Балакан Әлгсә. Алтн бумб

бәәхш. Түүнә уханд һанцхн тоолвр: «Занда, Занда, Зан-

да иигәд күрәд ирсн болхнь яһна...» Уснур гүүһәд орхлань, махмуднь дарунь серүцәд одв.

Болв усн бүлән. Дорд һазрин һол, урсхул уга болна. Өдрин дуусн цонсн нарни халунас һолын усн бүләдҗ одна. Ора шидр тег талас серүн салькн үләнә. Тер салькн усна дееркиг серүцүләд орксн бийнь, бүлән усн ургшан тунад, һолын йоралд кесгтән бәәнә. Тер цагт сөөд өөмхд йир таалмжта.

Бадм удан өөмсн уга. Ардан кү күләлһж, болшго. Дәкэд тер боз нүдтә Боржзин Найтаһас әәнә. Очр Бадмиг терүнәс бичә ә гинә. Көвүнь эцкән тиигҗ келнә. Эцкән басад биш. Тернь үнн. Борҗин Найта-күүкд улст болн Бадмд, негл шишлц тәвсн, даҗрач. Көвүн терүнә өмнәс төрүц үг келхш. Бийәсн медәтә күүнлә ю хәәҗ өрцхв, юн гиҗ сөрлцхв. Очр Бадмд бахтна, Тер зөргтә, эцкән, һа- зр-һазринь олад, цаг-цагинь харһулад, хөрҗ чадна. Өвгн, нүднднь хәләлһҗәһәд, өмнәснь зөвтә үг, үн келәд оркхла, хахад-цахад Очрт хәрү өгч чадхш. Маляһар цокхарн әәлһнә. Очрт маля чигн әдл, өвгнә харал чигн әдл

— наглань хәрү өгч чадна.

Җокка бүшмүдәп өмсчкәд, чивәгән һартан бәрсн, көл нүцкн Бадмур ирв.

—-Серүцәд йир һәәһә юмн болва, — гиҗ күүкн келв.

— Та кезә ирләт? — болҗ көвүнь хәрүднь сурв. Җокка, ярка шарҗңнулсн мет, җмңнҗ инәв.

7~Чи намаг эмгнд тоолҗ бәәдг болвзач?

Бадм талын улсиг «чи» гиҗ келҗ чадхш. Зәрмдән, бийәсн дү көвүдиг «та» гиҗ келәд,. наадн болна. Тернь бас учрта. Дәәнә өмн теднәхн ах-дүүһәрн өнр билә. икчүдән икәр күндлдг, тевчдг билә. Бадмин аавиг һазаһас орад ирхлә, дөрвн бернь заквр өгсн мет, дегц босад, өвгиг суутл зогсад бәәдг билә. Эднә бичкдүд, икчүднь биш, нам тедн хоорндан нег-негән «та» гидг билә.

Аавнь өңгрв. һурвн бернь ик хадминнь өмн босдг болв. Дән эклв. Ахнр-дүүнр дәәнд мордҗ одв, алгддгнь'— алгдв, зәңг уга геедрдгнь — зәңг уга геедрв. һурвн, дөрин берд хадмлдг чигн, шүтдг чигн күн үлдсн уга.

Болв кениг чигн «та» гидг йосн эднә бүлд, көвүнә за-

НД үлдв.

Җо^кан сүүлд келсн үг Бадмиг йосндан ичәв. Җокка эмгн биш, тер түүг яһад «та» гиҗ бәәхмб?

255

— Чи кезә ирләч?болад Бадм сурвран дәкиәс дав-

тв.

— Өрүнә ирләв. Экм бийнь тасго болад.

Җокка өвс хуралһна бригадт көдлнә. Әмтнә келәр болхла, тер бригадын ик зунь баһчуд. Алчан Лиҗ, Бокан Инҗә эдн бдр тенд көдлнә.

— Эмч дуудвчи? — гиҗ Бадм, күүкнд санань зовҗ, сурв. Җоккан эцк бас дәәнд алгдсн цаасн ирлә.

—Юуһйнь эмч дуудхв. Санан-седкләр тиигҗ бәәх бәәдлтә. Дәкәд... ~ Күүкн тагчг болҗ одв.

