анықтау өте қиын.Әдетте гиповитаминоз сырқаты қыстың аяғына таман,азық-түлік ,жем-шөпте витаминдер мөлшері азайған кезде байқалады.

Кез келген витаминді(әсіресе А және Д) ағзаға қалыптан тыс көп беру гипервитаминоз ауруына ұшыратады.Витаминді бірден көп мөлшерде қабылдау да ағзаға кері әсер етеді,яғни уландырады.Ондай жағдайда гипервитаминоз деуге болмайды.

4. ДНК-ғы жалпы сипаттама. Дезоксирибонуклеин кышкылыАр клетканын еки боликтен – цитоплазма мен ядродан туратыны белгили. Клетка ядросынын ишинде узын да жип-жинишке, тыныштык куйде арен-арен коринетин заттар – хромати жипшелери кишкентай таякшаларга - хромосомаларга айналады. Хромосомалардын саны, пишини жане молшери организмнин ар тури ушин туракты. Хромосома – ДНК мен белоктан куралган курдели жуйе, хромосома белоктары гистондар жане гистон емес кышкыл белок болып келеди. Бул белоктар хромосома курылымын калыпта устап туру ушин кажет.Хромосомаларда далирек айтканда, ДНК курамында гендер бар. Гендер организмнин озине гана тан куалайтын белгилерин аныктайды.

Химиялык курамы.ДНК курамына азоттык негиздер аденин, гуанин, цитозин жане тимин киреди. Булардан озге ДНК курамында шагын молшерде 5-метилцитозин Жане т.б. минорлык негиздер бар. Азоттык негиздер, дезоксирибоза Жане фосфор кышкылы ушеуи 4 дезоксирибонуклеотид тузеди, булар ДНК – нын мономерли тизбеги болып табылады. Жануарлар мен микроорганизмдердин ар туринин ДНК курамындагы пурин негиздери мен пиримидин негиздеринин саны ар турли екен.

Молекулалык массасы.Бактериялар, фагтар Жане вирсутардын ДНК-сынын м.м. 10 – 10 дальтон аралыгында. Жануарлар мен жогары сатыдагы осимдиктер ядросындагы ДНК м.м. анагурлым коп, 10-10. клеткадагы ДНК саны унеми туракты, суткоректи жануарлар клеткасындагы ДНК массасы 6 пг.

42.билет

1.Заттың молярлық массасының эквивалентін есептеу. Химиялық элементтер бір – бірімен әрекеттесіп қосылыс түзгенде, ондағы элементтердің мөлшерлері әр уақытта тұрақты болатынын құрам тұрақтылық заңы көрсетеді. Сондықтан химияға эквивалент түсінігі енгізілді.

Эквивалент – екі элементтің немесе екі заттың бір – бірімен қалдықсыз әрекеттесетін тең мөлшерін көрсетеді.

Элементтің эквиваленті дегеніміз сутегі атомдарының 1 молімен әрекеттесетін немесе сондай молді қосылыстан ығыстырып шығаратын мөлшерін айтады. Элементтің эквиваленттік массасын оның эквивалентінің молярлық массасы деп атайды.

Элементтің эквивалентін немесе эквиваленттік массасын анықтағанда оның сутегімен қосылыс түзуі міндетті емес. Қосылыстағы элементтерді талдау арқылы анықталған массалық мөлшерлері және біреуінің эквиваленті белгілі болса екінші элементтің эквивалентін табуға болады. Химиялық реакция кезінде бір элементтің қосылыстағы екінші элементтің қанша мөлшерін ығыстырғаны белгілі болса, бір элементтің белгілі эквиваленті арқылы екіншісінікі табылады. Эквивалент, эквиваленттік масса ұғымдарын күрделі заттарға қолданады. Күрделі заттың эквиваленті дегеніміз оның сутегі атомдарының бір молімен немесе кез – келген заттың 1 эквивалентімен әрекеттесетін мөлшерін айтады. Оксидтердің эквиваленттік массасы

Эр2о5 = М (Р2О5) / 2• 3 = 142 /6= 23,66 г/моль

Қышқылдардың эквиваленттік массасы

Эн2S о4 = М (Н2 SОң) / 2 . 1= 98 / 2= 49 г/моль

Негіздердің эквиваленттік массасы

ЭAl(OH)3 = М (Al(ОH)3 / 3 = 78/3 = 26 г/моль

Тұздардың эквиваленттік массасы

ЭAl2(SO4)3 = М (Al2(SO4)3) / 2• 3 = 342 /6 = 57 г/моль. Химияда эквивалент, эквиваленттік масса түсініктерін кеңінен қолдану нәтижесінде эквиваленттер заңы ашылады;

Заттардың бір – бірімен әрекеттесетін мөлшері олардың химиялық эквиваленттеріне пропорционал болады. Бұл заңды есептер шығаруға қолайлы болу үшін былай айтуға болады:

Әрекеттесетін заттардың массалары (көлемдері) олардың эквиваленттік массаларына ( көлемдеріне) пропорционал болады:

m1/ m2= Э1/ Э2

мұндағы m1 , m2 – бірінші және екінші заттардың массалары, Э1 , Э2 – сәйкес бірінші және екінші заттардың эквиваленттері.

2.Затты анықтау үшін, анализдің дәл мәнін табу үшін қажетті оптималдық жағдай. Кез-келген затты анықтау үшін, анализдің дәл мәні қажет, сондықтан оптимальдық жағдайды жасау керек:

Тұнбаға түсіргішті анықтау;

Тұнбаға түсу және гравиметриялық форманы дұрыс анықтау;

рН тұнбаға түсуге әсері;

Кешентүзілудің әсері;

Жуатын сұйықты таңдау;

Тұз эффектісі.

Бірігіп тұнбаға түсу (соосаждение).

Тұнба түзілген кезде бірігіп басқа қоспалар түседі. Оның бірнеше түрі бар: адсорбция, окклюзия, изоморфизм:

 адсорбция: қоспа қатты фазаның бетінде орналасады;

 окклюзияда қоспа тұнбаның ішкі қабатында орналасады;

 изоморфизмде аралас кристаллдар түзіледі.

Анализ жүргізген кездегі бірігіп тұнбаға түсудің себептері:

 гравиметриялық анықтау жүргізгенде қате жіберу;

 микрокомпонент кез-келген коллектор-мен (носитель) бірігіп түседі;

 реакцияның сезімталдығын артырады;

 тұнбаға түсу жағдайын арттырады;

 анализге кедергі жасайтын заттарды жою.

Ластанудан тазарту жолдары:

Қоспаларды басқа иондармен біріктіріп, аз тұнбаға түсетін формаға ауыстырады;

 тұнбаны жақсылап жуу;

 қайта тұнбаға түсіру;

 тұнбаға түсіру талаптарын бұзбау.

3.Глюкоза. Тотығу және тотықсыздану реакцияларына мысал келтіріңіз.Глюкоза (жүзім қанты) — Денеге тез және жеңіл сіңетін қанттың қарапайым түрі. Ол жемісжидектерде және балда болады, денедегі суды қалпына келтіруге пайдалануға арналған ақ ұнтақ түрінде сатылады. Глюкоза — моносахарид тобындағы көмірсутек. Тамақ өнеркәсібінде, медицинада және аналитикалық химияда реактив ретінде қолданылады. Өсімдік жемістерінде және жануар ағзаларында болатын жүзім қанты. Сахароза, лактоза құрамына кіреді және крахмал, гликоген, целлюлоза түзеді. Глюкоза маңызды зат алмасу азығы болып есептеледі, тірі тіндерді энергиямен қамтамасыз етеді. Адам ағзасындағы қандағы глюкозаның керекті мөлшері (100 мг % шамасында) гликогеннің синтезі мен ыдырауы арқылы тұрақтандырылады. Өндірісте Глюкоза крахмалды гидролиздеу арқылы алынады. Тотығуы. Органикалық қосылыс болғандықтан, глюкоза толық тотыға алады. Ең соңғы өнім ретінде көміртек (IV) оксиді мен су түзіледі. Бұл процесті ықшамдап былай жазуға болады:

С6Н12O6 + 6O2 → 6СO2 + 6Н2O + Q

Глюкозаның альдегид тобы тотықсыздану реакциясына да түседі. Катализатор қатысында сутекпен тотықсызданғанда, глюкоза алтыатомды спирт — сорбит түзеді:

4.Коферментерге жалпы сипаттама. Коферменттер ( лат. тілінде Ко-бірге және фермент деген сөзден ишыққан) – құрамында белок жоқ органикалық қосылыстар, олар апоферментпен тығыз байланысқан. Коферменттер – төменгі молекулалы заттар, олар жоғары температураға төзімді келеді және ферменттің белоктық бөлігінен оңай ажырайды.

Көптеген ферменттер витвминдерге жатады немесе витаминдер туындысы болып табылады. Коферменттерге активті тобы бар витаминдер –тиаминпирофосфат ( В1 витаминінің туындысы), никотинамидті коферменттер (РР витамині) жатады. В2, В6, В12 витаминдері және т.б. витаминдер кіреді. Сондықтан да витаминдер жетіспеуі коферменттердің синтезін бұзады, соның салдарынан тиісті ферменттердің түзілуі тежеледі. Осыдан зат алмасу бұзылады және адам мен организм бір қалыпты тіршілік ете алмайды.

Витаминдік емес коферменттер де бар, мысалы, металлпорфириндер, нуклеотидтер, пептидтер, т.б. Мұндай коферменттер зат алмасудың аралық өнімдерінен түзіледі және әрқашан организмде болады.

Биохимиялық реакцияларда коферменттер екі түрлі қызмет атқарады:

Күрделі фермент құрамында субстраттың(фермент әсер ететін зат) катализдік өңделіп өзгеруіне қатысады, бұл кезде кофермент оның активті ортасына енеді;

Бір субстраттан екінші субстратқа электрондарды, протондарды тасымалдайды.

