Балакан Әлгсә. Алтн бумб

хмб... л

—Күүнд аңхрлһн гидг юмн оәәдмн.

—Би танд үгән өгчәнәв: нанас нег чигн нульмсна ду-

сал һаршго. Би залуһан үзхәр седҗәнәв.

хойр күүкд күн бәәҗ. Теднә негнднь эмч келв:

—Сестра, шулуһар операцд белдтн. Бадм<ин МанҗД операц кех кергтә.

—Болвчн та кехәр бәәнт? — болҗ сестра сурв.—Өң-: гәлт уга гиҗ консилиум шиидсн бәәнәлмн.

—Би талданар шиидүв. Мини келсиг күцәтн, — гиҗ эмч түцшҗ бәәсн сестран үгиг таслв. Талдан медәтә кү-

үкд күүнүр эргәд, тер закв. — Мария Федоровна, эн күүнд халат өгтн.

Мария Федрровңа шкаф секәд, цаһан халат һарһҗ егв. Булһн түүгинь өмсәд, эмчин ардас дахад, ут кори-

дорин^цаад захд бәәсн палатур орҗ ирв.

Хойр орн бәәнә. Деернь кевтх өвчтә улснь — цаһан

кенчрәр толһа күртлән хучата. Тедн кииһән авсн болҗ медгдхш. Үклин үнр һарсн болна. Эн бәәдләс Булһна өрч шахгдад, зүркнь менрәд, нүднь харңһурад одв, болв бер,. араһан зууһад, .бийән бәрҗ чадв.

Эмч хоран барун бийдк орндгур өөрдәд, толһа бүрксн цаһан кенчриг аярхн секв.

0, дәрк минь! Манҗин чирә чигн, түүнә дерлсн дер чигн — әдл, цаһан. Булһн аюдан уралан үкс гичкәд, эмчин, козлдур һатцас, колс гиҗ хәләсн хурц хәләцәс хоргдадг хәрү усхв. Берин чирә, хаш чолун кевтә, царцҗ одв. Нег чигн бульчңнь көндрсн уга. Зуг бичкн товч хам-

риннь хойр тана әрә чичрәд одв.

Булһна тер бәәдләс эмч, зовлң үкл хамгиг үзҗ тахШСН эмч омгшҗ зүркнь хорсв. 1ер адһмтаһар Манҗин чирәг хэрү бүркәд, берд өргәри үүдп тал һарх докъя өгв.

Лэкәд хәру одак хойр күүкд күп бэәсн хораһур орҗ иппхяв Сестра чиги, Мария Фсдоровна чигн һарч одцхаж Эмч Булһнд иег цаас өгэд келв:

195

;—Энүг удошад, һаран тәвчктм.

Булһн цаасиг өмәрҗ умшад, агчмин зуур түДс гичкәд, ик-мк үзгүдәр, түргәр һараң тәвәд оркв. һаран тәвчкәд, генткн стол дерләд, һашудҗ уульв.

— Бийән һартан автн. Танд чидл чигн, зөрг чигн бәәнә, — болҗ эмч бериг хөр'в.

Эмчин тиигҗ келх зөвтә. Тер Булһна залулаһан харһсн бәәдлиг үзчкәд, түүг ямр бат бәрцтә күүһинь ицлтәһәр медв.

—- Эн цааснд һаран тәвхләрн, залудан шиидвр һарһад оркув, яһув, — гиҗ Булһн шугшв.

—Ицх, ицх кергтә. Операцин аш сән болх гиҗ ицх кергтә. Би эврәннь халхасн цуг эв-арһан олзлнав.

—Эмч, би танд икәр ханҗанав. Залуһинм әм аврч

үзтн.

Булһн ормасн босад, залу күүни чаңһ-чаңһ ишкдләр һазаран һарв.. ,

17.

Әәдрх орхар һарсн Бадмин Манҗ станцд ирәд, бйлет авад, поезд күләв. Поезд цаглаһан ирҗ бәәхш. Эн төмр хаалһ тосхгдад, күцц җил болад уга, тер учрар„ зәрмдән график эвдрәд, поездмүд йовх диг-даран эвдрҗ одна.

Манҗд генткн тәмк татх дурнь күрв. Багш тәмкд ик оньгта биш, болв хая-хая, иигәд күләвртә болхла, эсгмҗ өвдкүртә йовдл харһхла, бийән тогтнулхар тәмк татна. Тер тәмк хәәһәД хавтхан уудлхла, хавтхснь хоосн болна.