—Дәкәд юмби?

һолын көвәһәс эклҗ һарснас авн Бадм күүкн тал шиңкән хәләв. Бүрң-барң гисн гегәнд, күүкнә халх дёегәр һооҗсн нульмсн үзгдв. Җокка көвүг бийүрн хәләсиг медәд, һартан йовсн чивәгән һазрт хаяд, көлдән өлгәд, чивәгән өмсхд хурһарн дөң болсн болад, һариннь нурЪар нульмсан арчад оркв.

— Дәкәд... гертнь хот^хоолас арандан күргх юмн уга бәәҗ... Тарвсас оңгдан...

—Яһсн сән болх? — гиҗ Бадм генн сурвр күүкнд өгв.

—Очр дөңнх болва... Сельсоветин ахлачла күүнднәв

гивә...

23. - X

Тёдн дәкҗ үг күүндҗ чадсн уга, бригадын гермүдүр күрч ирцхәв.

Бадмиг удан йовснд Борҗин Найта уурлад, шууга татхар бәәхиг медчкәД, колхозин ахлач, хурҗ ирсн улсур эргәд, келв:

— Үүрмүд! Тадна ээм деер ямр ик ацан ачгдсиг би сәәнәр медҗәнәв. Кү немҗ өгдг арһ уга. Шидрәс мана баһчудыг әәрмд авсн цагт, цааранднь яһҗ тесхмб гнҺәд санад оркхла, элкм урсад бәәнә. Болв бидн, үүрмүд, тесх зөвтәвдн. Фронтд хот-хол, хувц-хунр кергтә. Немшин анднриг дорацулхин төлә зер-зев, сумн кергтә. Терүг биДн, ард үлдсн улс, өгх зөвтәвдн.

Би ик пидгәр танд ханҗанав: эн җил, кедү күчр болв

•чигн, әвртә гидг урһц тәрҗ һарһвт. Тана урһаҗ һарһсн тарвс болһн — хортна әмнд күрх сумн мөн. ЮңгаД гих-

лә, тарвсас авчах мәңгән мана колхоз бүклднь фронтд

256

плгәҗ бәәнә, эврә Улан Әәрмдән өгч бәәнә. Тер учрар, тадн күч-көлсән өгәд урһаҗ авсн тәрәһән хаҗуһин дәәснәс харх зөвтәт. Дәәсн — дер дорас гиһәд, сө болһн тана тәрәнәс кесг машин тарвс хулха авад бәәдг чигн. Тииклә, эврә зөөрән хар мөртә улст өгш уган кергт, олн-әмтии дружин бүрдәх кергтә болҗана. Шишлң милиц дууддг арһ бас уга. Бм медҗәнәв, таднд күнд, дегд күид болхмн. Өдртнь көдлчкәд, сөөднь — тәрә манна гидг — амр юмн биш. Тадн юн гиҗ санҗанат?

-т-Мана санан негхн; дружин бүрдәх кергтә, — гиҗ Долдан Саңһҗ келв.

Зөвтә.

—Бүрдәхмн...

—Очр, намаг бич...

—Очр, намаг бас бич...