Түрлері: Никотинамиднуклеотидті немесе пириндік коферменттер,ФАД және ФМН флавиндік коферменттер, ТПФ немесе ГДФ коферменті,Кобамидтік кофемент, Пиродоксиндік коферменттер, Фолаттық коферменттер, А коферменті –ацетильдеу коферменті, Липой қышқылы ферменті, Q коферменті –убихинон

43.билет

1.Гравиметриялық әдістегі есептеулер. Анализге берілген заттың (навескасын) сынамасын есептеу.1. Гравиметриялық әдістегі есептеулер:

 Анализге берілген заттың (навескасын) сынамасын есептеу.

m(анализ.зат) К мұндағы,

К – тұнбаның түріне сәйкес коэффициент.

Егер тұнба аморфты болса К = 0,1, ал кристалды болса К = 0,5

p, q - стехиометриялық коэффициен

2. Титриметриялық анализ әдісінің классификациясы.

Титриметриялық анализ бірнеше топқа бөлінеді:

· титрлеу реакциясының типіне қарай;

· титрлеу әдісіне байланысты;

· титрлеу түріне байланысты.

Реакция түріне байланысты классификациялау:

· қышқылдық – негіздік титрлеу әдісі (протон алмасу);

· тотығу – тотықсыздану әдісі (перманганатометрия, иодометрия т.б.);

· кешен түзу әдісі (комплексонометрия, меркуриметрия т.б.);

· тұнбаға түсіру әдісі (аргентометрия, меркурометрия т.б.).

Титрлеу әдісі.

· тура титрлеу;

· кері титрлеу.

Титрлеу түрі.

· пипетирлеу әдісімен титрлеу;

· жеке өлшеу әдісімен титрлеу.

Титриметрия әдісіндегі есептеулер.

Титриметрия әдісінде эквиваленттік факторға (f_э), эквиваленттік молярлы масса (М_э), эквиваленттік молярлы концентрациясы (С_э), молярлы концентрация (С).

Титриметриялық анализ әдісінде концентрацияны титр (Т) арқылы өрнектейміз.

- жұмысшы заттың титрімен (Т_ж.з.) немесе титр:

Т_ж.з.= ; Т(х)= , өлшем бірлігі г/мл, г/см³.

С_э(х) ×V(х) = С_э(х) ×V(х) мұндағы С_э(х), V(Х) – бірінші ерітіндінің нормалды конценрациясы және көлемі.

С_э(Х), V(Х) – екінші ерітіндінің нормалды концентрациясы және көлемі.

3. Жай липидтер.

Қарапайым липидтер. Бүлар негізінен екі компонентті заттардан ягни жогары май қышқылының күрделі эфирі - глицериннен және бір компонентті заттар: бос түріндегі жогары қышқылдардан не полициклды спирттерден тұрады. Мүндай липидтерге майлар (триглицеридтер) - жогарғы май қыіпқылдарының күрделі эфирлері жэне уш атомды спирт (глицерин) жатады.

Стеридтер - жогары май қышқылдарыңың күрделі эфирлері мен полициклды спирттер - стеролдар.

Глицерол- молекуласында 3 гидроксил –ОН тобы бар 3 атомды спирт болып саналады.IUPAC атауы бойынша молекуласында –ОН(окси немесе гидрокси) тобы бар қосылысқа –ол жұрнағы жалғасады.Сондықтан глицерин глицерол д.а.

Май қышқылдары организмде триглицеридтер түрінде жиналады. Өйткені көп жиналған бос май қышқылдары улы келеді. Энергия сыйымдылығына байланысты май мен углевод, белоктар арасындағы үлкен айырмашылық мынаған байланысты.

Май қышқылдары жоғары дәрежеде тотықсызданған қосылыстар. Олардың құрамында оттегі жоқ (карбоксильдік топтағыдан басқа). Сол сияқты триглицериндтер гидробты келеді, ал белоктар мен углеводтар болса гидрофильді. Белоктар мен углеводтар суға жақын және соған сәйкес жоғары гиратталған.

Гидролиздеген кезде май глицеринге және май қышқылдарына жіктеледі. Май қышқылдары дегеніміз- карбон қышқылдары. Оның құрамында көміртегі атомдарының ұзын тізбегі бар,

Жоғарғы май қышқылдары адам өміріне қажетті майдың құрамында кездеседі. Олардың ішіндегі ең маңыздылары пальматин C15H31COOH және Стеорин C17H35COOH қышқылдары бұл қышқылдар иіссіз,дәмсіз, суда ерімейтін қатты заттар. Жоғарғы май қышқылдарының тұздарын сабын дейді. Ең маңыздысы C15H31COONa, C17H35COONa.

Май қышқылы негізгі бес топқа бөлінеді. 1.Қаныққан май қышқылдары2. Молекуласында бір, екі, үш, және одан да көп қос байланыстары бар қанықпаған май қышқылдары. 3. Тармақталған тізбекті май қышқылдары4. Оксимай қышқылдары 5. Циклды май қышқылдары.

4.Белоктардың сапалық реакциялары. Белоктарға сапалық (түрлі-түсті) реакция жасау

Түсті реакция жасау арөқылы заттың белоктық табиғатын анықтауға және оның құрамында кейбір амин қышқылдары бар екнін дәлеледеуге болады.

Биурет реакциясы. Несеп нәрін (мочевина) қыздырған кезде биурет түзіледі, ол затқа мыс сульфатының ерітіндісін қосса, сілтілік ортада күлгін түске боялады. Белокқа мыс сульфаты ерітіндісін қосса, сілтілік ортада дәл осындай бояу пайда болады.

Биурет реакциясын пептидтік - СО – NН – байланысы бар қосылыстар береді. Бұл реакция көбінесе ерітіндідегі белок мөлшерін анықтау үшін қолданылады. Осы реакция кезінде мыс ионы Сu²⁺ пептид байланысымен қосылады деген болжам бар.

Фолин реакциясы. Күшті негіздер және фосфорлы-молибденді-вольфрам қышқылы қатысқан кезде мыс иондары Сu²⁺ белокпен қосылып, көк түске боялады. Пептидтік байланысы бар мыс иондарының комплексі мен фосфорлы-молибденді-вольфрам қышқылы тирозинмен реакцияға түседі. Бұл реакция биурет реакциясымен салыстырғанда сезімтал келеді. Осы реакциямен лоуридің әдісі бойынша белоктардың мөлшерін анықтайды (500 нм мөлшері кезіндегі ең көп сіңіруі бойынша).

Нингидрин реакциясы. Амин қышқылдарында сипаттама берген тарауда бұл реакция толық қарсытырылған болатын. Нингидрин қосып қыздырған кезде амин қышқылдары, пептидтер және белоктар көкшіл күлгін түске немесе райхан түске боялады. Бұл реакция құрамында амин тобы бар қосылыстарға тән. Амин қышқылдарының мөлшерін анықтау үшін қолданылады.

Ксантопротеин реакциясы. Белок ерітіндісіне концентрациялы азот қышқылымен әсер еткен кезде ерітінді сары түске боялады. Осыған аммиак қосса, қызғылт қоңыр түске айналады. Бұл реакция ерітіндіде циклды амин қышқылдары – фенилаланин, тирозин, триптофан бар екенін көрсетеді. Осы қышқылдардың бензол сақинасы нитрленеді.

Миллон реакциясы. Белок ерітіндісін азот қышқыл және азотты қышқыл сынап тұздарын араластырып қайнатса, қоңыр-қызыл тұнба шөгеді. Бұл реакция тирозиннің фенол сақинасына тән.

Сакагучи реакциясы. Белокты натрий гипохлоридімен және α–нафтолмен натрий гидроксидін қатыстырып реакцияластырған кезде сұйықтық қою қызыл түске бояла түседі. Ол реакция құрамына гуанидин тобы кіретін паргинин бар екнін көрсетеді.

Адамкевич реакциясы. Белокқа концентрациялы сірке қышқылын қосып, күкірт қышқылын қатыстырып, қыздырған кезде ерітінді қызғылт-күлгін түске боялады. Бұл реакция триптофанның бар екенін білдіреді.

Нитропруссид реакциясы. Аммиактың сұйық ерітіндісіндегі белокта цистеин болса, оған нитропруссид қосса, сұйықтық қызыл түске боялады.

№44 билет

1. Кешенді титрлеу жэне тотықтырғыш титрлеу әдісі.

Кешенді титрлеу әдісі кешен түзетін реакцияларға негізделген.

Комплесонометрияда мындай реакциялар жүреді:

-жылдам

-стехиометриялы

-санды

Комплексонометрия сілтілік, ауыспалы металдардың катиондарын анықтауға арналған.

Титрант ретінде динатрий тұзы, этилендиаминтетроуксус қышқылы ЭДТА / ( комплексон III, трилон Б) қолданады. қысқаша Na₂H₂Т_r

Яғни ЭДТА металл катионымен әрекеттескенде Н⁺ ығыстырады, сондықтан титрлегенде рН үлкен қзымет атқарады.

Т итрлеу қисығы РМе – V титрант байланысты; РМе  - lg ;

РМе

Э.Н. V

Титрлеу биіктігі – комплекстің К_тұр және реагент концентрациясына байланысты.

Индикатор ретінде металлиндикаторлар – органикалық бояғыштар (эрнохром қара, мурексид ) қолданады.

Меркуриметрия – сынап (II) тұздарын титрант ретінде қолдануға негізделген (меркури - ион).

Cl^-, Br^-, CN^-, CNS^- иондарын анықтағанды аздиссоционалатын қосылыстар түзіледі.

Hg²⁺ + Cl^-

+ Cl^- HgCl₂

I - мен титрлегенде тұрақты комплекс түзіледі:

Hg²⁺ + 4I^-

әдістің кемшіліктері:

-сынап тұздары улы.

Артықшылығы;

- Иондарды тікелей анықтайды;

-Галоген иондарымен қатар сынап тотықтарының иондарында анықтайды;

-Сынап қосылыстары дефицит емес.

Тұнбаға түсіру арқылы титрлеу – тұнбаға түсіру раекциясына негізделген. Сондықтан гравиметриялық анализ әдісіне ұқсастығы бар. Анықталатын заттың мәні титриметриялық әдісіндей анықталады.

Бізге белгілі тұнбаға түсіру әдістері:

-Аргентометрия – титрант AgNO₃

AgNO₃ + Cl^- AgCl + NO^-₃

анық. зат.