Багш, чемодаһаң нег күүкд күүнд даалһад үлдәчкәд, зөвәр ууҗмд, станцин дорд захд ю-бис хулдҗасн гергд тал, тенд тәмк хулдгдҗах гисн тоолврта чаңһ-чаңһар ишкәд йовв. Нег чирк тәмкиг газетин өрәлд ораҗ хавтхлад, түүнәсн дор ормдан папирос ораҗ авч бәәтлнъ, деед накл талас, күрисн хар утаһан күчңдҗ цацсн паровоз, ардан, һанцхн әмт зөөдг вагод биш, теднәс талдан ачлһта кесг платформс чирсн һарад ирв.

Адһн-шидгн папиростан һал кеһәд, аашсн поездин өмнәс тосад Манҗ адһв. Генткн... Чаңһар йовлһнасв, аль тәмкин утанасв, зүн өрчнь числҗ хатхлад, кииһинь давхцулад бәәв. Тер бийнь багш, ирәд шиңкән зогсҗ йовх поездт оратшгон кергт, улм адһҗ өгв, юңгад гихлә, поезд, буфермүднь күцц әәһән алдад уга бәәтл, дәкнәс кө-

196

мудта бәәсн чееҗднь нарна толян герлтҗ мандлсн болад, одахн седклинь бүрксн һашута зовлңган мартҗ, икмкәр ховдглҗ книһән авад, байртаһар Булһнаннь һариг үмсҗ, серглңгәр маасхлзҗ инәһәд келв:

— Гем уга, Булһн, зовлңд авлгдҗ өгхн угавдн! Дәкәд зөвәрт ухалҗаһад, Манҗ арһул-арһул, һанцхн

иньгтнь соңсгдмар келв:

— Эңкр иньгм, Булһм, яһсн сәәхн күмбч! Чамлам әдл сәәхн күн эн бүкл делкә деер уга!..

Манҗин арһулхан келсн эн үгмүд Булһна чикнд соньн җигтә айсар күңкнәд, бүкл делкән күмн-әмтн түүнлә хамдан эн сидтә үгмүдиг соңссн болҗ медгдәд, җивр урһав.

Булһна хОйр нүдн терзәс тусҗах нарна герлд, заль падрҗ асад, җирһлиннь туршд йүүгдш уга байрар чееҗнь дүүрәд, өрч дотрк зүркнь күгдлҗ цокад, эңкр Төрскән болн бүкл сәәхн орчлңгиг теврҗ таалх бәәдл һарч, Манҗин өмн кезәд чигн сүүрлш уга нарн мет мандлв...

199

ДӨРВДГЧ әңгнь

Җирһлән җидин үзүрт влпй, Җилв-бахаи Төрскндәя нерәдяй, Әрүн өрчәсн зүркән һарһҗ Әмтнэннь төлэ цусан асхяй.

Халыиг дәэчярин эн андһар—ар һазрт үлдәд, ахнриннь, эцжя-

риннь орм эзләд, көдлмш күнд гиҗ ам аңһал уга шунҗ, гүҗрҗ йовсн уйн наста баһчудын зүрк авлв, теднд чндл-күч яе* мүлв.

Эн шин баһчудын бәәдл-җирһлд дән — һалв мет орҗ ирәд, деернь хар. керэн далвагар, темән үүлнә сүүртэһәр бархлзв. Болв көвүд, күүкд эрт бадмшв, эрт күч-көлсни хаалһд орв.

Ьалас һал залһгдад — әмтнд дулан ирдг. Тер мет, Күүнэ Нерн үйәс үйд үлдәд — келн болдг.

Геслә Бадмас оли-әмтнд үлдсн ач-тус дала. Ьанцхн тер биш, Бадмин көвүн Манҗ чигн дәәнд одхларн, эцкиннь вер' һутал уга, партизанд йовад, Төрскнәннь даалһвр күцәһәд, күвд шавта хәрҗ ирсн болдг.

Геслә Бадмас эмтнд герәсн болҗ — түүнә нерн үлдлә. Хальмг улс ханлтан өргхәр седхләрн — үрн-садндан өөрхя, хәәртә, күндтә күүнәннь нер өгдг мөн.

Бидн эн әңгд Геслә Бадмин нер зүүсн, Басңга Болдын ке» вүн Бадмла таньлдхвдн. Бичкн Бадмин хамгин өөрхв күк — Үлмҗин Тарха.