Бадмин уханас Җоккан келсн үг һархш: «Хот-хоолас аранднь күргх юмн уга бәәҗ... Очр дөңнх болва... Сельсоветин ахлачла күүнднәв гивә... Очр, Очр... яһсн цаһаи седклтә күмбчи... кедү күүкд улст сүв-селвгән өгәд, чадсарн, болсарнь дөң-нөкд брлвч... Бц чамаг сэәхн меднәв... Юңгад әмтн оң-оңгдан болна... Негнь зөргтә, өр өвч, олнд туста... Зәрмснь..; Не, тегәд би ямаран... Би кемб?.. Би, тиигтлән, тер күүкд улст, өвгдүдт өр^өвдхший?.. Өвднәв, теднәс көлтә зүркм даңгин шарклад, зәрмдән кесгтән унтл уга кевтнәв. Урднь теднә зовлң үзәд зүркм хорссн бийнь, теднә тускар, юунас. көлтә иим ик зовлң учрсиг би ухалдго биләв. Ода ухалнав, тоолнав. Зуг накд хәрү олдҗ өгхш. Хәрү олҗ авхин орчд, талдан тоолвр орад күрч ириә... Занда... Җокка. Җоккан эк мана бригадт бәәнә. ,Гемтә кевтнә гиҗ би соңслав. Зуг нег дәкҗ чигн одҗ эрүл-мендинь сурсн угав. Цол угад даалһад, дәкәд, би теднә өрк-бүлиг урднь сәәнәр таньдго биләв. Юн гиҗ одх биләв?.. Уга, одх кергтә биләч. Очрас үлгүр авхнчн... Очр одад эрүл-мендинь сурх биш, күүкинь дуудулҗ... тер эгчд яһҗ дөңгэн күргхин тускар ухалҗ бәәнә... Чи?.. Чи, Бадм, көдлмшәсн оңгдан юм медхшч. Дәкәд толһаһичн... талдан юмн эзлҗ. Юн эзлҗ?.. Эврән бийдән нуувчан секнә гисн — хамгин зовлңта юмн бэәҗ. Әмтсәс нууҗ болх.:. Эврән бийәсн — ха йир, нууҗ болшго. Очр... Очрт би бахтнав. Очр... Кемр би... бас...»

Генткн эн саамла нег күн Бадмин нер дуудв. Көвүн дегд әәхләрн, ормасн босв.

--Чи, Бадм, дружинд бйчгдхәр бәәхшвчи? — болҗ

колхоэин ахлач үлмҗин 1арха сурв.

— Намаг Очр бичҗ орксн болх,—гиҗ Бадм хәрү өпв.

—Хамгин түрүн бичләв. — Очр үүрүрн хәләһәд инәв. Колхозин ахлач Бадмур өөрдәд, һаринь атхад келв:

—Бадм, мана колхоз чамд ик ханлт өргҗәйә. Эн тәрән айта урһц өгснд — чини ик күч-көлсн бәәнә. Кезэд

чигн тиигҗ көдл: седклән тәвәд, ухаһан өгәд.

Үлмҗин Тархан буульмҗ үгәс Бадмд йир му болв, бийинь әмтнә өөр нүцкн зогсасн мет 1ичҗәнә. Болв «кемр би... бас»... гиҗ нег мөслсн Бадмин шиидвр, генткн дотр бийднь зөргтәһәр, омгтаһар һарч ирәд, түүг келүлв:

—Тарха ах, Җоккан экд дөңгән күргсн болхлатн йир сән болх билә.

— Җоккан эк яһҗ?

—Гемтә бәәнә.

Колхозин ахлач Бадмиг дахад һарв. Җокка, экипнь толһа тус, ик шүдтә самар үсинь самлҗ сууҗ. Күүкн тедниг үзәд, гөрәснә хурһн кевтә, өсрҗ босв. Җолм дотрк цевр-цер, бәәдлнь, Җокка эндр ахулсн өңгтә. Шамин герлд күүкнә эк1ин чирә, шүүрмг мет, шарңху болҗ көвүнд харгдв.

Үлмҗин Тарха мендин дару күүкд күүг шоодв:

— Иигтлән күн бийән бардви! Найтаһар эс болвчн,

— А, Тарха минь, эн цэгт кенднь дөң өгч тесх' биләт. Би медәтә күн болхла, цаатн олн күүкдтә белвсн үлдсн кедү эгчнр, дүүнр б^Әңә. Нанддөңнхәр. теднд тусан халдатн. Би эн нег му күүктәһән яһад болвчн тесәд һархв. Цаг зуурин муурлһн энтн, — гиҗ Җоккан эк ахлачин ам боов.

— Не, тииклә, күүкән эрт дуудулад оркх. Энд көдлмш олдш угай, олдх биләх—болҗ Үлмҗин Тарха авгдж бәәхш.

Теднәһәс һарчкад, ахлач көвүнд келв:

— Бадм, соңсвчи, одак күүнә келоиг. Чи терүг кезәд чигн, наснаннь туршарт бичә март. Бийнь өл алдчксн, орнасн босҗ чадҗ бәәхш, тер бийнь талдан улснн тускар, теднд дөң бол, тусан халда гиҗәнә." Медҗәнчи?.. Кен келҗәхинь медҗәнчи?.. Хальмг күүкд күн. Урднь харңһу бэәсн мана хальмг күүкд күн тиигҗ келҗәнә. Түүг чи медх, тодлх зөвтәч. Эн тоот, Бадм, мана советин

268

24.

