Балакан Әлгсә. Алтн бумб

X

205

Балакаев Алексей Гучинович

ЗОЛОТАЯ БУМБА

Роман. На калмыцком языке,

Редактор Е. А. Буджалов. Художник М. И. Оетапенко. Худ. редактор В. П. Бессонов

Техн. рёдактор В. Б.-У. Арбакова.

Корректоры Б. Г. Бембинова, М. О. Шургучицова.

Калмыцкое книжное издательство, ул. Революционңая, 8

Сдано в набор, 177Ү1-<74 г. Подписано ® печать. 2ЛХ-74 г.

Республиканская типография Управления по делам издательств, полиграфии и книжной торговли Совета Министров Калмыцкой АССР

г. Элиста, ул. Ленина, 245,

296

Бүрүл бол<хла, Бадм Тимофейинүр ирв. Дархн, нүү>. ргсн шиңгрҗ одсн күдр һаран өмнән делгәд, ик байртаһар көвүг тосв.

*— Менд, менд, һәрд!.. Би чамаг ирсиг еоңсув. Көвүн тенд кесн көдлмшиннь тускар цәөлһҗ өгчкәд;

аш сүүлднь саналдв:

—Киштә яһад ухаһан сольснь нанд медгдҗ өгхш...

—Киштә баатр күүкн бәәҗ. Сүүл-ин өдр күртлэн сөрлцә кев. Болҗ өгсн уга. Күүнә әрүн дурнас тана йосн даву 'бәәҗ. Күчәр, күлхин нааһар гишң, мөрнд теңнәд өгч тәвб... Чи, Ба^м, мини буруг тәвҗ хәәрл...

Би Киштәг хадһлҗ чадсн угав. — Дархн толһаһан ург-

шан кев.

Надя бичкн хәәрцг уудлад, дөрвлҗн цаас һарһҗ өгв:

— Мә, Киштән улдәен бичг. Бадм умшв:

«Үнтә Бадм минь, би ашднь чам талан хәрү ирхв. Күлә, күлә, күлә! Чини Киштә».

һазаһас Тарха орҗ ирв. Бадмиг үзәд байрлад одв, хойр көвүн теврлдв. Тер <бийнь Тарха, уүрән эс итксн бәәдлтәһәр, дархнд үг келхәсн урд, Бадм тал колыҗ хәләв.

— Кел, кел... Энчн маңа күн, — гиҗ Тимофей маасхлзҗ инәв.

— Хагт көдлҗәх улс буцлһ кехәр үгцәд авчкв. Дбрҗин Боран өмн 'иим. неквр тәвҗәнәвдн...

Тарха хурһан дарад, зәәсңгин өмн тәвҗәх неквриг тоолв. Бадм үүриннь келҗәхиг ик оньган өгч соңсв, Тархан үг'болһниг дахад байсад бәәнә.

Эн хойр көвүг үзәд, дархн Тимофейин зүркн амрад бәәнә: нег җилин хоорнд эдн иигәд төлҗәд одв. Хальмг

Әмтн дуид, эврәннь зөвин төлә ноолдх шин улс һарчана...

Тимофейин чирәд байрин инәдн, хаврин бамб цецг мет, залрв.

Амнд дүургәд элс кечксн мет. Хол хагсад, шүднд за>

24

давад һартлнь керг кеҗ кесгтән ардаснь һәәхнә. Тер тедниг бийән өврҗ хәләҗәхиг иүднәннь (булңгар үзәд йовна.

Станции өмнк толһаг давад, Батлугин хагсу һолар орҗ ирхлә, хаалһ баг-баг урһси сухан дундаһур авад орв. Эргнд тег суняһад унтад кевтнә. Тачкнсн,. күңкнсн төмр хаалһар йовсна хөөн эн дүүрәнд зүркнь күрд гиҗ талваһад, кесг җилин туршарт түрүн болҗ цогцнь төвкнүн бәәдлд саатулгдҗ, негт заядар тачкнад инәх, негт өргәд дуулх дурнь күрәд йовна, Болв тер догшн һазрас хәрҗ ирҗ йовх күн болад, бийән бәрҗ чадв.