Меркурометрия – титрант Hg₂(NO₃)₂

Hg₂(NO₃)₂ + 2Cl^- Hg₂Cl₂ + 2NO^-₃

анық. зат.

Тұнбағатүсіруарқылытитрлеуәдісінеқойылатынталаптар:

-тұнбаныңазерігіштігі;

-титранттықосқандатұнбаныңтезтүзілуі;

-аз мөлшерде ластанады;

-Э.Н. анықтайтын индикатор бар.

Э.Н. былай анықтайды;

-индикаторсыз;

-адсорбциялық индикаторды қолданып.

Тұнбаға түсіру арқылы титрлеу әдісінің қисығын pKt – V және pAn – V; мұндағы Kt, An – катион, анион тұнба түзетін: pKt  -lg pAn  -lg .

Ион

конц.

Э.Н.

Титрлеу биіктігі үлкен болады, егер:

-титрлейтін және сандартты ерітіндінің жоғары концентрациясында;

-тұнбаға түсетін қосылыстың ерігіштігі аз болса;

2.рН туралы түсінік.

Сутектік көрсеткіш, рН (лат. pondus Hydrogenii-сутегі күші) - активті сутегі иондарының көрсеткіші сұйықтардың ерітінділерінің концентрациясын анықтайды.

3.Липидтерге жалпы сипаттама. Липидтер дегеніміз - табиғи органикалық заттар тобы. Олар суда ерімейді, бірақ органикалық еріткіштерде (хлороформ, эфир, ыстық этанол, күкіртті көміртегінде) ериді. Липидтер мал, адам жэне өсімдіктердің қүрамына кіреді. Липид — гректің липос — май деген сөзінен шыққан.

Липидтер қүрамында ацильды қалдықтары бар фосфор қышқылы кездеседі, ал осымен түрлі азотты негіздер байланыста болады. Липидтер барлық тірі клеткаларда кездеседі және тіршілікке орайлас бірнеше маңызды қызметтер (энергия берушілік, қорғану, қүрылымдық) аткарады. Клетка қабырғаларының құрамына енетін липидтер қүрылымдық липидтер деп аталады. Липидтер ыдыраған кезде көп мөлшерде химиялық энергия макроэнергиялық қосындылар түрінде бөлініп шығады.

Липидтер құрамына, құрылысына, және организмде атқаратын рөліне қарай екі үлкен топқа бөлінеді.

Қарапайым липидтер. Бүлар негізінен екі компонентті заттардан ягни жогары май қышқылының күрделі эфирі - глицериннен және бір компонентті заттар: бос түріндегі жогары қышқылдардан не полициклды спирттерден тұрады. Мүндай липидтерге майлар (триглицеридтер) - жогарғы май қыіпқылдарының күрделі эфирлері жэне уш атомды спирт (глицерин) жатады.

Стеридтер - жогары май қышқылдарыңың күрделі эфирлері мен полициклды спирттер - стеролдар.

Күрделі липидтер көп компонентті молекулалардан тұрады, олардың ктптоненттері бір-бірімен түрлі химиялық типтегі байланыстармен қосылысады. Бүған жататындар: фосфолипидтер, сфинголипидтер, гликолипидтер.

Мал ағзасындағы тері майы шелінде, шарбыда, шажырқайда, қойдың қүйрығында, түйенің өркешінде. Өсімдік организміндегі май тұқымында (дэнінде), сабағында, тамырында. Азықтық майдың көп бөлігін мақта, күнбағыс дэнегінен, соя мен жүгері дэнінен алады. Сол сияқты сүттен жэне мал етінен де май алынады.

Фосфолипидтер (немесе фосфатидтер) негізінен жогары май қышқылдарының қалдықтарынан, глицеринен не басқа да түрлі көп атомды спирттерден, фосфор қышқылынан және азотты негіздерден қүралады.

Гликолипидтер құрамына көи атомды спирттер мен май қышқылымен қатар көмірсулар да енеді, Барлық күрделі липидтер сабындалатын қосылыстар. Гликолипидтерге цероброзидтер, ганглиозидтер жатады. Липидтер баска да органикалық заттармен қосылыса алатын қабілеті бар қосындылар, эсіресе жоғары молекулалы заттар (белоктар, көмірсулар) мен комплексті қосылыс түзіп ағзадағы көптеген негізгі қызметтерді атқаруда бүларға үлкен маңыз береді.

4.Көмірсулар қандай қасиет көрсетеді? Мысал келтіріңіз.

Көмірсулар – барлық тірі организмде негізгі энергия беретін зат және көміртегінің көзі . Ал көміртегі дегеніміз – бүкіл тіршіліктің негізгі элементі.Көмірсуларды кейінгі кезде глицидтер д.а. Өзінің атынан да көрініп тұрғандай «көмірсулар» деген термин көміртегі мен су деген еік сөзден құралған. Өйткені, олардың эмпириялық формуласы. Қазіргі кезде құрамына кіретін сутегі мен оттегінің ара салмағы формуладағыдан өзгеше де заттар кездеседі. Бұл процесс фотосинтез деп аталады.

Жануарлар организмі өзінің тіршілігі үшін қажетті органикалық қосылыстарды элементтерден синтездей алмайды, олар өсімдіктер дайындаған органикалық заттармен қоректенеді, өзінің денесін құрайды, қуат энергия алады.

Қасиеті жағынан әртүрлі және құрылымдық формада болады.Олардың ішінде үлкен,кіші молекулалы,кристалды және борпылдақ, суда жықсы еритін,ерімейтін,гидролизденетін,оңай тотығу процесі жүретін қосылыстар көптеп кездеседі.

45.билет

1.Поляриметриялық анализ. Поляриметр. Кұрылысын схема түрінде көрсету.

Поляриметриялық анализ әдісінде анализге берілген заттың концентрациясын анықтау үшін оның поляризацияланған сәулесінің жазықтықтағы айналу бұрышын есептейді (< ).

Поляризацияланған сәуле – бұл толқын тербелісі бір жазықтықта орналасқан сәуле. Ол мына формуламен өрнектеледі.

b = , мұндағы

b - жазықтың поляризациясының айналу бұрышы;

a - жазықтың поляризациясының меншікті айналу бұрышы;

l – кювета ұзындығы (трубканың ) см;

Т – анықталатын ерітіндінің титрі.

Өлшенетін бұрыш аналитикалық сигнал болып есептеледі.

Поляриметрияға қойылатын талаптар:

- анализге берілген зат оптикалық активті болуы керек, оның

оптикалық активтілігі молекула құрылысына байланысты болады;

Оптикалық активті зат сәулелері поляризациялық жазықтықа айналуы мүмкін, егер оңға айналса немесе оң (+) (сағат бағытымен айналады) болады.

Жазықтықтағы поляризациялық айналу бұрышын поляриметрия аспабымен өлшейді.

Поляриметрияның құрылысы:

Бұл әдісті қант өндірісінде (углеводтар), тамақ өндірісінде (белоктар, тағам қышқылдары т.б.), фармацевтикада (мофрин, никотин т.б.) қолданады.

Поляриметрияның артықшылығы оның қарапайымдылығы, жылдамдығы, дәл мән өлшеуі болып табылады.

- поляризатор (П) – полризацияланған сәуле шығатын жер;

- анализатор (А) – жарық поляризациясын тексеретін жер.

Құрылысы жағынан поляризатор мен анализатор бірдей, бірақ атқаратын қызметі әртүрлі (Николь призмасы). Қос сәуленің сынуы – Николь призмасынан табиғи сәулені жібергенде болады, бір сәуле – қарапайым, бастапқы бағытынан өзгереді, екі сәуле – күрделі түскен сәуленің бағытын сақтайды.

Күрделі жарық призма арқылы өтіп, одан кейін оптикалық активті зат арқылы, пояризациялану жазықтығында айналады.

2. Кондуктомерия. Кондуктометриялықтитрлеу. Бұлардыңматематикалықөрнектелуі

Кондуктометрия әдісі ерітіндінің электрөткізгіштігін өлшеуге негізделген. Электрөткізгіштік дегеніміз заттың бойынан электртоғын өткізу қабілеті. Ол электр кедергісіне (R) кері шама , өлшем бірлігі сыртқы Ом^-1 немесе Сименс (Си).

Мұнда аналитикалық сигнал ретінде электрөткізгіштікті алады. Электроөткізгіштің екі түрі бар: меншікті және эквивалентті электр өткізгіштік. Бұлардың математикалық өрнектелуін былай жазуға болады:

, мұнда

- меншікті электроөткізгіштік (1/Омсм = Ом/см);

С_Э – молярлы концентрацияның эквиваленті (моль/л);

 = эквивалентті электрөткізгіштік (Ом/сммоль).

 - бұл иондардың қозғалғыштық жылдамдығына немесе шектелген меншікті электрөткізгіштікке байланысты. Сондықтан ₀ +  ; ₀(+) + (-)  UV, мұндағы U  FU₀ – катион жылдамдығы, V FV₀ – анион жылдамдығы.

Аналитикалық химияда кондуктометриялық титрлеу кеңінен қолданылады.

Бұл әдісте титрантты қосып отырып титрленетін ерітіндінің электрөткізгіштігін өлшейді. Титрлеген кезде эквиваленттік нүктеге жеткенде электрөткізгіштің мәні күрт өзгереді. Талдаудың нәтижесінде  F(V) қисық тұрғызамыз. Титрлеу кезінде жүретін химиялық реакцияға байланысты титрлеу қисығы әртүрлі болады:

а е, смсм^-1 ае, смсм^-1 ae

э.н. V, мл V, мл э.н. V, мл

Электрөткізгіштің кемуі немесе азаюы иондардың қозғалғыштығымен () түсіндіріледі. Мысалы, NaOH – ты HCl ерітіндісімен титрлегенде сілтінің концентрациясы эквиваленттік нүктеге дейін кеміп электрөткізгіштік азаяды. Қозғалғыш ион ОН^- ( 200) аздиссоцияланатын Н₂О қосылысымен байланысады.