Тер асхн Савһра Шура Бадмла, Кавкинә Улан Очрла хойрч багд әңгрәд, тәрәнә харулд һарцхав. Сө харңһу. Эн бригадын ар хаҗуһар, Гүртин Хар Усар дәврәд төмр хаалһ һарна. Тер хаалһ талас дәврлһ икәр кенә. Очр Бадмд нег хуучн Ьердәнк сумлҗ өгв, бийнь арвн зурһадгч калибр, хойр амта, өдгә цагин бу сумлҗ авб.

Иигән һарчкад, Очр келҗәнә:

— Та хойр толһан өмн кецәр^йовад хәләтн. Тер яһв чигн, мана хотн, селән бәәх хаҗу. Улан бидн хойр толһан ар кецәр, төмр хаалһ бәәх үзгүр_һарнавдн. Мана зер-зев танаһас күчтә. Бадм, зуг өөрк бердәнкәрн кү хаһад алчкдг болвзач.

Көвүн иигҖ; келчкәд, бийнь элк хат.ад инәҗ бәәнә. Эн саамла эднүр нег күн өөрдв. Бадм бригадириг болһв. Очр генткн таняд, байрлад одв:

— Мөңкә!

Күүкн хойр берәс эмәһәд, мендлхәс талдан хәрү өгсн уга.

—Кезә ирвчи? — болҗ Очр инәмсглҗ сурв.

—- Шиңкән.

—Бидн эндрәс авн тэрәнә харулд һарчанавдн. >

—Нанд келв.

—һәәһә цагла ир<вч. А1анла харулд һар. .

Очр, Мөңкә, Улан эдн Гүртин толһа хәләһәд һарв. Савһра Шура Бадм хойр м.ашинә гер бәәсн кецүр һарв. Зөвәр йовчкад^ Шура кёлв:

—- Йир хөв тату баһчуд бәәҗт.

— Юңгад?

— Одак хойриг хәләхнчн. Миниһәр болхла, цань уга ирлцсн хойр иньг. Зуг... — Шура һашута келврәсн тагчг

болҗ одв.

— «Зуг» гиһәд ю келхэр седвт? — болҗ Бадм зөрг-

тәһәр сурҗана.

— Зуг Очриг дәәнд авчкхла, теднә бәәдл-җирһлнь

яахнь темдг уга...

Явһана тәрәнд болсн нәәрәс хәрҗ аашад Очрин кел-

259

сн үгмүд ода көвүнд тодрхаһар тодлгдв. Эн Бадмин өөр йовсн эгч, тнигхд Очрин келси үгиг соңссн мет, бас тиим утхта үгмүд келҗәиә. Юцгад?.. Цагин аац тиим бол-

хий?

Ики холаһар, тег дүүргҗ харҗциад, өми үзгәс ар үзгүр поезд йовад одв. Гүртин Хар Усщц күрәд, паровоз утар татад хәәкрв. Шура чиги тагчг, Бадм чигн тагчг. Көвүнд дәкҗ эгч Шурала күүндх дурн уга. Очрин тускар ухала йовҗ, тер эврә бийиниь бәәдл-җирһлд күрв. Зандан зүс-зүркн өмннь зургдҗ <ирчкәд, үзхәр, сәәнәр хәләхәр седхлънь, түүнә машинә турваһас һарсн утан кевтә, хәәләд уга болҗ одна.

Савһра Шура, көвүнә дотркиг медсн кевтә, сурв:

— Зандаг альдаран одсиг меддвчи?

Бадм хәрү өгхин орчд, көлнь мәәмрәд, бүдрәд унн

Шура барун бийәснь сүүвдсн сән болва, эс гиҗ, зүн хаҗуһаснь сүүвдсн болхла, зүркнәннь цоклһиг тер соңсх билә.

— Тиикд, турва ясҗ бәәхд... Зандаг түрүн үзхдән дурлҗ орклач...

«Яһсн өршәңһү уга гергн бәәсмб энчн. Нам ичр-һутр угаһар келәд йовна. Тиим әрүн юмиг күүнд соңсхҗ'бас келҗ болдви?..»

