1. Хроматография. Теориялық негізі.

Хроматографиялық анализ бір заттың екінші затқа жұтылуына негізделген. Бұл жерде қозғалатын және қозғалмайтын фазалар болады. Қозғалатын фаза сұйық және газ тәріздес болады, қозғалмайтын фаза қатты дене. Жұтылған заттың мөлшері концентрацияға байланысты адсорбциялық изотермамен көрсетіледі.

n

Генри аймағы С

Бұны математикалық тұрде былай өрнектеледі:

n = n  ,

n – жұтылған заттың мөлшері, моль, моль;

n - берілген адсорбентке анықталатын заттың максималды жұтылу мәні, моль;

в – тұрақты мән;

с – талданатын заттың концентрациясы, моль/л.

Концентрация жоғарыламаған кезде адсорбция изотермасы түзу болуы аналитикада өте маңызды. Яғни вс1 болса, онда Лэнгмюра теңдеуі адсорбциялық түзу теңдеуге айналады, сонда n = n вс Г с, мұндағы Г – Генри коэффициенті. Адсорбцияның түзу сызықты аймағы Генри аймағы деп аталады.

Хроматография әдісінің қолданатын тәсіліне қарай колонкалы, жазықты, ал фазаның алмасуына қатысты фронталды, шығару (проявительная), заттың жұтылу механизміне байланысты адсорбциялы, ионалмасу т.б. топтарға бөлінеді.

2. Кондуктомерия. Кондуктометриялықтитрлеу. Бұлардыңматематикалықөрнектелуі

Кондуктометрия әдісі ерітіндінің электрөткізгіштігін өлшеуге негізделген. Электрөткізгіштік дегеніміз заттың бойынан электртоғын өткізу қабілеті. Ол электр кедергісіне (R) кері шама , өлшем бірлігі сыртқы Ом^-1 немесе Сименс (Си).

Мұнда аналитикалық сигнал ретінде электрөткізгіштікті алады. Электроөткізгіштің екі түрі бар: меншікті және эквивалентті электр өткізгіштік. Бұлардың математикалық өрнектелуін былай жазуға болады:

мұнда

- меншікті электроөткізгіштік (1/Омсм = Ом/см);

С_Э – молярлы концентрацияның эквиваленті (моль/л);

 = эквивалентті электрөткізгіштік (Ом/сммоль).

 - бұл иондардың қозғалғыштық жылдамдығына немесе шектелген меншікті электрөткізгіштікке байланысты. Сондықтан ₀ +  ; ₀(+) + (-) UV, мұндағы UFU₀ – катион жылдамдығы, VFV₀ – анион жылдамдығы.

Аналитикалық химияда кондуктометриялық титрлеу кеңінен қолданылады.

Бұл әдісте титрантты қосып отырып титрленетін ерітіндінің электрөткізгіштігін өлшейді. Титрлеген кезде эквиваленттік нүктеге жеткенде электрөткізгіштің мәні күрт өзгереді. Талдаудың нәтижесінде F(V) қисық тұрғызамыз. Титрлеу кезінде жүретін химиялық реакцияға байланысты титрлеу қисығы әртүрлі болады:

а е, смсм^-1 ае, смсм^-1 ae

э.н. V, мл V, мл э.н. V, мл

Электрөткізгіштің кемуі немесе азаюы иондардың қозғалғыштығымен () түсіндіріледі. Мысалы, NaOH – ты HCl ерітіндісімен титрлегенде сілтінің концентрациясы эквиваленттік нүктеге дейін кеміп электрөткізгіштік азаяды. Қозғалғыш ион ОН^- ( 200) аздиссоцияланатын Н₂О қосылысымен байланысады.

Na⁺ + OH^- + H⁺ + Cl^-Na⁺ + Cl^- + Н₂О

OH^- + H⁺ Н₂О

Ары қарай қышқылды қоса берсек электрөткізгіштік күрт өседі, себебі сутегі ионы көбейеді оның қозғалғыштығы жоғары ( 350). Na⁺ мен Cl^- иондарының қозғалғыштығы  50,  65 тең, сондықтан ол тез өседі.

3. Гормондарға жалпы сипаттама. Тірі ағзадағы рөлі.Жоғары сатыдағы жануарлар ағзасының миллиардтаған клеткалардан тұратыны белгілі және олардың бәрі бір-бірімен тығыз байланысқан. Осыншама көп клеткалар өзара үйлесімді әрекет жасайды, сондықтан ол тірі ағза денесі біртұтас болып табылады. Клеткалардың үйлесімді әрекетін жүйке жүйесінде және эндокрин бездерінде жасалатын заттар реттеп отырады.

Денедегі барлық бездерді ішкі және сыртқы бездер деп екі топқа бөледі. Сыртқы секрециялық (секреция – сөл бөлу, шығару) бездерінің өзектері арқылы олардың өнімдері, яғни секреттері қуыс мүшелерге құйылады немесе дененің сыртына шығады. Сондықтан оларды сыртқы секрециялық немесе экзогендік бездер деп атайды. Оларға сілекей, қарын, май, тер, ішек, ұйқы безінің кей клеткалары, бүйрек, бауыр т.б. жатады. Ал ішкі немесе эндокриндік бездердің өнімін сыртқа шығаратын өзектері болмайды.