Na⁺ + OH^- + H⁺ + Cl^- Na⁺ + Cl^- + Н₂О

OH^- + H⁺ Н₂О

Ары қарай қышқылды қоса берсек электрөткізгіштік күрт өседі, себебі сутегі ионы көбейеді оның қозғалғыштығы жоғары ( 350). Na⁺ мен Cl^- иондарының қозғалғыштығы  50,  65 тең, сондықтан ол тез өседі.

3.Нуклеин қышқылдарына жалпы сипаттама.

Нуклеин кышкылдары – тукым куалау негиздер.Алгашкы тиршилик нышандары будан 3,2 млрд жыл бурын пайда болган. Узакка созылган эволюция натижисенде табиги сурыпталу жолымен казирги тиршилик иелери – жануарлар, адам, осимдиктер, микроорганизмдер дуниеге келди. Тири организмдердин аса гажап касиети – ата тегине уксас озиндей Жана организмди жарыкка шыгаруы. Осы бир табигаттын улы жумбагы гылым ушин аркашанда асса манызды проблема болып келди. Оны шешуге букил дуние жузинин галымдары атсалысты.

Тири организмде жогары молекулалы уш кослыс бар. Олар – нуклеин кышкылдары, белоктар жане полисахаридтер. Осы жакын уакытка дейин ондай косылыстардын тузилуи жанеаткаратын кызмети айкын болмай келди. Казирги кезде аталган биологиялык жогары молекулалардын аркайсысынын аткаратын кызмети дал аныкталып, тукым куалайтын касиеттин негизи, тири организмнин барлик ерекшиликтерин кайталап жарыкка шыгарушы – нуклеин кышкылдары екени белгили болды.

Нуклеин кышкылдарынын химиялык курамы

Нуклеин кышкылдары (НК) дегенимиз нуклеотид калдыктарынан туратын жогары молекулалы органикалык кышкылдар. Нуклеодитер (мононуклеодитер) пуриндик немесе пириминдик негизден, пентоза комирсуларынан (Д-рибоза немесе Д-дезоксирозадан) жане фосфат кышкылынан куралады. Нуклеин кышкылынын курамына киретин пурин негиздеринин ишинде асиресе аденин (А) мен гуанин (Г); пиримидин негиздеринин ишиндеги асиресе маныздысы – уранил (У), тимин (Т) Жане цитозин (Ц).

Азотты негиздер (пуриндик немесе пириминдик негиздер), пентоза Жане фосфор кышкылы ушеуи озара косылысып, мононуклеотид молекуласын тузеди. Томенде еки мононуклеотидтердин курылым формуласы берилген. Онын биреуинин курамында пуриндик негиз (аденил кышкылы немесе аденозинмонофосфат, кыскаша АМФ), екиншисинин курамында пириминдик негиз (уридил кышкылы немесе уридинмонофосфат, УМФ) бар.

Гуанин, цитозин Жане Тимин де дал осындай мононуклеотидтер тузеди. Осындай мононуклеотидтер тисинше гуанил кышкылы (гуанозинмонофосфат, ГМФ), цитидил кышкылы (цитидинмонофосфат, ЦМФ) жане тимидин кышкылы (тимидинмонофосфат, ТМФ) деп аталады.

Мононуклеотидтер фосфор кышкылынын бир жане еки калдыгын косып алады да, тисинше нуклеозиддифосфаттар (АДФ, ГДФ, УДФ, ЦДФ Жане ТДФ) жане нуклеозидтрифосфаттар (АТФ, ГТФ, УТФ, ЦТФ, жане ТТФ) тузеди. Бул жагдайда аденозиндифосфат (АДФ) жане аденозинтрифосфат (АТФ).

Курамында рибоза бар нуклеотидтерди рибонуклеотидтер деп, ал курамында дезоксирибоза барын – дезоксирибонуклеотидтер деп атайды.

Мындаган мононуклеотидтер (мономерлер) полимерленеди де, нуклеин кышкылынын макромолекуласын (полимер) тузеди, оларды полинуклеотидтер дейди.

Нуклеотидтер курамына киретин канттын табигатына сайкес нуклеин кышкылдарынын химиялык жане биологиялык касиеттери жонинде биринен-биринин улкен айырмашылыгы болады.

Дезоксирибонуклетидтерден туратын нуклеин кышкылдарын дезоксирибонуклеин кышкылы (ДНК) деп, егер ондай кышкыл рибонуклеотидтерден куралса, онда рибонуклеин кышкылы (РНК) деп аталады.

РНК молекуласы тукым куалайтын белгилерди урпактан-урпакка беруге комектеседи Жане ДНК курамына салынган генетикалык малиметтерди жузеге асыруга катысады.

4.Биологиялық активті заттар.

Биологиялық активті заттек (Биологически активное вещество) — организмдердің тіршілік процестерін жылдамдататын немесе баяулататын, оның ішінде, қайта қалпына келуі мен өсуіне әсер ететін заттектер. Биологиялық активті заттек қатарына фитогормондар, стероидты гормондар (жаңуарлар үшін), т.б. жатады.

Жоғары сатыдағы жануарлар ағзасының миллиардтаған клеткалардан тұратыны белгілі және олардың бәрі бір-бірімен тығыз байланысқан. Осыншама көп клеткалар өзара үйлесімді әрекет жасайды, сондықтан ол тірі ағза денесі біртұтас болып табылады. Клеткалардың үйлесімді әрекетін жүйке жүйесінде және эндокрин бездерінде жасалатын заттар реттеп отырады.

Денедегі барлық бездерді ішкі және сыртқы бездер деп екі топқа бөледі. Сыртқы секрециялық (секреция – сөл бөлу, шығару) бездерінің өзектері арқылы олардың өнімдері, яғни секреттері қуыс мүшелерге құйылады немесе дененің сыртына шығады. Сондықтан оларды сыртқы секрециялық немесе экзогендік бездер деп атайды. Оларға сілекей, қарын, май, тер, ішек, ұйқы безінің кей клеткалары, бүйрек, бауыр т.б. жатады. Ал ішкі немесе эндокриндік бездердің өнімін сыртқа шығаратын өзектері болмайды.

Эндокрин (грек endokrin – ішке шығарамын) бездерінде немесе ішкі секреция бездерінде гормондар түзіледі, ол гормондар қанға қосылады да, қан арқылы синтезделген жерден қашықта орналасқан нысанаға алынған жасушаға жетеді. Эндокрин бездерінің гормон арқылы берілетін хабары тез емес, баяу жетеді, бірақ оның әсері ұзақ болады.

Гормондардың түзілуін жүйке жүйесі, әсіресе ми қабығы реттеп отырады.

Гормон дегеніміз – биохимиялық процестерді реттейтін және адам мен жануарлардың асас маңызды тіршілік қызметіне қоздырушы әсер ететін химиялық зат.

“Гормон” деген термин гректің қоздырамын деген сөзінен шыққан (hormao – қоздырамын, қозғалтамын). Химиялық құрамына қарай гормондар – белок, полипептид, липидтер немесе стероидтарға жатады. Гормондар ішкі секрециялық бездерден басқада, ас қорыту жолының мүшелерінде, бүйректе, бауырда да түзіледі. Барлық гормондар ағзадағы зат алмасу процестеріне әсер етеді.

Фитогормондар. Өсімдіктің өсу процестері арнаулы заттардың әсерімен реттеліп отырады. Олар өсуді реттеуші заттар деп аталады. Кейбір өсуді реттеуші заттары ағзаның өзінде түзіледі, сондықтан оларды фитогормондар дейді. Оларға ауксиндер, гиббереллиндер, цитокининдер, этилен, абсциз қышқылы (АБҚ) жатады. Өсу процесіне әсер ететін химиялық жасанды қосылыстарды өсуді реттеуші химиялық заттар деп атайды.

46.билет

1.Электрогравиметрия жэне кулонометрия.

Электродта жүретін реакцияға байланысты екі түрге бөлінеді: электрогравиметрия және кулонометрия.

Электрогравиметрия - ерітіндінің құрамынан тұрақты ток өткен кездегі қатты заттың бөлінуіне негізделген. Аналитикалық сигнал ретінде бөлінген заттың массасы алынады.

Кулонометрия - мұнда анықталатын зат электродта қатты зат ретінде бөлінбейді. Аналитикалық сигнал ретінде ерітіндіден өткен ток мөлшері алынады.

2.Нефелометрия және турбидиметриялық әдіс.

Нефелометриялық және турбидиметриялық әдіс.

Нефелометриялық және турбидиметриялық анализ әдісінде қатты және коллоидты заттарға жарықтың таралу және жұтылуын қолданады;

• нефелометриялық анализ әдісі қатты денелердің әсерінен шашыраған. жарық ағынының интенсивтілігін өлшеуге негізделген. Қатты дененің әсерінен жарықтың шашырау интенсивтілігі Рэлей заңына бағынады.

I₂=I₀×K , мұндағы

N – жарықшашырататын бөлшектің саны;

V–бөлшек көлемі;

- түскен жарық толқынының ұзындығы;

К – тұрақты коэффициенті.

К – коэффициенті талдау барысындағы бөлшектің және ортаның сыну коэффициентін, түскен жарықпен шашыраған жарықтың бұрышын қарастырады.

•турбидиметриялық анализ әдісі лайланған ерітінді арқылы өткен жарық интенсивтілігін азайуын зерттеуге негізделген: Жарық ағынының интенсивтілігін жұтылған және шашырауын қарастырады.

Таратылу шағылысқан толқын ұзындығына және жарықты шашырататын бөлшектердің формасына, кейде олардың жазықтықта орналасуына байланысты болады.

Сұйытылған ерітіндіде жарықтың интенсивтілігі Бугер – Ламберт – Бер заңының теңдеуіне бағынады.

I_t=I₀×10^-кlс , мұндағы

К- ерітіндінің лайлану молярлық коэффициенті.

Бұл әдісте берілген затқа талдау жүргізген кезде нефелометр НФМ аспабы қолданылады.

3.Қатты майлар. Сұйық майлар.