— Занда наһцх талан. Батут орҗ одла. Наһцхнь теид сёльсоветин ахлач көдлнә. Зандаг теднәд удан бәәхго пиҗ санҗанав.

«Амнтн тоста болтха. Эгч Шура, би танд икәр хан җанав. Та әвртә сән күн бәәҗт...» Зуг, Бадм, урдк кевтән, согту күүнәһәр йовна. Тагчг. Түүнә амнас негчн ү1 һархш, й соңсгдхш. Араһан зуучкад, нудрман атхчкад бууһан теврчкәд, чама гиһәд йовна.

Савһра Шура халҗ одсн, зогсл уга келнә:

— Занда — мана.Баһуда Баруна әәмгт хамгин сэәх1 күүкн. Сәәхц болчкад билгтә,, эрдмтә, һарта, көлтә...

Яһсн сән болх? Бадмин зүркн цааранднь эн цааҗлл һиг дааҗ чадш уга. Хаһрн гиҗ бәәнә. Судцднь, эрҗ бә әх домбрин чивһсн кевтә, бас чннгдҗ одв.

— Тегәд чигн Зандад сана тәвдг көвүд дала. Бадмин зүркн хаһ тусв, түүнә судцд тас тусв. Көвү1

260

эгч Шуран сүүвдҗ йовсн һаран шүрүтәһәр авад, ууртаһар сурв:

—Кен сана тәвнә?

—Чи яһҗ бәәхмч? — гиҗ Савһра 'Шура Бадмд алң

болв. — Би гемтә кевтә, энчн н.апд уурлдмби... Цаачп Алчан Лмҗ, Бокан Инҗә эдн Зандаһас көлтә ноолдад, нег-негән утхар шааһад каарн алдвшлмн. Соңсад угавчи?.. Занда терүнәс көлтә чигн Батут орҗ одсн... Яһҗ медхв...

Тиим догшн йовдл болад, иим һашута зәңг медәД бәәсн бийнь ода күртл эс келснднь, эн баахн бериг бахлураснь авх дурнь күрв. Зуг күүнә бахлур хара зөңгдәп базһх зөв Бадмд уга. Дәкәд болхла, эн тоотд кен буру-* та? Бадм эврән. Тер — сохрҗ одҗ. Орчлң үздгән уурч, делкә деер юн болҗахиг меддгәсн һарч.

Тер хоорнд Шура келҗ йовна:

— Сүүлин өдрмүдт чи нам күн таньҗ болшгоһар оңгдарҗ одвч. Би медә бәәнәв. .Эврән һатлад һарлав. Хәә мнь, Бадм минь, дурна зовлң гидгчнь — цуг зовлңгас күчр юмн.

Зогстн, эн келҗ йовх тоотан зогсатн, дәкҗ бичә ам аңһатн, буйң болтха, намаг әрвлтн гиҗ хәәкрх дурнг күрнә. Зуг Бадмин келн дәкәд зууньрҗ одв, үг келдгәсн һарч одв.

— Баруна әәмгин көвүд дундас Зандала ирлцх күн, миниһәр болхла, Бадм. һанцхн чич!..

«0, теңгр, һазр! Эгч Шура! Ут наста болтн, бат кишгтә болтн. Таниг теврәд үмсҗ бәәнәв,. би таниг хамгин ик үнтә ачллһар ачлҗ бәәнәв: тана залутн дәәнәс эрүлменд, диилвр бәрәд, нерәрн туурад иргхә...»

Савһра Шура генткн чочаҗ сурв:

— Бадм, ода кедүтәв.чи? ч

—Арвн тавтав!

—Хәәмнь, хәәмнь...

25.

Эн саамла зөвәр тедүкнд, тәрән дотр ә һарсн болад одв. Шура бас соңсҗ. Бадмиг татад зогсав. Теднә күүндврәс, чикднь келхлә, Савһра Шуран келврәс әмд болҗ медгдҗәсн сө, эдниг тагчг зогсхла, әмн-ширнь тасрж одв. Ууҗмд, бригад талас, иохан хуцлһн хая-хая соңсг-

261

дна. Холд,, Сәәни Экнд, харулчии цокси дока, Гүртйй Хар Уснд паровозин әмсхсн әмсхүл соңсгдна.