Үлмҗин Тарха — романа эклцәс авн манд таньл, түүвэ бәәдл-җирһл — ут болн өврмҗтә. Хальмг теегт харңһу есад,

хөөннь советин йосна нилчәр медрл авад — колхознн ахлач

болв. Ода терүнә өмн бас ик төр бәәнә — тер баһчудыг әмтнә ээмд күргх.

Дәәнә догшн һалв орн-нутгиг дәәвлүлдг болвчн — олка бәәдл, баһчудын җирһл урдк кевтән делгрәд бәәдг. Шин дуй төрдг. Шнн дурн төрдг. Шин бүл төрдг.

Сүүрлҗ нарн суув, Сар мандлҗ һарв, Серүн салькн үләв, Сэәхн асхн болв.

200

Сарин сарул гегәнд Седкл заядар байсна,

Сүхвдҗ йовсн иньгм Санаһнм дахҗ һаңхна.

Асхна дүүрәнлә негдҗ Айста дун җиңннә, Дльвн бнчкн зүркн АмрчI өрчд талвана.

Эн сәәхн асхн — Эңкр иньгүднн асхн, Эклх бүлин җирһлиг Эртәс батлсн асхн.

Баһ күүнә күсл — бүлин җирһлән батлх. Болв кусл —күс- лдэн, җярһл җирһлдәң.

ДУРНАС ҖИРҺЛ ТӨРДГ

1.

Тиикд Бадм Модна Захд бәәсн, Борҗин Найтан тарвс тәрәнд моторист көдлҗәлә.

Бригадир Борҗин Найта тек сахлта, шиңгн буурл үстә, әрвҗго өкәсн нурһта, дундын цогцта, җир һарсн наста күн билә.

Эр киистә тоотыг дәәнд одсна ард көгшн өвгд, күүкд улс, бичкдүд — колхозии эркн күч-көлсчнр билә. Эн тарвс тәрән һучн дөрвн гектар һазр эзлҗәнә. Терүнд көдлдг хөр Һар гергдт, тавн-зурһан доһлң-дөрв залусд болн евгдүдт, цөөкн бичкдүдт — Борҗин Найта йоста бодң билә.

•Бригадир өвгиг әмти цуһар чирәднь «Дәәдә» гилддг билә, зуг терүг иигәи давад һархлань, ардаснь хәләҗәһәд, «Боз нүдтә Борҗин Найта», эс гиҗ шуд «Боз нүдтә» гиҗ нерәддмн. Дәкәд болхла Найта ноһан эклҗһарснас авн нег чигн өдр эрүл бәәхш. Тер оньдин дөрвн цагт әрк уучксн, халмһа согту йовна. Өдр болһн тиигҗ әрк уухд — мөңги дала кергтә. Тиикд өрк болһн өдр өнҗәд, хойр хонад хальмг әрк нердг билә. Тер әркиг Борҗин Найта һанцарн гишң гер дарҗ йовад уудмн. Бийәцн — бий кечксн, белдк утхарн — селм кечксн бригадир

201

б»вгн бригадт бәәх арвад шаху өрк-булд хәәкрдг — хаИ билә, буцдг —бух бнлә.

Берләһән әдл гергдиг чнгн, күукнләһән әдл берәдиг чигн өвгн амндан орсарн му келдмн. Нег цөөкн доһлңдөрв залус, шүрүнь хәрсн өвгд, бура мет, уйн бичкдудт— нег үлү амтн уга. Экәс авн эклҗ хараһад, уңг-тохмд кү< рәд, цааранднь харадг салтр уга болад, бийән татад зогсдмн. «Ноха угад һаха хуцна» гиһәд, нань тәрәнд толһач тәвдг күн уган учрар, колхозин һардачнр тер тоотыг үзәд, медәд бәәсн бийнь, тйгчг бәәдмн.

Дота һазрт тарвсиг услна. Модна Захин сер толһйн өмн кецәрг ар ташуһар тарвс тәргдсн бәәнә. Тарвсиг услхин кергт, һолын көвәд хулсар кеһәд шалдҗ оркен гер дотр нег цилиндртә машин бәәнә. Тёр герәе толһа өөдләд бүдүн төмр турва һарна. Тер турваһар машинә татсн усн гүүһәд, толһан өндр ора деер бәәсн модн яршг дОтр асхрад, тендәсн һазр җолвар эврән һооҗад, тарвсд унд өгнә.