Агрегаттық күйіне байланысты майлар суйыц және қатты болып бөлінеді. Өсімдік майы, әдетте, сұйық, ал жануар майы қатты болады. Бірак кейде жануар майының ішінде сүйығы, ал өсімдік майларының қаттысы да кездесіп қалады. Майдың сүйық немесе қатты болуы оның құрамына кіретін карбон қышқылының табиғатына байланысты. Құрамына қанықпаған карбон қышқылының қалдығы кірсе, май сұйық, ал қаныккан қышқыл қалдығы кірсе, май қатты болады

Қышқыл қалдығының сипатына қарай майларды қатты және сұйық майларға бөледі. Қатты майларға (сиыр,қой,шошқа) майлары жатады.Олар қаныққан май қышқылдарының глицеридтері. Сұйық майларға (өсімдік, күнбағыс,мақта,зығыр және т.б.) жатады. Олар қанықпаған жоғарғы май қышқылдарының глицеридтері.

Адамның азықпен қабылдайтын майының кемінде үштен бірінің құрамында қанықпаған май қышқылдары бар сұйық майлар болуы керек. Сұйық майдың биологиялық белсенділігі басқа майлармен салыстырғанда жоғары болады. Адам организмі қанықпаған май қышқылдарын өздігінен синтездей алмайтын болғандықтан, оларды даяр күйінде тағаммен қабылдауы керек. Мысалы, сұйық майдың құрамында витамин Е және қан тамырларында холестериннің жиналуына кедергі келтіріп, атеросклерозды болдырмайтын зат — β-ситостерин кездеседі. Сары майда көздің көруі мен адамның бойы мен шашының өсуін қолдайтын зат β-каротин болады. Тазартылмаған (рафинадталмаған) майда организмге аса қажет фосфолипидтер болады.

Өсімдік май мен қатты майлар адам өмірінде тек алмастырылмайтын фактор ғана емес, сонымен қатар энергия көзі және мембраналық жасуша құрамына кіретін пластикалық материал. Адам ағзасындағы липидтер күрделі ауыспалы процестерге қатысады және оның дұрыс жүруін қамтамасыз етеді.

4.Троммер реакциясы. Крахмалмен реакциясын жазыңыз.

Троммер реакциясы. Реакцияның химизмі:

Мыс тұзының артық мөлшері реакцияны бүркемелейді, өйткені мыстың (II) гидроксидін қыздырғанда қара түсті мыс оксидіне (СuО) және суға ыдырайды.

№47 билет

1. Амперометриялық титрлеу Амперометриялық титрлеу тәсілі. Амперометриялық титрлеу тәсілі титриметриялық тәсілдерге жатады, бұл тәсілде, титрлеудің соңғы нүктесін аңықтау үшін сынап немесе айнымалы платина электродында байқалатын дифузиялық тоқ құбылысы пайдаланылады. Амперометриялық титрлеу полярографиялық талдау тәсілінің бір түрі деп қарастыруға болады. Бұл тәсіл де электрохимиялық реакцияға қатысатын заттың концентрациялық шектік дифузиялық тоқ күшінің пропорционалдығына негізделген. Амперометриялық титрлеуді орындау үшін электродта шектік дифузиялық тоқ күшіне сәйкес кернеуді вольтметр арқылы беру қкжет, содан соң титрант таңдау қажет. Титрант анықталатын қосылыспен әрекеттесіп, оның ерітіндегі концентрациясын төмендету тиісті. Көбіне ол үшін тұнбаға түсіру, тотығу- тотықсыздану реакцияларын пайдаланады,кейбір жағдайда комплекс түзу реакцияларында қолданады. Амперометриялық титрлеудің поляграфиялық тәсілге қарағанда ерекшелігі: поляграфиялық тәсілде анықталатын қосылыс электродта өзі тотығуы немесе тотыксыздануы тиіс, ал амперометриялық титрлеуде не титрант, не алынатын қосылыс тотығып немесе тотықсызданса жеткілікті. Егер де электродтық реакцияға зерттелетін ерітіндіде алдын ала бар қосылыс қатысатын болса, онда оған сәйкес белгілі диффузиялық тоқ түзіледі. Титрлеу барысында тұнбаға түсіру, комплекс түзу, тотығу- тотықсыздану реакциялары нәтижесінде диффузиялық тоқ шамасы төмендейді. Титрлеу қисығының түрі мына сүретте көрсетілгендей болады.

Егерде анықталатын компонент электрохимиялық реакцияға қатыспайтын болса, онда тотығатын немесе тотықсызданатын титрант таңдау қажет. Бұл жағдайда титрлеу қисығының түрі төмендегі сүреттегідей болады.

Анықталатын компонентте, титрантта электрохимиялық реакцияға қатысуы мүмкін. Бұл кезде алғашқы уақытта эквивалентті нүктеге дейін тоқ күші төмендейді, ал эквивалентті нүктеден соң тоқ күшінің мәні арта түседі. Мұнда титрлеу қисығының түрі мынадай болады.

Бірақ амперометриялық титрлеу тәсілінде осыдан да басқа титрлеу қисықтарының түрлері болады. Келтірілген титрлеу қисықтары көп тараған түрлерге жатады. Титрлеу қисықтарын сызу үшін гальванометрден тоқ күшінің мәнін жазып алып отыру қажет. Графикте сызықтардың қиылысқан нүктесі титранттың көлеміне сәйкес болады. Осы алынған титранттың көлеміне негізделіп, зерттелетін ерітіндідегі қосылыстың мөлшерін есептейді. Титранттың концентрациясы зерттелетін қосылыстың концентрациясынан шамамен 5-15 есе жоғары болғаны жөн, титрлеуге жұмсалатын титранттың көлемі аз болғаны дұрыс. Титрлеуді микробюреткамен орындайды (көлемі 1-2мл). Индикаторлық электродтар-тамшылап тұрған сынап, айналмалы платина т.б. Салыстырмалы электродтар-қанық каломельді, нормальді, каломельді, хлоркүміс т.б. Амперометриялық тәсілді көбіне ерітіндіде концетрация(10-3-10-4моль/л) төмен қосылыстарды анықтау үшін пайдаланылады.

2. Физика - химиялық анализ әдісі

Бұл әдістің саны көп, бірнеше жүз болады, олардың ішіндегі негізгілері:

1. Оптикалық (спектралды) анализ

2. Электрохимиялық анализ;

3. Хроматографиялық анализ әдісі.

Бұлардың ең негізгісі оптикалық (спектралдық) анализ. Ол эмиссионды атомдық спектроскопия, атом- адсорбциялық спектроскопия.

Инфрақызыл спектроскопия, спектрофотометрия, люминисцения т.б. әдістер. Бұл әдістің барлығы толқын ұзындықтарының тұтылуына негізделген. Адсорбциондық әдіс тұтылу толқындарына байланысты бірнеше топқа бөлінеді.

1. Молекулярлық абсорбциондық анализ спектрометрия , Колориметрия;

2. Нефелометриялық және турбидиметриялық әдіс;

3. Люминисценттік әдіс;

4. Атомдар – абсорбциондық анализ әдісі.

Енді осы әдістерге түсініктеме берейік.

1. Молекулярлық абсорбциялық анализ әдісі – электромагниттік толқындарын молекулаларға сіңірілуіне немесе жұтылуына негізделген. Ультрофиолетті көрінбейтін және инфрақызыл спектрлердің (оларға спектрофотометрия, колориметрия, ИК-спектроскопия жатады) зерттейді.

2. Нефелометриялық және турбидиметриялық анализ әдісі – шашыраған немесе жұтылған жарық сәулесі арқылы оптикалық тығыздықты өлшеуге негізделген.

3. Люминисценциялық анализ – шағылысу сәулесінің мәнін өлшеуге негізделген.

4. Атомды – абсорбциялық анализ – жарық энергиясының жұтылуына негізделген.

Жарық кванты – фотондар – реакцияға қатысушылар ретінде есептелінеді (фотохимиялық реакция). Химиялық өзгерістер сандық және сапалық фотохимиялық анализдің негізі болып табылады.

3. Ретинол витаминіне сипаттама

А витамині (ретинол) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А витамині шаштың, тырнақтың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. Май бездерінің құрамы өзгереді, көздің касаң кабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ақшам соқыр (куриная слепота) деп атайды. А витамині бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің кызыл, сары жемістерінде, сәбізде, кызанақта, өрікте, асқабақта кездеседі. А витаминінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг.

4. Белоктардың қызметі

Белоктар тірі организмде алуан түрлі және өздеріне ғана тән қызмет атқарады. Организмде жүретін барлық биологиялық процестер белок қызметімен байланысты. Енді белок атқаратын қызметтердің аса маңыздыларымен танысамыз.

1. Катализдік қызметті толып жатқан ферменттер атқарады. Олар тірі материядағы химиялық реакцияларды реттейді және тездетеді.

2. Транспорттық қызмет деп молекулалық оттегін, липидтерді, әртүрлі төменгі молекулалы органикалық заттарды, металл иондарын ауыстырып, жеткізіп беру қызметін атайды. Бұл қызметті қан гемоглобині, бұлшық ет миоглобині атқарады. Олар молекулалық оттегін, липопротеидтерді, металлопротиедтерді және басқа да белоктарды тасымалдап жеткізеді.

3. Механикалық (жиырылып-созылу) қызметі. Белоктар жиырыла және созыла отырып жұмыс істейді. Мұндай қызмет атқаратын белоктарға бұлшық етте және басқа да тканьдерде болатын актин, миозин белоктары жатады.

4. Қорғаныс қызметі – гентикалық тұрғыдан алғанда табиғаты жат белоктарды зиянсыздандырады, организмдерді вирус және микроб инфекцияларынана қорғайды. Мұндай белоктарға иммуноглобулин (антитела), интерферон, комплемент жатады. Фибриноген және тромбин сияқты белоктар қан ұйытуға қатысады, сөйтіп қан тамырлары зақымданған жағдайда қанның көп ағуынан сақтайды.

5. Реттегіш қызметі – жеке клеткалардағы және тұтас организмдегі зат алмасуын реттейді, оның стимулдануына жағдай жасайды. Мұндай белоктарға инсулин гормоны, гипофиз гориондары және басқалары жатады.