Шура генткн көвүг чичв:

— Бадм, тер хар юмн тал зөрүләд ха. Хулхач бәәдлтә...

Шураг үгән төгсәтл, тарвсин өркәмс заагас нег хар сүүдр босад, Бурмин һол хәләһәд гүүв. Бадм арднь орв. Түүнә өмнк сүүдр бүдрәд унҗ одв. Көвүн күцәд ирҗ йовад, һацата кевтә, бас бүдрәд унв. Сүүдр Бадмас түрүн босаду гүүҗ йовна. Холҗад ирхләнь, көвүн бердәнкән теңгр тал зөрүләд хаһад оркв.

Тагчг бәәсн сө шу тусад, бууһин дун тег дүүргәд, шуугад йовад одв. Бадмин өмн йовсн сүүдр, сумн туссн кевтә, һазрт күрд гиһәд унчкад,, му дууһар хәәкрҗәнә:

— Дү көвүн, әм авр, әм авр. Сурсичн, эрсичн өгнәв. Гүүһәд ирхлә — куүкд күн. Босхад авхла-—- Налха.

— Одак буучн сумта билү? — гичкәд гергн бир тәвәд уульҗана.

Сумта билә.

—Не, тииклә, теңгр минь, тусҗ одва.

— Альдаһартн?

—Суудг һазрарм. Чиигтәрҗ одв. Цусн шольгҗ бәәх

кецтә.

Бадм ухаһан алдчкв. Налхаг үкәд уга. деернь, гер талнь хәрүлчкх ухан көвүнд зервк орад одв. Тер хоорнд Савһра Шура гүүҗ ирв.

— Кемби? -— Налха.

*— Пө, һәәһә гидг аңла харһҗ (бидн, — гиҗ келзд Са-

һәд тәрәнүр орлав. Нег тарвсар тадн чигн, колхоз чигн дутш уга, угарьш уга. Хәәмнь, сәәхн иньг минь, намаг сулдхҗ оркит... — болад Налха нег кииһәр пүргүләд

бәәнә.

— Би чини сәәхн иньг бишв... Иигҗ, шигдәч, бәргдхмн бәәҗч. Чамаг бидн ашднь түүрмд суулһхвдн,-т гиҗ аралдад, Шура гергиг, негл ноос чикчксн җөөлн мишг кевтә, чичәд, цокад йовна.

«Одак шавнь яһҗ одва? Терүнәс көлтә икәр цусап геөһәд, үкҗ одхн угай? Сулдхчкий гиҗ Шурад келхлә

262

яах?..» Эн сурврмуд Бадмип толһан экиг, Савһра Шуран нудрм Налхаг цокҗ йовхла әдл, нудрмдад бәәнә.

Налха уульн» ээрч йовна:

— Таднд чигн эк, эгч бәәнә. Йилһл бәәдви... Сулдхад, гер талм тәвәд көөчкхлә яһдв... Белвсн, цогцарн дүүрң гемтә намаг бригад тал чирәд ю кенәт...

— Чи үзлчи, а?1. Үзлчи?.. К.емр үзсн болхла, юңгад дарад, нууһад бәәнәч?.. Орһдул кү үзәд нуусндан, хәрнь чи, шивгчн, йоёнла харһхч... Намаг, советин цевр күүг, худлар хар гөрт бәрсн төләдән, чи бас зарһла харһхч...

Күүкд үлсин цүүглдәнд Бадм орлцҗ йовхш. Көвүкә ухаг Налхаг бууһар хаһад, түүнд сум тусхаһад, шав өгснь эзлнә... Генткн Бадмд байрта серл орв. Бууг тер теңгр тал, өөдән хәләлһҗ, хасн бәәнәлмн. Тииклә өмп йовсн күүнд я'һҗ тусх билә... Эх, Бадм, дегд гепн бәәдлтәч. Күиткнәч. Уга. Налхаг иткәд биш, икәр әәчксндән чигн тиигсн болхч.

-Бухасн ду соңсад,. Очр, Мөңкә, Улан болн талдан чигн улс бригад талас гүүлдҗ ирв. Әмтн тәрән дотрас хәәлдәд* йовҗ — хойр мишг тарвс олҗ авб.