Тер зун эн тәрәнә усн йир ора эклҗ өггдв, юңгад гихлә, машинд көдлдг моторист уга бәәҗ. Бадмд арвн хонгин дунд маши йовулдг дасхад, түүиә хөөн көвүг нааран авч ирв.

Тарвс дөрв-тав чиклчкәд, усн уга болад, нарна халунд, һалд хуухлсн хөөнә чикн кевтә, ирмәгнь харлад^ имиһәд, тоһшрлад, хумхарҗ одҗ. Күсдундур сарин туршарт өдр-сө уга көдләд, зурһа дәкҗ дарад услад орксн, өркәмс җииһәд, һазр яршг.ан бүркәд, көк нигт хамтхсд һатцас хар, цаһан, алг-цоохр өңгтә тарвсмуд, кевтрт бәәх шодң хөд мет, борталдад кевтнә.

Бичкдуд, боз нүдтә Борҗин Найтаһас бултулад, долан хонг хооран тарвсиг экләд амсҗ оркв..

Бригадир өвгн өрүни дару машинә гер тал ирв. Чирәнь минчиһәд улаһад орксн Найта, нурһндан үүрсн һаран сулдхҗ, честь өгч бәәх мет, инәмсклҗ келв:

— Бадм, бидн эндр тарвсан таслхар бәәнәвдн. Үдәс хооран,

Тер үгәс көвун байрлад одв. Ода тарвсиг бултуллһн угаһар, иләр, машинә герүр авч-ирәд, ундан хәрүләд, гесән цадхад идҗ болҗана. Дәәнә цагт бичкдүдин гесн оньдин өлн йовдг билә.

Борҗин Найта эндр ик тиньгр бәәдлтә: дәкәд нурһан

үүрәд, хамр доран кезәңк хуучна ду дуулад, бригадын гермүд хәләһәд һарв.

202

Бадм эп «Кировец» гидг, бичкн турута, иег минутд

дөрвн зун эргц кедг, шулун-шудрмг машинд ик дурта. Көвүн тәвц деерәс пакль авад, машинә цил!индрт энд- тенднь өсрсн мазут арчҗ бәәтлнь, генткн...

Генткн машинә гер күгдләд, оһтрһу таш-пиш гиһәд, деерәс теңгр унҗ ирҗ йовх .мет, әәмшгтә дун һарад, көвүнә зүркн менрәд одв. Гүүһәд һаза һархлань, толһа еөдлҗ кевтсн турва нег һазрт эрәснь алдрад,, дотрк уснь аһу ик чачр кевтә, нарна толянд олн зүсн өңгтәһәр солцһтрҗ турглад, хәрү һолурн делврәд гүүҗ аашна.

Толһа деерк гермүдт күрч йовсн бригадир хәрү эргәд, хамхрха нүүртә картузан һартан атхчксн, терүгәрн хүрүлн дайлад, теңгр һазр негдкҗ хәәкрәд аашна. Турваһас шуугад, гиинәд, цацгдад һарчах усна дуунд өвгн юн гиҗ хәәкрснь Бадмд соңсгдхш

Бадм хәрү герүр гүүҗ орад, машиг зогсаҗ оркв.

Боз нүдтә Борҗин Найта хәәкрәд, машинә герүр орҗ ирәд, шүрүндән көвүнлә цоклдад, дор ормдан терүнә салмта киилпин захас авад,. нааран-цааран сегсрв. Көвүнә экиг, бийтәһинь ташртнь хараһад, түүнә эцкд күрәд, тернь баһдад, кезәнә үкәд яснь цаһаҗ одсн өвкнринь сергәһәд, талхм-тачм татад бәәв.

— Б-и чамаг... машиг хәләҗ йовул гилүсв... Чи, чи апдн ноха, чи намаг соңсл <уга...

Бригадир өвгнә хойр оочас,. дегд икәр уурлснас көлтә, көөсн цахрад һарч ирв. Киилпиннь захас авхулсн Бадм, нурһарн хооран цухрад йовҗ, герин.эрсд күрәд тулад зогсв. Найта көвүг дәкәд нег шүрутәһәр түлкәд, толһаһинь герин эрсд шахад, мгзәрлҗ келв:

— Гү, элмр, щулуһар... баавһармуд цуглулҗ авч ир| Эн өвгнә һарас мөлтрчкәд, Бадм ардан хәләл уга зулв. Кеер, тәрәнд ус өгч йовсн күүкд улсиг агчмин зуур

хураһад, турва эвдрсн бәәрнүр дахулҗ ирв.