Манҗ гертән ямаран бәәдлтәһәр орхан ик бахмҗтаһар ухалв... «Кермә йирдән... үзн үкс тосҗ ирх... экм бас... Көвүм таньхн уга... Хойр наста үлдсн көвүн намаг үзхләрн,. һарад зулх чигн йовдл харһх...» Манҗ мусг* мусг 'Инәчкәд, санв: «Бүлм бүрн-бүтн, әмд-менд бәәдг болхий?..» Эн хамгин ик әәмшгтә, темдгго, догшн тоолвр. Энүнәс авн, зүсн-зүүл зөзүртә тоолврмуд Манҗин өрчиг бурһудҗ зовав.

Манҗ Кермә хойр түрүн эшнд, дөчн негдгч җилин туршарт, таслвр уга хоорндан бичгүд авлцад бәәдг билэ. Зуг дәәнд бийнь бийдән эзн биш. 1942-ч җилин эклцәр, цергин ахлачнр Манҗиг өшәтнә тылд, партизанмуд тал йовулв. Эн җилмүдин туршарт Манҗд гертән биш, даалһвр өгәд йовулсн төрскндән бийән зәңглхд, көдлмшэн илгәхд күчр болдмн, Төрскн нутг Бадмин Манҗин күчр көдлмшиг йилһәд, үнәрнь ачлад, күнд шавин хөөн герурнь сулдхв.

Тегәд чигн тер, эн Батлугин сухас дунд һанцарн йовхларн, гер-бүлән яһв-кегв гиҗ зовҗ йовна. Батлугин емнк толһаг өөдләд һархла, өмннь өргн у, кесг җилин туршарт иҗлдсн, таньДг һазр делвәҗ налав. Хар Модна һолыг һатлһҗ тәвсн ут модн тагт өмнк кевтән деегәрнь кесг машид, тергд йовснь харгдв. Тагтын дораһар һарсн. урсхул уга Хар Модна һол, нарна толянд олн нүдәр гнлвкҗ чирмәд, деегшән, Сәәни Экни хавтхр тал сунад, баахн сеерин ц'а хаҗуд одҗ билрнә. Сер һатцас Сәәни Экн үзгдхш, болв Җовалгии Хар өндр маңхаһад, җирлһән болад бәәнә.

Төрскн һазран үзсн Манҗ, таалмҗас сүлдрлсн цогцднь чидл немгдәд, гүүхәрд гишң уралан зүткв.

Өрч дотрнь байрта дууна айс бийнь җиңнәд йовна,

159

цаасан залудан өгхләрн, Манҗин калошта көл үзәд, чи' шкв:

хойр халхинь үмсәд, үсинь зөрц үүмүләд оралдулҗ-ора- лдулҗ оркв.

Эн өдрәс авн Манҗ Булһнд улм тохнятаһар сәәнәр бичдг, то тоолдг дасхв. Булһна чееҗ билгтә бәәҗ, Манҗин өгсн даалһвриг тер цагаснь өмн күцәҗ, умшдг, бичдг, тоолдг, эсвлдг урдкасн ончта сәәнәр дасад, залуһан байрлулв.

■—Чи, хәләхнь, бәәһә-бәәҗ академик чигн болх бәәдлтәч, — гиҗ Манҗ иньгән наадлв.

Бадмин Манҗ педтехникум чиләлә. Тер дундын медрлән өөдлүлхәр ода Әәдрхнә пединститутд заочн орв.

Асхн болһн гергн залу хойр бичлһнә столын ард сууһад, негнь то эсвлнә, наадкнь — педийститутын контрольн даалһвр күцәнә. Иигәд сууҗаһад, негнәннь тоха наадкинләһән харһхла, хоюрн нег-негнүрн ширтлдҗәһәд, инәчкәд, сурһулян цааранднь дасна.

Нег дәкҗ иигәд сууҗаһад, Булһн генткн ормасн босад, этажерк деер бәәсн дегтрмудәс улан һадрта Ленинә том секәд, цаас һарһв. Тер цаасан Манҗин өмн авч ирәд тәвәд, альхзрн деерәснь дарчкад сурв:

'—Энүн дотр юн бәәхинь меднчи?