Эн асхн талдан хойр күн бас бәргдв.

26.

Савһра Шура Бадмд урдк-урдкасн ээлттә болв. Зәрмдән цурхин түрснлә ниилүләд болһсн зузан -һуйрасн хойр. нег зүсм машинә гер тал көвүнд авч ирнә. Нег дәкҗ бер ик байрта орҗ ирәд, оурҗана:

—Чамд кееһә хувцн бәәнү?

— Уга.

—-Очрин хувцн чамд болхий?

—Медҗәхшв.

—Кёерч ав, асхндан Дамин ам орхмн.

■—Тендәс ю хәәхмб?

— Өвснә бригад орхмн.

263

чднь деврәд, бииинь герин өрк тад шивчкн алдв Бад* мин эргндк дуулад, бмиләд бәәв. «Өгч Шура, эгч Шура!.. Эн зәңг авч ирсн ачитн би кезәк насндан мартхв, юн тус күргҗ хәрүлхв?..»

— Не, тегәд, йовх болҗ эс бәәнч? — болж Бадмиг байрта согтлһнаснь серүлҗ, Шура сурв.

.— Угау би тиигән одш угав.

—Одш угав? — Савһра Шура, хөн шар нүдәрн, эс таньҗ бәәх өңгтәһәр, көвүнүр ширтәд орҗ одв.

—Уга, одхшв.

—һәрг! — гиҗ келәд Шура уурта һарад йовҗ одв. Занда ирҗ! Эн зәңгәс Бадмд, негл үксн өвкнрнь, дәә-

нд алгдсн эцкнь хәрү әмдрәд босҗ4 ирсн мет, ик байр, хөв, кишг үүдв. «Занда ирҗ! Удл уга бийинь үзхв. Түрүләд... түрүләд сән гидгәр. белдҗ авх кергтә. Белдж а-вх кергтә?.. Ю белдхмч?.. Келх үгмүдән.. Зөртәр, омгар бийән агсх кергтә. Харһад ирсн цагт, хәрү цухрш угаһар, бийән урдаснь батлад авчкх кергтә. Занда ирҗ!. Өвснә бригадт?.. Тенд Алчан Лиҗ, Бокан Инҗә эдн бас көдлнә... Тедн Зандаһас көлтә хоорндан ноолдҗ, нам нөг-негән утхар шааҗ гиҗ эгч Шура келлә...» Эн тоолврас Бадмин өрч дотр намрин күнд хар үүлн һарч ирәд, нарни хурц герләр мандлҗасн цуг әрүн, цевр, сәәхн тоогыг бүркәд, көвүг ик гейүртә кев.

Маңһдур асхндңь Булһа, Борҗин Найтан хәрд һарсн ик күүкн, эк, эцк талан золһҗ өвснә бригадас ирв.

Эгчән ирснә хөөн Очр Бадмд зәңглв:

—Занда өвснә бригадт көдлҗәдг чигн.

—Меднәв.

— Меднәв? — Очр эс итксн бәәдлтәһәр үүрүрң хәләв. — Булһа өрүндән хәрү бригадурн йовхар бәәнә. Белг илгә, — гичкәд Очр, бачм кергтә күн мет,, адһмта йовҗ одв.

«Белг илгә... Би юн белг илгәх биләв? Нанд илгәдг юмн уга. Белг илгә... Белг илгәхлә — йир сән болх билә. Юуһан илгәхв? Белг... Занда нанд <белг өглә... Мана ке- лн-әмтнд белг өгдг йосн бәәнә. Тегәд чигн Занда нанд альчурар белг өглә. Тернь эн бәәнә... Нег өнцгтнь «Бадм» гиҗ улан торһн утцар хатхата... Ирмәгснь — олн зүсн утцар өлгсн сернҗлтә. Зуг... оньдинд һарһҗ хәләлһнәс көлтә невчк киртәд бәәв. Цаһан цааснд орасн бийнь — киртәд бәәҗ. Уһаҗ болхий?.. Белг — әрүн юмн. Түүг уһадг болхий?.. Альчур... Альчур дотр тарвсин ча-

264