6. Құрылымдық қызметі – клетка мембраналарының, жалғастырып тұратын тканьдердің орналасуын реттейді. Мұндай белоктардың құрамына: сүйектің және сіңірдің құрылымдық белогы-коллаген; жүннің, мүйіздің құрылымдық негізі болып табылатын белок-кератин; буын байланыстары құрылымында екі өлшемдік бағытта созыла алатын эластин кіреді.

7. Рецепторлық қызметті клетка мембранасына орналасқан әртүрлі белоктар атқарады. Ол белоктар клетка мембранасының беткі жағында белгілі бір қосылыстармен (гормондар, медиаторлар, циклдік нуклеотидтермен) әрекеттескеннен кейін клетканың ішіне хабар беріп тұрады.

8. Қоректік қызметті қоректік белоктар атқарады. Оған негізхігі азық-түлік өнімдері болып табылатын жануарлар мен өсімдіктердегі альбумин, глобулин, казеин, глиадин, гордеин, зеин және басқа қоректік белоктар жатады.

9. Репрессор белоктар ДНК құрамындағы гендердің беделдігін реттейді, ДНК молекуласының жеке учаскелерідегі күшейту және бәсеңдету (репрессия - депрессия) процестеріне қатысады. Мұндай белоктарға хромосомдағы гистондар, қышқыл белоктар жатады. Олар хабар беруші транскрипциялануын реттейді.

48 билет

1.Титриметриялық талдау әдістерінің мәні. Титриметриялық анализде қолданылатын реакцияларға қойылатын талаптар. Титриметриялық анализ анықтауға берілген затқа жұмсалған титранттын (реактивтің) дәл көлемін өлшеуге негізделген әдіс, сондықтан оны кейде көлемдік анализ деп атайды. Сол жұмсалған титранттың көлемі арқылы ан

ықталатын заттың мөлшерін табады. Титрант ретінде берілген ерітіндінің концентрациясы жоғары дәлдікпен анықталған болу керек. Бұндай ерітінді титрленген немесе стандартты деп аталады. Ал титрленетін (анализге берілген ерітінді) жұмысшы енрітінді деп аталады. Титрлеу - бұл титрант титрлейтін ер қ эквивалентті түрде тең болған кезі. Эквиваленттік нүктеге жеткен кезде эквиваленттік заң орындалады. Титрант ерітіндісін стандарттау – бұл оның жоғары дәлдікпен концентрациясын тұрақтандыру.

Титриметриялық анализ әдісінің классификациясы.

Титриметриялық анализ бірнеше топқа бөлінеді:

• титрлеу реакциясының типіне қарай;

• титрлеу әдісіне байланысты;

• титрлеу түріне байланысты.

Реакция түріне байланысты классификациялау:

• қышқылдық – негіздік титрлеу әдісі (протон алмасу);

• тотығу – тотықсыздану әдісі (перманганатометрия, иодометрия т.б.);

• кешен түзу әдісі (комплексонометрия, меркуриметрия т.б.);

• тұнбаға түсіру әдісі (аргентометрия, меркурометрия т.б.).

Титрлеу әдісі.

• тура титрлеу;

• кері титрлеу.

Титрлеу түрі.

• пипетирлеу әдісімен титрлеу;

• жеке өлшеу әдісімен титрлеу.

Титриметрия әдісіндегі есептеулер.

Титриметрия әдісінде эквиваленттік факторға (fэ), эквиваленттік молярлы масса (Мэ), эквиваленттік молярлы концентрациясы (Сэ), молярлы концентрация (С).

Титриметриялық анализ әдісінде концентрацияны титр (Т) арқылы өрнектейміз.

алаптар.

2.Стандартты ерітінділер. Титрлеу тәсілдері

Титрант ерітіндісін стандарттау – бұл оның жоғары дәлдікпен концентрациясын тұрақтандыру.

Ерітіндіні стандарттау. Дайындалған ерітінді: 1) Жеке пипетир-өлшеуленген 2) Стандартты ерітіндімен Тұрақтандырылған ерітінді әдісі: 1) Фиксанал әдісі

Қышқылдық – негіздік әдіс.

Н+ + ОН- Н2О – бұл әдіс осы реакцияға негізделген.

Қышқылдық – негіздік титрлеу әдісінің екі түрі бар:

• алкалиметрия – титрант – негіз титрлейтін ерітінді – қышқыл

• ацидиметрия – титрант – қышқыл титрлейтін ерітінді – негіз.

Бұл әдісімен Н+ және ОН- концентрациясы өзгереді. Яғни титрлейтін ерітіндінің рН өзгереді. рН-тың белгілі бір мәнінде эквиваленттік нүктеге жетеді, осы кезде титрлеуді тоқтатамыз.

Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары.

Э. Н. анықтау индикатордың көмегімен жүргізіледі, рН – тың белгілі мөлшерінде ерітіндінің түсі өзгереді. Индикатордың түсінің өзгеруі. Освальдтың иондық теориясына және хромоформ теориясына негізделеді.

Титрлеудің - 4 түрі бар:

күшті қышқылды күшті негізбен және керісінше титрлеу;

әлсіз қышқылды күшті негізбен және керісінше титрлеу;

күшті қышқылды әлсіз негізбен және керісінше;

әлсіз қышқылды әлсіз негізбен титрлеу

3.Майлар гидролизі. Реакциясын жазыңыз.

Тірі организмде гидролиз реакциясы катализатор (фермент) эсерімен жүреді, ал организмнен тыс жерде сілті катализатор қызметін атқарады жэне қыздыру қажет.

Егер майдың гидролизденуі сілтінің эсер етуімен жүретін болса, ондай реакцияны сабындану деп атайды. Бүл кезде май қышқылдарының түзы түзіледі, ондай түздар сабын д.ат. Сабын дегеніміз май қышқылдары натрий түздарының қоспасы. Май қышқылдарынң калий түздары сүйық болады, олар медициналық сабын д.ат.

4.Өсімдік және жануар белогы, спиаттама

49 билет

1.Аналитикалық сигнал.

Барлық аналитикалық әдістер аналитикалық сигналды өлшеу мен анықтауға негізделген.

Аналитикалық сигнал-бұл заттардың физикалық және химиялық қасиеттерін анықтау үшін және компоненттердің сандық, сапалық мөлшерін табу үшін қолданатын факторлар.

Физикалық анализ әдісінде (химиялық реакциясыз) аналитикалық сигнал ретінде қайнау температурасын алады;

Гравиметриялық анализде аналитикалық сигнал ретінде тұнбаның массасын алады; Титриметриметриалық анализде аналитикалық сигнал ретінде титрдың көлемі алынады.

Физико-химиялық анализ әдісінде аналитикалық сигнал ретінде физикалық мәндерді алады. Мысалы, тоқ күші, оптикалық тығыздық, электр өткізгіштіктер

2.Тұнбаның ерігіштігіне әсер ететін факторлар. Тұнбаның ерігіштігіне әсер ететін факторлар.

1. Ерітіндінің рН-ң өзгеруі – сутегінің көп иондары тұнбаның еру қабілетін арттырады.

2. Ерітіндінің құрамында кешен түзуші заттар болса-тұнба ериді.

3. Тұз эффектісі-тұнбаның ерігіштігі ұқсас иондары жоқ басқа тұздардың қатысуы мен артады.

Бөліп түнбаға түсіру. Ерітіндіде қатысатын бірнеше иондар тұнба түзеді. ЕК-ке байланысты тұнбаға түсу реті: бірінші ЕК-аз тұнба арықарай ЕК-тің артуына байланысты тұнба түзіле береді.

Тұнбаға түсіру әдісінің схемасы:

Пробаны (затты) өлшеу және еріту;

- Анықтайтын компонентті тұнбаға түсіру;

- Сүзу және жуу;

-Кептіру және қақтау (прокаливание);

- Өлшеу және анализ нәтижесін есептеу.

Бұлардың ішіндегі негізгісі тұнбаға түсіру. Тұнбаға түсіргішті дұрыс таңдау мен тұнбаға түсіру заттың формасына, структурасына, тұнбаның тазалық дәрежесіне және оның мөлшеріне, концентрациясына байланысты болады.

3.Зат алмасудағы липидтер алмасуы. Липидтердің алмасуы төрт кезеңнен тұратын сатылы процесс. Ол кезеңдер мыналар : ас қорыту, сіңіру, аралық алмасу және сол алмасуының ақырғы өнімдерінің пайда болуы. Липидтердің қорытылуына өт / бауыр клеткаларының шырыны, секреті /, ұйқы безінің және ішектің сөлдері қатысады. Ұйқы безінде ас қорыту ферменттері көп болады. Олардың әсерімен липидтер денесіне сіңетіндей дәрежеге жетеді.

Майлардың негізгі массасы /95-97 %/ ащы ішек бөлігінде, ең алдымен, он екі елі ішекте қорытылады. Өт қышқылдары май тамшыларының бетіне сорылады да, жұқа қабық құрады. Бұл процесті эмульгация деп атайды.

Ішек шырыш қабығының клеткаларында жоғары май қышқылдары глецеринмен қосылып, қайтадан май/ жануардың белгілі бір түріне тән майы/ түзіледі, яғни ресинтезделеді.Ресинтез - гид–олизге керісінше процесс.

Майлар лимфа жүйелерінің тамырлары және көкірек тармағы арқылы қанға келіп түседі. Бұдан кейін майлар май депосына /қоймасына/ қор ретінде жиналады.

Жоғары май қышқылдарының организмде ыдырау механизмін неміс биохимигі Ф. Кнооптың 1904ж ұсынған “май қышқылдарының В – тотығу теориясы” түсіндіре алады. Бұл теория бойынша организмде май қышқылдарының ұзын көміртек тізбегі тотығудың әрбір айналымында екі атом көміртегіне карбоксил тобы ұшынан қысқарып отырады. Табиғи май қышқылдарында әрқашан көміртек атомдарының жұп сандары болады, демек екі еселенген үзіндіге толық ыдырай алады.

Май қышқылдарының В – тотығу метохондрияда өтеді. В – тотығуының ферменттері метохондрияда шоғырланған, ал ацил – КоА – ның пайда болуы цитоплазмада өтеді.