Булһн һаран авб. Манҗ цааоиг үзн, байрлҗ хәәкрв:

— Мана ханьцсн өдр! Маңһдур дигтә җил болх! Мә чамд!

Манҗ ручкан стол деер шивчкәд, босад Булһниг теврв.

Маңһдуртнь хамдан көдлдг багшнран дуудад, тедн нәр һарһв. Шакка, Үлмҗин Тарха, Надежда Тимофеевна эдн бас ирцхәв. Манҗ гергндән час белглв. Нег багшин авч ирсн белгт әмтн инәлдҗ шууглдв, зуг һанцхн Булһн ичәд, дун уга улаҗ одв.

Белтргә Мөңк пидг багш шилин амнд резин ууҗ зүүһәд, деернь нилх күүкдин книлг өмскәд авч ирҗ.

Олна инәдн икдх дутман, Булһн улм бичкрэд, гиичнрәсн бултв.

Эн нәәрин хөөн нег асхн суутл, Булһн ичн, байсҗ залудан келв:

—Көндрәд бәәнә.

192

— Юй көндрнә? — гияс Маиҗ сурчкад, гергңәннь хә< ләцәр келсн уги-ннь утхиг медәд, байрлв.

Булһн залуһиипь һарнг авад бөөрдән шахв.

— Күүхний?гиҗ Манҗ байрлҗ сурв.

— Яһҗ медхв. Авдрт бәәсн шаһан алц тань медгдд-

мн биш.

— Уга, сәәхн иньгм, нанд күүкн кергтә!.. — Манҗ Булһна һар*иг чаңһар атхчкад, саначрхҗ келв:—Мед- жәнчн, Бхлһн, күүк һарһ, Долорес гиҗ нер өгхмн. Өдгә цагт орчлңгд түүнәс ачта, күндтә нерн уга... Долорес

Ибаррүри...

Удсн ута, үвлин каникулмуд эклв. Бадмин Манҗ пед- «йстктутд шүүвр өгхчболад, Әәдрхн тал йовҗ одв.

16.

Булһнд һашута зәңг ирв.

Колхозин ахлач Үлмҗин Тарха, цаһан бор мөр татсн аанас бууһад, герт орв. Түрүләд шуһуд дөрвлҗн моддар гер кеһәд наачасн Элвгиг хәләчкәд, Булһнур өөрдв. Булһн стул тәвҗ өгәд, ахлачд келв:

—Тарха ах, суутн.

— Ханжанав, — гичкәд, колхозин ахлач берин тәвҗ вгсн стулд сул уга, зогсн бәәҗ эклв:—;Булһн, әәх юмн уга... зуг чамд нег зәңг авч ирүв. Манҗ хәлтрҗ унад, шлән авч... станцд... цааранднь Әәдрхн тал...

Эн үгмүдиг күцц соңсл уга, Булһн гүрҗәсн үсән мартад, «ях!» гиҗ хурһан зууһад, хойр нүднәсн асхрсн нульмсиг толһаһан боодг альчурин үзурәр арчв. Генткн ухан орсн мет, Булһн гүүҗ одад, авдран секәд, дотрнь бээсн хувц-хунриг һарһҗ шивәд, эврәннь өмсхән авад, Тархад келв:

— Та намаг станцур күргүлчктн, би Манҗин ардас

однав.

Колхозин ахлач, «көвүһән яһнач» — гисн бәәдлтәһәр Элвг тал хәләчкәд, зөвшәрв:

— Чамаг станцд эврән күргнәв...

Эн зәңгиг станцас .колхозин парвлян тал телефоһар аэдглҗ. Зәяг Сәәни Экиг будн мет бүркәд, күн болһна аурк түишүлв. Тедн герән хайлдад, цуһар Манҗин тал гуулдв. Багшин герин өөр Үлмҗин Тархан цаһан бор мер узчкәд, герт орхдан хөргдҗ, әмтн цанын өөр хурц-