Эндокрин (грек endokrin – ішке шығарамын) бездерінде немесе ішкі секреция бездерінде гормондар түзіледі, ол гормондар қанға қосылады да, қан арқылы синтезделген жерден қашықта орналасқан нысанаға алынған жасушаға жетеді. Эндокрин бездерінің гормон арқылы берілетін хабары тез емес, баяу жетеді, бірақ оның әсері ұзақ болады.

Гормондардың түзілуін жүйке жүйесі, әсіресе ми қабығы реттеп отырады.

Гормон дегеніміз – биохимиялық процестерді реттейтін және адам мен жануарлардың асас маңызды тіршілік қызметіне қоздырушы әсер ететін химиялық зат.

“Гормон” деген термин гректің қоздырамын деген сөзінен шыққан (hormao – қоздырамын, қозғалтамын). Химиялық құрамына қарай гормондар – белок, полипептид, липидтер немесе стероидтарға жатады. Гормондар ішкі секрециялық бездерден басқада, ас қорыту жолының мүшелерінде, бүйректе, бауырда да түзіледі. Барлық гормондар ағзадағы зат алмасу процестеріне әсер етеді.

Гормондар тек жасуша деп аталатындарға ғана әсер етеді, ол клеткалардың ерекше маманданған рецепторлары (receptor – қабылдаушы деген латын сөзінен шыққан) болады, ондай рецепторлар плазмалық мембранаға немесе клетка ішіне орналасақан және олармен байланысқан. Гормондар тиісті рецепторлармен өзара әрекеттесу нәтижесінде ғана биохимиялық процестергеәсер етеді, биохимиялық процестерді тездетеді, ал кейде тежейді. Гормонның жалпы өмірі ұзақ емес, әдетте ол бір сағатттан кем.

Гормондар ағзада асас маңызды үш түрлі қызмет атқарады:

1)физикалық, жыныстық жетілуіне және ақыл-ойдың дамуына көмектеседі;

2)физиологиялық мүмкіндік жасайды және оны қамтамасыз етеді;

3)бірқатар асас маңызды физиологиялық көрсеткіштердің (осмостық қысымының, қандағы глюкоза деңгейінің) бірқалыпта болуына қамтамасыз етеді.

Эндокрин бездерінің құрылым мен қызметін, одан бөлініп шығатын секреттерді және зат алмасуда гормондардың реттегіш механизмдерін зерттейтін биохимия тарауын эндокринология деп атайды.

Соңғы кездерде өсімдіктерден де олардың өсуін реттейтін гормондар табылған. Химиялық табиғатына қараай гормондар 4 топқа бөлінеді.

1.Белоктік және пептидтік: инсулин, глюкагон, гипофиз, гипоталамус, қалқанша маңындағы без гормондары.

2.Тироксин, адреналин, норадреналин, т.с.с. амин қышқылдарының туындылары болып табылатын гормондар.

3.Стероидтық: жыныс бездерінің гормоны, бүйрек без гормоны, т.б.

4.Жергілікті әсер ететін гормондар: полиқанықпаған май қышқылдарының – простагландиндер.

мысалы ретінде 2-3 гормон: Қалқанша безінің гормондары

Қалқанша безі – ішкі секреция бездерінің ішіндегі негізгілерінің біреуі.Ағзада айналып отыратын барлық қан тәулік бойы бірнеше рет қалқанша безі арқылы өтеді де, оның бөліп шығарған секретін барлық ұлпаларға және мүшелерге жеткізіледі.Қалқанша без гормондарының алмасуын реттеудегі маңызын осыдан байқауға болады.

Сүтқоректі жануарлардың қалқанша безі мойынның ортасына таман,көмейдің астына орналасқан.Ол онша үлкен емес.Бездің ішінде ”коллоид” деп аталатын қоймалжың массасы болады. Коллоид құрамында белок,йодқа бай тиреоглобулин бар. Қалқанша безінің негізі де әсіресе активті гормоны тироксин мен трийодтиронин. Ұйқы безінің гормондары. Омыртқалы жануарлардың көпшілігінің ұйқы безі он екі елі ішектің шажырқайында,қарынға таяу орналасады. Сондықтан оны халық арасында шажырай безі деп те етай береді. Оның құрамында ас қорыту ферменттері бар. Сол ұйқы безінде түзіледі де, түтікшесі арқылы он екі елі ішекке барады. Ал гормондары қанға қосылады. Ұйқы безі көмірсулардың алмасуын реттейтін гормондар өндіреді. Онда 4 түрлі клеткалар болады:альфа,бета,гамма,дельта клеткалар. Соңғы жылдары мұнда Е және К клеткалары табылды. Альфа және бета клеткалар инсулин және глюкогон гормондарын бөліп шығарады.Альфа клеткалар дөңгелектеу, бета клеткалар дөңгелек призма тәрізді болады. Альфа клеткалар бета клеткалардан гөрі 4 еседей болады. Инсулин молекуласы тең емес екі полипептидтік тізбектен құралған. Ол – S-S – байланыс арқылы жалғасқан. Кіші полипептидтік тізбекте 21 амин қышқылы, үлкен полипептидтік тізбекте 30 амин қышқылы бар. Ұйқы безінің екінші гормоны – глюкагон. Глюкагон дегеніміз – 29 амин қышқылынан құралатын, бір тізбекті полипептид. Глюкагон гормонын гипергликемиялық фактор деп те атайды. Инсулин мен глюкагон бір-бірімен байланысты қызмет атқарады.