Жоғары май қышқылдары организмдегі химиялық энергияның ең маңызды көзі болып келеді. Стеарин қышқылының бір молекуласының толық ыдырауынан ацетил КоА – ның 9 молекуласы пайда болады :

Липидтер тек ыдырап қана қоймай, организмде түзіле де алады. Майлардың биологиялық түзілуі үш негізгі сатыдан тұрады : глицериннің, жоғары май қышқылдарының пайда болуы және олардың триглецерид молекуласын құрауы.

4.Фотосинтез және хемосинтез

Фотосинтезді зерттеу барысындағы ең басты мәселелердің бірі — осы процестің өсімдіктердің жасыл жапырақтарында жүзеге асуы құбылысын ашу. Бұл сұраққа нақты жауап берген неміс ғалымы Т.В.Энгельман болды. Ол фотосинтез процесінің хлоропластарда жүретінін дәлелдеу үшін жасушаның әр түрлі бөліктерін кішкене сәуле шоқтарымен жарықтандыруға болатын микроскоп құрастырды. Жасушаның жеке бөліктерін жарықтандыра отырып, оның қай бөлігінің фотосинтезге кабілетті екенін зерттеді. Сөйтіп, ол жасушаның қай бөлігі фотосинтез процесі үшін жарық қабылдағышы бола алатынын дәлелдеді. Фотосинтездік белсенділікке талдау жасау үшін ол тек анаэробты жағдайды ғана талдап алды Фотосинтез процесі екі сатыға бөлінеді. Жарық және қараңғы фазалары

Хемосинтез процесін 1887 жылы орыс ғалымы С.Н. Виноградский ашқан. Ол күн сәулесі қатыспаса да, көмірқышқыл газын ассимиляциялайтын хемосинтездеуші микроорганизмдерді тапқан.Қазіргі кезде электрон донорлары ретінде H2S сияқты заттарды және әр түрлі металл иондарын қолдана отырып, С09 ассимиляциясын жүзеге асыратын хемосинтездеуші микроорганизмдер табылған. Олардың барлығы энергияны әр түрлі бейорганикалық заттардың тотығу-тотықсыздану реакцияларынан алады. Осы микроорганизмдердің тіршілік әрекеті нәтижесінде күкірт және металл кен орындары пайда болды. Қазақстанда хемосинтездеуші микроорганизмдерді іздестіру жүргізілуде және оларды практикада су құрамында болатын улы, ауыр металдарды бейтараптандыруға қолданады. Сол сияқты алтын, т.б. бағалы металл кендерін байыту мақсатында қолдану сияқты ғылыми зерттеу жұмыстары да кеңінен жүргізілуде.

50.билет

1.Заттың молярлық массасының эквивалентін есептеу

Химиялық элементтер бір – бірімен әрекеттесіп қосылыс түзгенде, ондағы элементтердің мөлшерлері әр уақытта тұрақты болатынын құрам тұрақтылық заңы көрсетеді. Сондықтан химияға эквивалент түсінігі енгізілді.

Эквивалент – екі элементтің немесе екі заттың бір – бірімен қалдықсыз әрекеттесетін тең мөлшерін көрсетеді.

Элементтің эквиваленті дегеніміз сутегі атомдарының 1 молімен әрекеттесетін немесе сондай молді қосылыстан ығыстырып шығаратын мөлшерін айтады.

Мысалы, иодсутекте НІ сутегінің 1 молімен қосылып тұрғандықтан

иодтың эквиваленті 1 мольге, күкіртсутекте H2S сутегінің екі молімен қосылысатындықтан күкірттің эквиваленті 1 :2 мольге, аммиакта NH3, азоттың эквиваленті 1 : 3 мольге, силанда SiH4, кремнийдің эквиваленті 1 : 4 мольге тең. Эквиваленттің 1 эквивалентінің массасын оның эквиваленттік массасы дейді, ал ол г/мольмен көрсетіледі. Жоғарыда келтірілген қосылыстарда иодтың, күкірттің, азоттың, кремнийдің сәйкес эквиваленттік массалары мынадай: 127 г/моль, 32 :2 = 16 г/моль, 14 : 3 = 4,76 г/ моль, 28 : 4 = 6,5 г/моль.

2.Гравиметриялық анализ әдісінің мәні. Айдау әдісі және тұнбаға түсіру әдісі

Аналитикалық химия теориялық негіздері қоғамтану пәнінің заңдары, Д. М. Менделеевтің периодтық заңы, зат массасының және энергияның сақталу заңы, заттың құрам тұрақтылық заңы, массалық әсерлесу заңы А. М. Бутлеровтың химиялық құрылыс теориясынан құралады. Аналитикалық химияда анализдеу мен синтездеу тығыз байланысты. Анализ-бұл заттардың құрам бөлігін анықтауға және химиялық қосылыстарды синтездеуге, түсті ерітінділерді, ерігіштігі аз кристалды заттарды зерттеуге негізделген. Сандық және сапалық анализ негіздерінің әдістері. Аналитикалық химия екі бөлімнен тұрады: химиялық (классткалық) және физика-химиялық анализ. Химиялық анализ әдісі екі негізгі бөліктен тұрады: а)гравиметриялық; б)титриметриялық. Физика - химиялық анализ әдісі:

а)оптикалық анализ және спектралды анализге,

б)электрохимиялық анализге

в)хроматографиялық анализге және т.б. бөлінеді.

Бұлардан да басқа әдістер бар, мысалы: металлдарды анықтау, судың кермектілігін анықтау, тамақ өнімдерін анализдеу, органикалық қосылыстарды анықтау. Соңғы жылдары компьютерді және математикалық әдістерді химиялық анализдерде кеңінен қолданып келеді.

Заттармен азық-түліктердің сапасын анықтау әдістеріне қойылатын талаптар:

-Әдісті стандарттау және унификациялау;

-Анализдеу әдістемесін бекіту;

Заттың сапасын көрсететін құжатта тіркеу.

3.Коферментерге жалпы сипаттама.

Коферменттер ( лат. тілінде Ко-бірге және фермент деген сөзден ишыққан) – құрамында белок жоқ органикалық қосылыстар, олар апоферментпен тығыз байланысқан.

Коферменттер – төменгі молекулалы заттар, олар жоғары температураға төзімді келеді және ферменттің белоктық бөлігінен оңай ажырайды.

Көптеген ферменттер витвминдерге жатады немесе витаминдер туындысы болып табылады. Коферменттерге активті тобы бар витаминдер –тиаминпирофосфат ( В1 витаминінің туындысы), никотинамидті коферменттер (РР витамині) жатады. В2, В6, В12 витаминдері және т.б. витаминдер кіреді. Сондықтан да витаминдер жетіспеуі коферменттердің синтезін бұзады, соның салдарынан тиісті ферменттердің түзілуі тежеледі. Осыдан зат алмасу бұзылады және адам мен организм бір қалыпты тіршілік ете алмайды.

Витаминдік емес коферменттер де бар, мысалы, металлпорфириндер, нуклеотидтер, пептидтер, т.б. Мұндай коферменттер зат алмасудың аралық өнімдерінен түзіледі және әрқашан организмде болады.

Биохимиялық реакцияларда коферменттер екі түрлі қызмет атқарады:

Күрделі фермент құрамында субстраттың(фермент әсер ететін зат) катализдік өңделіп өзгеруіне қатысады, бұл кезде кофермент оның активті ортасына енеді;

Бір субстраттан екінші субстратқа электрондарды, протондарды тасымалдайды

4.Гормондарға жалпы сипаттама.

Гормон дегеніміз – биохимиялық процестерді реттейтін және адам мен жануарлардың асас маңызды тіршілік қызметіне қоздырушы әсер ететін химиялық зат.

“Гормон” деген термин гректің қоздырамын деген сөзінен шыққан (hormao – қоздырамын, қозғалтамын). Химиялық құрамына қарай гормондар – белок, полипептид, липидтер немесе стероидтарға жатады. Гормондар ішкі секрециялық бездерден басқада, ас қорыту жолының мүшелерінде, бүйректе, бауырда да түзіледі. Барлық гормондар ағзадағы зат алмасу процестеріне әсер етеді.

Гормондар тек жасуша деп аталатындарға ғана әсер етеді, ол клеткалардың ерекше маманданған рецепторлары (receptor – қабылдаушы деген латын сөзінен шыққан) болады, ондай рецепторлар плазмалық мембранаға немесе клетка ішіне орналасақан және олармен байланысқан. Гормондар тиісті рецепторлармен өзара әрекеттесу нәтижесінде ғана биохимиялық процестергеәсер етеді, биохимиялық процестерді тездетеді, ал кейде тежейді. Гормонның жалпы өмірі ұзақ емес, әдетте ол бір сағатттан кем.

Гормондар ағзада аса маңызды үш түрлі қызмет атқарады:

-физикалық, жыныстық жетілуіне және ақыл-ойдың дамуына көмектеседі;

-физиологиялық мүмкіндік жасайды және оны қамтамасыз етеді;

-бірқатар асас маңызды физиологиялық көрсеткіштердің (осмостық қысымының, қандағы глюкоза деңгейінің) бірқалыпта болуына қамтамасыз етеді Эндокрин бездерінің құрылым мен қызметін, одан бөлініп шығатын секреттерді және зат алмасуда гормондардың реттегіш механизмдерін зерттейтін биохимия тарауын эндокринология деп атайды.

Соңғы кездерде өсімдіктерден де олардың өсуін реттейтін гормондар табылған. Химиялық табиғатына қараай гормондар 4 топқа бөлінеді.

-Белоктік және пептидтік: инсулин, глюкагон, гипофиз, гипоталамус, қалқанша маңындағы без гормондары.

-Тироксин, адреналин, норадреналин, т.с.с. амин қышқылдарының туындылары болып табылатын -гормондар.

-Стероидтық: жыныс бездерінің гормоны, бүйрек без гормоны, т.б.

-Жергілікті әсер ететін гормондар: полиқанықпаған май қышқылдарының – простагландиндер

51.билет

1.Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары. Нейтралдау әдісінің графикалық көрнісі.