Борҗин Найтан өөр бас әмтн цуглрчксн бәәҗ. Гергд ирхлә, мек иктә дадмг өвгд, баһлцгин дүңгә бүдүн арһмҗар турваг эргүлҗ күләд, төөмдәд, бүтү һарһад, тер бүтүдән хуучна тергнә хусм модн арш орулад, нег турван үзүриг талдан турвала залһхар седҗ, зөв эргүлнә Толһа өөдлулҗ дөрвн-тавн зун метрт тәвсп түрвас, цуһар нёг-негнләһән эрәсләтә таг-яг. Тиим болсар терүңп теднә чидл күрч бәәхмн уга.

Тиикд күүкд улст Бадм дегд икәр санань зовдг билә. Өрунң гегәң бүрң-барң гилһнлә ирси кевтэи, асхн

203

иарн суүрлтл, бүшмүдиннь хормаг, өлн гесәп мегдәлһҗ бүслсн бүсдән хавчулчкад, залу улсин көдлмш кеһәд, һазр малтад, җолв ясад, тәрә услад йовдмн. Көл, һарнь нарн, салькн,. бальчг, усн хамгас ярдад, тесрәд-тесрәд, шуурад-шуурад рддмн. Теднә гейүртә хәләциг үзхлә, зэрмдән зүркн ишкрәд бәәдмн. Кесгнь ардан күүкдән үлдәдг күн уга болад, теднән бийләһән авад һардмн, Нилх болхла — нурһндан үүрәд, көлд орсн болхла — хаҗудан суулһад, хәрүд орсн болхла — бийдәи нөкд кеһәд йовдг билә. Тер^цагт бичкдүдин ясль, сад секхәр седхлә, колхозд теднд өгдг хот-хол уга бәәсмн.

Өвгдүд турваг һурвн һазрт арһмҗар бооһад, әмтнһурв әңгрәд, бүтү болһнд дегәлсн хусм модд дор ик-ик бахнс тәвәд, баагдад эргүлҗәнә. Турва әрә-әрә мисхүләр көндрҗәнә.

Күүкд улсин маңнаһас һарсн көлснь күзүһәрнь һооҗад, далас асхрсн көлснлә негдәду халун нарн хар салькн хойрт шурдсн бүшмүдинь, мошкад авх дүңгәһәр, норһад, махмудлань наалдулна. Турва баагдлһн дегд күнд болад, теднә цогцин ясн зәрмдән, тачкнулсн һарин хурһд мет, кирҗңнәд одна. Болв нег чигн күн теднәс «ях» гиҗ ам алдхш. Негл занмуд кевтә тагчг, араһан зуучкад, зууньрад, нүрәд бәәнә. Мууд дасчкад тиигҗәхнь, аль боз нүдтәһәс әәһәд тиигҗәхнь медгдхш. Тер—теегин күүкд улсин заң-бәәр болҗ медгднә. Ямр чигн күчриг —

тагчгар даадг.

Турван эрәсн алдрснд негл Бадм ик бурута кевтә, бригадирин гемшәлһнәс әәһәд, кедү дүңгә көшсн, зовсн бийнь, тер күүкд улсла әдл араһан таг зуучкад, Борҗин Найтан келсн болһниг күцәһәд, „һульдрад бәәнә. Зәрмдән дор ормдан күрд гиһәд унчкад, босл уга кевтх дурнь күрнә. Көл, һар хорһлҗлҗ күндрәд, толһа зөңг болҗ одсн болна.

Ундасад ууһад бәәсн уснас гесн, өрәлцә бочк кевтә, шальҗңнад йовна. Чидл чиләд, арһ тасрад ирв.

Эн саамла Сәәни Экн талас,. бригадын учетчик, Борҗин Найтан дунд көвүн, Очр, мөрн тергтә аашна. Өдр өнҗәд тер кемҗәнә өдмгт одна. Очрин ачлһта терг үзәд, әмтнд чидл немгдсн болад одв.

— Не, залус, бас нег күгдлцхәтн! — пиҗ Долдаң Санһҗ келв. Саңһҗ элкнэ гемтә болсн учрар, военкомат кедү дуудсн бийнь, хәрәд күрч <ирнә. Тер кениг болвчн: овгдиг чигн, гергдиг ң-игн, бичкдүдиг чирн «залус» гинр,

804