Қышқылдық – негіздік әдіс.

Н+ + ОН- Н2О – бұл әдіс осы реакцияға негізделген.

Қышқылдық – негіздік титрлеу әдісінің екі түрі бар:

• алкалиметрия – титрант – негіз титрлейтін ерітінді – қышқыл

• ацидиметрия – титрант – қышқыл титрлейтін ерітінді – негіз.

Бұл әдісімен Н+ және ОН- концентрациясы өзгереді. Яғни титрлейтін ерітіндінің рН өзгереді. рН-тың белгілі бір мәнінде эквиваленттік нүктеге жетеді, осы кезде титрлеуді тоқтатамыз.

Қышқылдық – негіздік титрлеу индикаторлары.

Э. Н. анықтау индикатордың көмегімен жүргізіледі, рН – тың белгілі мөлшерінде ерітіндінің түсі өзгереді. Индикатордың түсінің өзгеруі. Освальдтың иондық теориясына және хромоформ теориясына негізделеді.

Титрлеу қисығы.

Титрлеу қисығы индикаторды анықтау үшін қажет. Титрлеу қисығын рН есептеу арқылы тұрғызады: 1) Э.Н. дейін ; 2) Э. Н. 3) Э . Н. кейін.

Э . Н. – ге жақын жерде рН-күрт өзгереді титрлеу биіктігі пайда болады. Титрлеу биіктігінде жатқан индикатор титрлеу ---

Биіктік мәні титрлейтін ерітіндінің концентрациясына байланысты. Титрлейтін ерітінді әксіз болса, биіктік төмен болады. Биіктік азайған сайын қолданатын индикатор да азаяды.

Титрлеудің - 4 түрі бар:

- күшті қышқылды күшті негізбен және керісінше титрлеу;

- әлсіз қышқылды күшті негізбен және керісінше титрлеу;

- күшті қышқылды әлсіз негізбен және керісінше;

- әлсіз қышқылды әлсіз негізбен титрлеу.

2.Тұнбаның ерігіштігіне әсер ететін факторлар.

Тұнбаның ерігіштігіне әсер ететін факторлар.

1.Ерітіндінің рН-ң өзгеруі – сутегінің көп иондары тұнбаның еру қабілетін арттырады.

2.Ерітіндінің құрамында кешен түзуші заттар болса-тұнба ериді.

3.Тұз эффектісі-тұнбаның ерігіштігі ұқсас иондары жоқ басқа тұздардың қатысуы мен артады.

Бөліп түнбаға түсіру. Ерітіндіде қатысатын бірнеше иондар тұнба түзеді. ЕК-ке байланысты тұнбаға түсу реті: бірінші ЕК-аз тұнба арықарай ЕК-тің артуына байланысты тұнба түзіле береді.

Тұнбаға түсіру әдісінің схемасы:

Пробаны (затты) өлшеу және еріту;

- Анықтайтын компонентті тұнбаға түсіру;

- Сүзу және жуу;

-Кептіру және қақтау (прокаливание);

- Өлшеу және анализ нәтижесін есептеу.

Бұлардың ішіндегі негізгісі тұнбаға түсіру. Тұнбаға түсіргішті дұрыс таңдау мен тұнбаға түсіру заттың формасына, структурасына, тұнбаның тазалық дәрежесіне және оның мөлшеріне, концентрациясына байланысты болады.

3.Белоктардың химиялық қасиеттері.

Белоктар үлкен молекулалы зат, ол жартылай өткізгіш мембранадан өте алмайды. Ерітіндінің түбіне шөгу уақытына, еріткіштің температурасына, тығыздығына және тұтқырлығына байланысты есептеу жолымен белоктың массасын анықтайды (Т. Сведберг әдісі). Белоктардың молекулалық массасы дальтон (Д) өлшемі бойынша беріледі. Кейде молекулалық массаны килодальтон (КД) өлшемімен де береді. 1Д сутегі атомының массасына тең болады (1,6∙10-24 г.)

Дальтон дегеніміз – берілген зат молекуласының сутегі атомынан қанша есе ауыр екенін көрсететін шама. Дальтон термині мен молекулалық масса ұғымы бірін-бірі алмастыра алады. Мысалы, 16 000 Д белоктың молекулалық массасы да 16 000 болады.

Рибонуклеаза 12 4000 д немесе 12,4 КД.

Многлобин 17 000 Д немесе 17 КД.

Жұмыртқа альбумині 45 000 Д немесе 45 КД.

Гемоглобин 68 000 Д немесе 68 КД.

Уреаза 480 000 д немесе 480 КД.

Мұндай әдістерді іске асыру үшін қымбат жабдық, мысалы, анализ жасайтын ультрацентрифуга қажет. Белоктың молекулалық массасын, молекулалық массасы белгілі белоктардың электрофорездік жылдамдығымен салыстыра отырып анықтайды.

4.Биохимияның ғылым ретінде дамуы.

Биохимия дегеніміз тірі организмдегі кездесетін заттардың химиялық құрамын, құрылысын, қасиеттерін, олардың өзара алмасуын және тірі организмдегі жүретін химиялық процесстерін зерттейтін ғылым. Осы құбылыстар мен тірі организмнің қоршаған ортамен энергия мен зат алмасуын метаболизм деп атайды.

Биохимия ғылымының зерттеулері адам өмірінде маңызы зор. Өйткені көптеген аурулар биологиялық заттардың зақымдалғанынан, мутацияға ұшырағаннан немесе ферменттік жүйелердің дұрыс істемеуімен байланысты (мысалы: генетикалық аурулар, диабет және т.б.). Биохимия арқылы алынған білім осы аурулардың негізін тауып, емдеуге көмектеседі. Сонымен қатар биохимия тамақ, арақ-шарап, сыра, сүт, консерві өнеркәсіптерінде, нан және кондитер өнімдерін пісіру, тері өңдеу, фармация, биотехнология мен ауыл шаруашылығында қолданылады.

52.билет

1.Химиялық анализ әдісі: гравиметриялық;Гравиметриялық анализ әдісінің мәні.

Гравиметриялық анализ заттардың массасын анықтауға негізделген.

Гравиметриялық анализдің екі түрі бар: айдау әдісі және тұнбаға түсіру әдісі.

айдау әдісімен ұшқыш заттардың массасын анықтайды;

 тұндыру әдісімен тұнбаға түсетін заттарды анықтайды.

Гетерогенді ортадағы тепе-теңдік (С.Ж.Ж.- студенттің жеке жұмысы)

Аз еритін қосылыстарды тұнбаға түсіргенде гетерогенді жүйемен кездесеміз. Тұнба ерітіндімен беттескенде екі жүйе болады –қатты және сұйық. Бұл жағдайда тұнба ериді, осы кезде динамикалық тепе-теңдік орнайды.

тұнба АВ А⁺ + В^- ер-ді.

Массалық әсерлесу заңы бойынша, тепе-теңдік орнағанда,

 К_АВ немесе соnst [А⁺][В^-]  К_Ав; соnst

мұндағы;

[А⁺][В^-] - концентрациялық көбейткіш (КК);

К_АВ - ерігіштік көбейткіш (ЕК).

ЕК-бұл гетерогенді тепе-теңдіктің тұрақтысы (константа) тұнба ер-ді яғни ЕК_АК [А⁺][В^-]

Титриметриялық анализ анықтауға берілген затқа жұмсалған титранттын (реактивтің) дәл көлемін өлшеуге негізделген әдіс, сондықтан оны кейде көлемдік анализ деп атайды.

Сол жұмсалған титранттың көлемі арқылы анықталатын заттың мөлшерін табады. Титрант ретінде берілген ерітіндінің концентрациясы жоғары дәлдікпен анықталған болу керек. Бұндай ерітінді титрленген немесе стандартты деп аталады. Ал титрленетін (анализге берілген ерітінді) жұмысшы енрітінді деп аталады.

Титрлеу - бұл титрант титрлейтін ерітіндіні жайлап (тамшылатып) қосып отыру.

Эквиваленттік нүкте (Э.Н.) – бұл титрлейтін ерітінді мен титранттың көлемі химиялық эквивалентті түрде тең болған кезі.

Эквиваленттік нүктеге жеткен кезде эквиваленттік заң орындалады.

Титрант ерітіндісін стандарттау – бұл оның жоғары дәлдікпен концентрациясын тұрақтандыру.

Титриметриялық анализ бірнеше топқа бөлінеді:

 титрлеу реакциясының типіне қарай;

 титрлеу әдісіне байланысты;

 титрлеу түріне байланысты.

Реакция түріне байланысты классификациялау:

 қышқылдық – негіздік титрлеу әдісі (протон алмасу);

 тотығу – тотықсыздану әдісі (перманганатометрия, иодометрия т.б.);

 кешен түзу әдісі (комплексонометрия, меркуриметрия т.б.);

 тұнбаға түсіру әдісі (аргентометрия, меркурометрия т.б.).

Титрлеу әдісі.

 тура титрлеу;

 кері титрлеу.

Титрлеу түрі.

 пипетирлеу әдісімен титрлеу;

 жеке өлшеу әдісімен титрлеу.

Титриметрия әдісіндегі есептеулер.

Титриметрия әдісінде эквиваленттік факторға (f_э), эквиваленттік молярлы масса (М_э), эквиваленттік молярлы концентрациясы (С_э), молярлы концентрация (С).

Титриметриялық анализ әдісінде концентрацияны титр (Т) арқылы өрнектейміз.

2.Физика - химиялық анализ әдіс: хроматографиялық анализ.)гравиметриялық;

б)титриметриялық.

Физика - химиялық анализ әдісі:

а)оптикалық анализ және спектралды анализге,

б)электрохимиялық анализге

в)хроматографиялық анализге және т.б. бөлінеді.

Бұлардан да басқа әдістер бар, мысалы: металлдарды анықтау, судың кермектілігін анықтау, тамақ өнімдерін анализдеу, органикалық қосылыстарды анықтау. Соңғы жылдары компьютерді және математикалық әдістерді химиялық анализдерде кеңінен қолданып келеді.

Заттармен азық-түліктердің сапасын анықтау әдістеріне қойылатын талаптар: