Балакан Әлгсә. Алтн бумб
.pdfЗалу күн күүкд күн гисн юн йилһл бәәдв, ■—болҗ Кузнецов алңтрв.
— Тапд иилһл уга, манахсд йилһлтә. Хуучна авъяс ода чигн әмтнә седклд бәәһәтә, — гиҗ Үлмҗ цәәлһв.
— Не, тегәд яһсн сән болх?
•— Та Надежда Тимофеевиала күүндтн. Тер багшиг манахс икәр күндлнә. Танд нөкд болх күн тер.
Надежда Тимофеевна эмчд дөң болхар цеңгән иөөсн уга, болв төрлһнә гер урдк кевтән эҗго бәәв.
Эн саамла, сөөни өрәл давсн цагл^, Надежда Тимофеевна тал баахн багш Манҗ ирәд, терзинь чаңһар цокад, цааһаснь үүд секлһнлә эрк алхад орчкад, адһҗ, кинь давхцҗ келв:
—Таниг баав дуудҗана.
—Юн кергәр? — гиҗ Надежда Тимофеевна сурв.
— Кермә... — Манҗ хахад-цахад үг келҗ чадсн уга. Манҗин эк Киштә Надежда Тимофеевнаг тосҗ авад,
шимндҗ келв:
— Арвн час асхнас авн мана берин элкн экләд мошклв... Түрүн көлә.н татх... әәсм күрәд чамаг дуудулсм
тер...
— Дуудснчн сән болва. Кермәг төрлһнә герүр авч одхмн, — болҗ Надежда Тимофеевна сахньв.
— Итклтә болхий, — гиҗ Киштәг маһдлхла, багш
гергн арһул инәҗ 'келв:
— Бадмихн кезәдчн түрүлх зөвтә. Кермә төрлһнә
герт түрүн көлән татх...
Надежда Тимофеевнан келснәс Киштән зүркнь хавчгдад оДв.. «Бадмихн кезәдчн түрүлх зөвтә...» ‘Бадм минь...
Багш гергн эк хойрин шиидврәс Манҗ һарсн уга, зуг Кермә зовлң-зөвүр угаһар гиигрсн хөөн, альд төрснь йилһл уга.
Кузнецовд эн йовдл, теңгрәс унсн мөңгн хур болж медгдв, Медәтә залу,. баахн бер кевтә, Кермән хаҗуд эргәд, һульдрад, цуг кергтә тоотыг белдәд оркв.
Өрүни өмн Сәәни Экни төрлһнә герт түрүн күүкдин уульсн дун соңсгдв, Кузнецов һарч ирәд, зүн хорад сөөни дуусн куләһәд суусн Манҗд омгтаһар келв:
Баатр, баатр төрв. һурвн кило нәәмн |
зүн дөчн |
грамм. Көвүн. |
|
Манҗ дегд байрлхларн эмциг теврчкәд, |
цаал хопян |
үүдн тал шурһҗ орхар седв. |
д |
82
—Көвүһәп хәләҗ болхий?
—Уга.
— Кермәг?
— Уга.
Манҗ, бичкн көвүн кевтә, хойр һаран дайлн гүүһәд, герүрн нрәд экдән экәрш уга ик байран күргв.
Сурһулин багш тер өдр терз тусан хөн^улас суулһла. Ода гергн көвүн хойртаһан эн модна өөр зогсхларн, Манҗ тннгхд хөн-улас суулһсндан бахтҗана,. Күүнә өслтәс модна өслт түргн болна. Эн саамла хаша деегәр һәрәдәд Балтг орҗ ирв. Элвг товр-товр ишкәд, ңооснь тошхр чилм хар нохан өмнәс гүүв. Кермә көвүг нохад күргл уга теврҗ авад, бичкн хашаһас һархар седхлә, Элвг хойр һаран сарсалһад, экиннь өрч деер, һууҗмл
кевтә, тууляд, хәәкрв:
— Э-җә, э-эҗ-ә...
Гер дотрас эдниг терзәр һәәхҗәсн Кищтә, ач көвүнәннь Ду соңсад, терз һатцас дуудв:
— Элвг минь, бөөр минь...
Көвүн уралан шурһад терзәр ээҗдән күрхәр седхлә, Манҗ Элвпиг экәснь авад, адһн герүрн орҗ ирцхәв.
Киштә ачан өрчдән шахад теврчкәд, хойр бальчхр урласнь кесг дәкҗ үмсәд, севгр үсинь иләд бәәв. Хотан уухар столын ард суухла, Киштә бер көвүн хойртан содсхв:
*<— Тадниг Монта хәәҗ ирв. Хүрмдән дуудҗ йовна.
—Күүкән авад күрч ирҗий? — гиҗ Ңермә байрта
дууһар сурв.
— Э, авад күрч ирҗ. Эрк биш тадн»иг иртхә гив.
|
— Баав, та одхмн болвзат, |
гиҗ эвлүн дууһар Ма- |
||||
|
кҗ экдән келв- |
|
|
|
|
|
|
— Уга, Манҗ минь. Би үзх тоот хүрмән үзҗ орклав. |
|||||
|
Тадн минь, күүкдм,. байр, җирһл үзҗ автн. Дәкәд бол- |
|||||
|
хла, көшәд ирув. Эндр көдлмш күнд болв. Би амрнав,— |
|||||
|
гиһәд Киштә өмнән бәәсн хотан экләд уув. |
нег |
бәәрн |
|||
|
Эднә бүл эврә аацта. Столын деед бийд |
|||||
|
оньдин сул бәәнә, тер бәәрнд эдн бийснь чигн, |
ирсн гии- |
||||
|
чиг чигн суулһхщ. Столын барун бийд Манҗ |
һанцарн |
||||
|
суудг билә, ода Элвг, залу күүнр тоод орад, тер хаҗуд, |
|||||
|
эцкинь өөр өндр стул деер, өмн |
бийинь нәрхн |
модар |
|||
|
тееглчксн сууна. Столын зүн деед хаҗуднь Киштә, да- |
|||||
|
рунь Кермә сууна. Эдн эн аацан кезәд чигн эвдхш. |
|||||
.4 |
Хадм экиннь |
хаҗуд суусн Кермә ээҗ талан |
шахл- |
|||
|
’ |
' ' |
|
|
|
|
дад, баахи күүкн мет, ээм деериь толһаһан дерлв. Киштә бериннь ээлтәс әәмәд, ааһта цәәһән өмнән столд тәв-
чкәдг шавр усн хойрас корҗиҗ одсн шүрүн альхарв Кермән толһаг таалад, татҗ авад маңнаһаснь үмсв.
Манҗ эк гергн хойриннь седклд бахтад, өрчнь байрар дүүрәд, омг махмударнь делврҗ гүүһәд, чидлтә деерәи чидлтә, кишгтә деерән кишгтә болҗ инәмсклнә.
Кишгтә деерән кишгтә... Күн күүнд кишг-хөв заядмн гиҗ Манҗ санҗасн уга билә. Көк теңгрлә әдл чилгр бәәсн бәәдл-җирһлднь, сөөһин харңһу мет, хар сүүдр тусхла, тиигхд гер авад уга Манҗ, хөв-кишгнь хуурва, зовлң-зөвүр оньдин дөрвн цагт күнд ацаһарн Э5м деернь, өрч дотрнь бүүрлвә гиҗ санла. Болв... болв Манҗин җирһлд Кермә учрв. Күн күүнд һанцхн хөвкишг биш, әм залһдг бәәҗ.
Ээҗнь экинь үмссиг үзчкәд, Элвг ууҗасн хотан, етолыннь өмн шишлң кесн тәвц деер тәвчкәд, хойр көлән тиирәд, хойр һаран сарвлзад байртаһар хәәкрв?
— Э-эҗә, ба-ав-а...
Манҗ көвүһән таалад, хотынь уулһв.
Кермә, таавад болһсн төгрг һуйрас зусмләд керчәд, тәрлктә шар тоснас утхар өлгҗ авад, һуйрин зүсмд эв-
тәхнәр түркәд, |
терүгән ээҗдән өгв. Бериннь өгсн тоста |
|
һуйриг Киштә, бичкн күүкд мет, байртаһар |
авад, цәәпән |
|
экләд уув... |
- . |
одх оолад, |
Хотын хөен Манҗ Кермә хойр хүрмд |
||
хувцан өмсәд сахньв.
4.
Час арв дәкҗ цокв. Киштә толһаһан өндәлһв. Элвгиг дүүҗңд кевтүләд, ду. дуулад, көндәһәд унтулчкад, дүүжңгин ирмәг дерләд кецәлдсн — үргләд бәәҗ.
Сүүлин цагия эргцд Киштә *бийнь көшсн болҗ медгднә. Зуг кесн көдлмшәр авад хәләхлә, көшм дүңгә күнд юмн медгдхш. Насн ирәд тиигҗ бәәдг болхий?
Дөчн негтә күң көгшн болдв? Дечн негн... дөчн негтә... Хамгин чаңһ-^чиирг насн, җирһл эдлх насн. Болв
Киштәд эврә җирһл гиҗ ода деерән уга... Юңгад?.. Белвсн боладйи?... Уга... Белвсн чигн биш....
Киштән ңигт хар үсн ода, цасн орсн мет, цаһан. Урднь торпнла әдл җөөлн фолдг билә, одд болхла? мөрн^
килһсн кевтә, шүрүн, бүдүн, соңсвр угаһар энд-тенд сөрсәлдәд бәәнә.'Зовлңгас үснә бийнь зерлгшдг бәәҗ. Хо-цаһан ч-ирәнь өңгән алдад, кимр болад, Һал асад бәәдг зеегтә хар нүднь нульмсрад, унтрҗ бәәх цогин өңгтә. һалуна тавг хурнясн нүднәннь булңд хурад, Киштәд насн деернь дас немсн болҗ медгднә. Цогцин зовлңгас чееҗин зовлң даву юмн бәәҗ. Зовлһ чанхла— хәәсн дүүрдг, зовлң санхла — чееҗ дүүрдг... Үнн, үнн...
Яахв> яахв... Өрчин махн баргдна, өдр-сө уга зүркн хорсна, оньдин дөрвн цагт толһаг тоолвр эзлнә... Тоолврас зулдг арһ уга. Эврән бийәсн. альдаран бултнач...
Киштә бийән татхар седнә, һартан авхар седнә... Болҗ өгхш... Яахв, яахв... Залу күүнә чееҗд эмәлтә, хазарта мөрн багтдмн шҗ келдг билә... Залу күүнә биш кү-
үкд күүнә чееҗд чигң тиим |
ик ацан |
багтдг сәнҗ. |
О, |
дәрк минь!.. Ацан... зовлң... зөвүр... |
|
|
|
Цаарандан иигҗ бәәҗ |
болшго. |
Бийәң. һ.артан |
авх |
кергтә: Әмтнә чирәд с^ерглң,- эврә бийдән зорлңта бәәнә гвдг — дегд күчр юмн бәаҗ...
Киштә сад-һарудт бригадир көдлнә. Көдлмш амр, гиигн биш. Хальмгин теегт альм, өрг, кедм, чи тәрҗ, теднәс темс авна гидг амр төр биш. Дәкәд, хаяр, кумаДУР, мәңгрсн, морковь, һу, тарвс... Эн тоот дархн Тимофейин заасн зөөр. Тимрфей Бадм хойрин... Бадм..„
Киштә суусн табуретк деерәсн босад, гер дотраһар нааран-цааран йовҗаһад, этажеркас дегтр авад, бешд иурһан шахад суув. Эн дегтрт Бадм дурта билә. Нег дәкҗ умшҗаһад, тер келлә:
— Женни минь, ңаарлч...
Киштәг «рәд хаҗудан суухла, Бадм Оводын сүүлин бнчгинь умшҗ өглә... Бичгиң хөөн хоюрн кесгтән теврлдад, ду һарл уга, тагчг суула.
Киштә эн дегтриг арв-хөр дәкҗ умшҗана. Умшх болһндан Киштә санна: эн зәңпиг умшҗ бәәһәд Бадм юн гиж ухалсн болхв... энүнд, алдг уга, баатр йовдлын тускар сансн, эн халхиг умшхларн, эврәннь җнрһлән, Артурла әдл, әмтнә төлә өгхәр шиидсн... Кезә, кезә эн дегтриг турүн болҗ умшлавдн?.. Надя... Надежда Тимофеевна авч ирлә. Эрк биш энүг умштн гиҗ өглә... Түүнә хвөн «Мана цагин баатр» гидг дегтр, «Капитана күүкн>... О дәрк минь... Бадмта хамдан кедү дегтр умшлавдн...
Бадм арвн йисдгч җил Алдр Ленинә Дуудврар босад,
>5 лан Цергип зергләнд интервентнрин өмнәс ноолдад гражданск дәәнә һалд батрад, мергн пулеметчик болҗ нернь туурад, миңһн йисн зун хөрдгч җилин чилгч күртл гер-бүләси салу йовб. Бадм тер дәәнд иег хурһан өгәд ирв. Төрскн һазр_-уснурн ирчкәд, нег чигн өдр амрсн уга. Хальмгин теегт шин йос батруллһнд чидлән нөл уга орлцад, иньгүдәсн ’«Баатр Бадм» нер зуүһәд, өшәтнрәсн «Йисн хурһта Бадм» нер эдләд, бәәсн медрл, күчән Советд өглә.
Хаана йоснас үлдсн му тоот үндсиг уга кехин төләд, өдр-сөөһин кемҗә хәләлго көдлх болв. Дәәнә хөөтк, хамгин догшн 1921 җ/ил эклв. Хот-хол уга, мал-аһурсн тер догшн җилин ик шуурһнд зутад үкҗ одсн, хальмгия угатьнр урдкасн даву түрүлэ харһв. Шин йоснас иштә- һәр кесн хот-хоолын алв авлһн уга-яду теегин улст теҗәлин теткл< өгсн уга. Иим, хату-мөтү цагла Хальмгип түрүн коммунистнр цогцан, бийән әрвлл уга көдлцхәв.
Хөрн негдгч җилин моһа сарла партин арвдгч съезд боладу тер съезд деер дәәнә коммунизмиг шин экономическ политикәр сольв.
Хальмг теегт дөң гиҗ деерәс эрдни-шишә ирв, болв угатьнрин хортн, бурхн-шаҗни элчнр — гелңгүд, харң* һу әмтиг әәлһхин кергт, эрдни-шищәг «бурхни шүдоп гиҗ зарлад, тер хот идсн күн ик килнцтә болхмн, хөө1 төрлдән тамин йоралд тусхмн гиҗ әәлһв. Хот уга харп* нҗ бәәсн улс эрдни-шишәһәр тежәл кехәр седсн бийнь, «хөөт төрлдән» тамин йоралд тусшгон кергт, хоосн бә?* һәд,, хавдрлад, чинәһән алдад, зәрмнь үкәд бәәв. Тер ик харңһула ноолда келһнд Бадм, наадк коммунистнрлә хамдан, өршәңһү угаһар ноолдв, гелңгүдин хар ухаг илдкҗ, әмтн дунд цәәлһвриң көдлмш кев...
1924 җил..„ Туула сар...
Өрүһәр көдлмштән одсн Бадм Улан Герүр гүүхәрп орҗ ирәд, энд-тендән шилркҗ хәләчкәд^ улан кенчрәр
бүркәгә стол дерләд, усн-цасн уульв. |
Киштә |
залуһан |
|
иигҗ уульсиг нег чигн үзәд уга билә. |
Бадмас бат бәр- |
||
цтә, халуи зурктә, болд зоргтә күн уга лиҗ сандг |
ицдг |
||
билә. Ода эи Улаи Герт, олн хурдг әрүн һазрт, ’ |
энүг |
||
уульхла, яахаи медҗ эс чадад, ардаснь аярхң |
өөрдәл |
||
күдр далынь иләд сурв: |
н " |
оуРДад, |
|
Бадм мипь, яһҗ одвчи? |
|
|
|
Бадм геитки угзр.җ босад, гергианнь |
Толһаг |
чирад?11 |
|
шахад, Улан Герии деед бинд өлгәтә бәәсп Ленинәзург тал гейүртәһәр хәләһәд, һашутаһар әрә келв:
— Ленин уга... |
♦ |
|
— Яһад уга? — Киштәи зүркн мөсн мет |
киитрҗ |
|
одв. |
|
|
— Өңгрҗ одҗ. |
|
хайсн |
Кйштә дор ормдан сууһад, успа көвәд һарһҗ |
||
заһсн кевтә, аһар киилснәсн бутәд, цәәлзәд, |
үг |
келҗ |
ядад, хахад-цахад, генткн бир тәвәд уульв. |
|
|
— Би 'чамаг бичә ууль гиҗ хөрхәр бәәхшв. Зүг келхм эн: Ленинә керпин төлә цусан чигн, цогцан чигн, әмән чигн әрвлхмн биш... Андһаран өгхмн...
Киштә бийән татад, салдс кевтә ормасн өндс гиҗ босад, залуһан чаңһар теврәд, нег мөслҗ келв:
— Би бас андһаран өгчәнәв!
—* Чамд партин зергләнд орх кергтә! — болҗ Бадм гергндән иткүлҗ келв.
— Ода орнав! Урдньбийән иткҗ бәәсн уга биләв. Чидл татув гиҗ санлав. Ода партьд орнав. Залу күүнлә әдл, баатрар,, Ленинә керпин төлә ноолднав.
Киштән халунар келсн үг соңсад, Бадмин зүркн тогтнв, болв тер, уульсн күүкд мет, экрҗ шимлдв:
— Мини күсл күцсн уга. Лениниг нүдәрн үзх седклтә биләв...
Эн саамла Улан Гер тал әмтн дарцад орҗ ирцхәв. Туула сарла теегт хамгин шүрүн салькн, догшн киитн болна. Хальмг гер дотрк түләд бәәснь бийнь халхш. Орҗ ирсн улсин уурас гер дотрк будңһрҗ одв. Байра Бава, нүүрнь унжад, шурдҗ одсн махлаһан толһаһасн авад, сельсоветин ахлач Бадмас сурв:
— Баатр Бадм, ода яһҗ одсмдн энви?..
■ — Өнчрәд үлдвдн, — пиҗ келәд, баахн залу нульмс асхрулад уульв.
•— Дәкәд муульта цаг хәрү ирх...
'— Уга, манахс, муульта цаг хәрү иршго! — гиҗ нег мөслҗ Бадм,, нудрман атхсн һарарн аһар керчәд, келв.
—Тер цаг дәкҗ хәрү эрпшго. Цаһада, ууляд керг уга,
—гиҗ сельсоветин ахлач, иааран орҗ ирхдән бийнь нульмсан асхснасн башрдҗ, шугшҗ бәәх Манҗин Цаһада гидг комсомолец тал эргәд келҗәнә. —Ленин өңгрдг болвчн, терүнә керг әмд бәәиә. Мана Коммунапарть терүнә керпиг цаарандиь көтлх. Биди хальмгин хар-
87
чуд, урдкасн үлүһәр пегДҗ ииицәд, эврәпиь зергләһәи
батлҗ, күч-көлсчириннь йосан улм мөңкрүлх зөвтәвди
—Терчн, Баатр Бадм, үнн, — гиҗ Байра Бава звв- шәрв. — Буур үкдми — ботхар босдмц гиҗ келдмн, Бя бас, медәтә болвчн, тана партин улсин зергләнд орх седклтәв. Партин сегләтр Тимофейд энүнәннь тускар келхдән хөргдәд йовлав...
—Бава, тертн чик шийдвр. Мана парть —угатьнрин парть. Эн төрскнә күнд цагла мана партин эрәд өсхзөв-
тә...
5.
Тер цагин тер тоот, тер үүлдвр ода Киштән нүднд, киноэкранд үзгдҗәх мет, зәрмнь торс гиһәд, зәрмнь минь ода болҗахшң тодрхаһар тодлгдна.
Ленин өңгрсиг хальмг теегин күүкн Киштә, әмд бәәсн хөөн, кезәдчн мартшго. Тер үклин хөөн орчлң көндәрәд, делкә өнчрәд үлдсн болҗ медгдв. Болв тер хәләц хаҗһр бәәҗ. Ленинә керг мөңк бәәҗ. Орчлң Ленинә кергин көрңгәр дүүрв, делкә Ленинә сурһмҗин үндсәр делгрв. Тер җил Киштә партин зергләнд орв.
Үүднә эркнәс 'һалын һулмт күртл медрлтә, үснь — ут, ухань — ахр хальмгин күүкд улсиг залусин мухлаллһнас, хадм экйн зовалһнас, хуучн авъясин үлмәһәс һарһхин төлә ик чидл-күчн, медрл-сурһуль кергтә болв. Киштә көдлн йовҗ сурһуль дасад, сурһуль Дасн йовҗ көдләд, хальмг күүкд, берәдиг шин көдлмшт орлцулад, теднә һартан авсн йосинь илдкәд, цогцан әрвлл уга, Улан Герин һардач болҗ көдлв. Зурһата Манҗан Тимофей ахин Даша эмгнд үлдәчкәд, Улан Герән хотнас хотид, селәнәс селәнд буулһад, хальмг күүкдин хамгин ик хортн — камзалла ноолда кеһәд, ода, өдгә цагла гер дотркан яһҗ ясх, хурах, хотчхоолыг яһҗ кехлә әмтәхн, туста болдгиг цәәлһәд, цевр-це,р бәәлһ тархалһнд халун зүркән, әрун седклән болн баһ насан өгв. Киштә тиигәд хотн, селә төгәләд йовхларн ик байрта, хөвтә гиҗ бас келж болшго. Догшн хөрн негдгч җил төрсн күүкпь һурв хонад өңгрҗ одв, Түүнә хөөт җ*ил һарсн көвүнһур-
вн сартадан сәәһән |
хәәв. |
Ода һанцхн хәләсн үрнь ~ |
Манҗ. Тер бийнь, |
ууһн |
көвүһәң күүнә герт үлдәчкәл |
олн-әмтндән, эврә келн улстан шин, чик хаалһд орхднь
88
дец-некд болхар седәд, эврә амр-заяһан гееһәд, өрк-бү- лан хайчкад йовад йовна. Зовлң уга — җирһл уга.
Партин арвн тавдгч съездин хөөн Бадмиг. колхоз бүрдэлһнд һарһв. Тер җилмүдин түрү-зүдүһин альк то-
отынь санхв. НЭП-н цагла күч авчксн кулакуд, |
угатя- |
яду улсиг колхозд бичә ортха гиһэд, әәлһхднь |
әәлһәд, |
үгдән орулхднь үгдән орулад, хулдҗ авхдан хулдҗ ав-. ад, селәнә эдл-ахуд һарчах шин хүврлтд ик саалтг болв. Аш сүүлдпь 1930 җил партин Центральн Комитетин тогтаврар кулакуд класс гиһәд тохм таслгдв. Энүнәс хөлтә догшн ноолдан болв...
Сөөни өрәл өөрдҗ йовсн цаг билә, Манҗ, гер дотраһар нааран-цааран йовад, пионерин андһар давтад бәәнә. Киштә көвүнәннь киилг, шалвр илүрдҗ бәәнә. Маңһдур Ленинә һарсн өдр. Школын хаша дотр ик костер шатаһад, терүнә өөр линейкд зогсад, шин пионермүд орулҗ авхмн. Манҗ маңһдур пионер болхмн. Көвүн шюнерин өгдг андһариг чееҗәр йир сәәнәр меднә. Болв дәкн, дәкн давтад. бәәнә. Көвүнә бәәдл-җирһлд ик үүлдвр һарчана.
— Би, Советин Союзин пионер....
Көвүнәннь келҗәх, тодлҗ авчах әрүн үгмүдиг сбнсад, Киштән, лкин, седкл байрлад, ицлтәһәр санна: <Ашднь эцкләһән әдл партин ноолдач болҗ :һарх. Пионер... партин хаалһур түрүн ишкдл...»
— ...Ленинә кергин төлә....
Үүдн секгдәд одв. Дөрвн күн улан явр цуста Бадмиг теврсн орҗ ирв. Киштә залуһан үзчкәд,; хәәкрәд деепнь киисв. Көвүнь эцкүрн гүүҗ одад, теврлдҗ зууньрв.
—Бадм минь, сәәхн иньгм, яһснчн энви?..
—Бааҗа, ба-аҗ-а!!.
Дервн залу Бадмиг орн деернь кевтүлв. Әмн-шир уга. Манҗин Цаһада, орна цаһан кенчр татҗ авад, кирж шуулад, Бадмин толһаг боов. Удлго эмч ирв.
— Шулуһар Әәдрх авч брх кергтә, — гиҗ эМч зарлв.
— Әмдйи? — болҗ> сүүлин чиДлән хураҗ, Киштә
сурв-
— Цаглань Әәдрхнд күргхлә эдгәҗ болх, — гйҗ эмч хәру егв.о
Киштәд тер арвн җил хооран болсн һашута йЪвдлыг санхд дегд күчр. Эврә санаһан хөрдг врһ уга. ТоолврМуд, гүрмтсн салькн кевтә, деер-деерәсн дахлдн орҗ йрәд бәәнә.
89
Я’ЛХ’ |
гиһәД Киштә яхлад авб. Туүнәс чееҗнь |
|
||||
гиигрсн чигн, уудсн чигн уга. Тоолврмуд дарцад дар- |
|
|||||
цад толһа’һинь дүүргв. |
|
|
|
’ р |
|
|
...Бадм эдгәд хәрҗ ирв. 4<ирәднь |
туссн |
бурцгудыг |
|
|||
түүһәд авсн, халун шарх һарсн мет, ик-ик нукд |
улдҗ, |
|
||||
Зүн нүднь төрүц уга —• уснь асхрҗ одҗ. Туугән Бадм |
| |
|||||
хар сәрсәр бооҗ. Киштә залуһиннь эвдрсн чирә |
үзәд, |
’ |
||||
хортнур зүркнь |
улм хордҗ, иньгтән урдкасн үлу эңкр, |
|||||
халта болв. |
|
|
|
|
|
|
Бадм өмнкәсн догшар классин хортнд өршәңһу уга |
|
|||||
болв, дәкнәс көдлмшин нүүрт, ноолдана халунд буи |
|
|||||
толһаһарн булхҗ орв. |
|
|
|
|
|
|
Генткн эн тоот бәәдл-җирһл, торһн утцн мет, |
тасрв. |
|
||||
Бадм... Бадмиг әм,тн... Уга, уга... Киштәд эн тоотыг тоо- |
|
|||||
лдг чидл цааранднь уга. Киштә эврәннь эк-эцк хойрин |
|
|||||
тускар санна... |
|
|
|
|
|
|
Тедн һучн хойрдгч җнл кулак болад туугдв. Ода Ба- |
|
|||||
ту.тын өөр, Трудпоселкд бәәнә. Урднь кулак бәәсн улст |
|
|||||
гиҗ шишлң бүрдәсн колхозд көдлҗәнә. |
Хуучн кевтән |
|
||||
уух-идхнь элвг, дүүгәд-дүркләд бәәнә... |
Болв |
эцкнннь |
|
|||
тускар санхлань |
Киштән зүркнь хорсад одна. Үнн, худ- |
|
||||
лнь медгдхш... Бадмиг сельсоветд, кулакудыг класс гн- |
|
|||||
һәд тохм таслхмн гисн партин тогтавриг |
умшҗ |
бәәтл |
|
|||
терзәр күн хасмн. Тер күн... Киштән эцк Ноха бәәҗ гиҗ |
|
|||||
зәңг һарна. Эн зәңг шидр һарв. Урднь. тиигхд, |
Бадм<иг |
|
||||
шавтхд, кен хаснь, кен шав өгснь медгдл уга |
үлдлә... |
|
||||
Түүнә хөөн хойр җил болад Ноха сүүлин баг кулакудла |
|
|||||
7рудпоселк тал туугдла... |
|
|
|
|
|
|
Киштән зеегтә нүднәс нульмсн эврән |
һооҗад, |
өвр |
|
|||
деерән бәрҗәсн «Овод» гидг дегтрин секәтә халхд тусад |
|
|||||
бәәнә. Киштә толһаһан, тоолвран терүнәс һарһҗ |
хай- |
|
||||
хар бәәх мет, саҗад, зүн бийүр |
одад, суулһас киитн ус |
|
||||
утхҗ авад, альчуран норһад, маңнадан бәрв. |
|
|
|
|||
Терз һатцас холд дуулсн дууна айс соңсгдв. |
|
һаза |
|
|||
ноха хуцв. Хаша дотр эр такан хәәкрсн хәәкрлһн, сөөни |
|
|||||
өрәл болҗ йовхиг медүлв. |
|
|
|
|
|
|
Киштә хәрү ормурн ирәд, бещин өөр сууһад, дүүҗ- |
|
|||||
ңд кевтсн ач көвуһэн таалтаһар хәләв. Гсрин һол бах- |
|
|||||
нас өлгәтә, деерән |
төгрг цаһан |
бүркәтә |
шамин герл, |
|
||
деериь сүүдр өгәд, |
көвүнә зүс-зүркиг тодрхарулҗ үзүл- |
|
||||
— Сәәхн иньгм, Бадм^ин салтр мйнь, — гйҗ арһул келәд, Кнштә ачац таалпа.
Эн саамла һаза мөрнә көлии ә соңсгдв. Киштә нүдән аняд, зүркән бәрв. Бадм, колхозин ахлач көдлхдән, холын хош, бригад эргәд ора күртл йовхларн, иигәд хатрулад күрәд ирдг билә. Кедү дәкҗ Киштә залуһиннь вмнәс тосҗ гүүсн болхви?!.
Ода бас тер мөрнә туруна ә соңсчкад, суусн ормасн өндс гиһәд босчкад, хәрү суув. Зүркнь менрәд, изрәд
бәәв.
Күн үүд цокд. Киштә адһм угаһар босад, үүднд күрәд, сурв:
—Кемби?
—Киштә,, үүдән тәәл, би-ив...
—Тархавчи? — гиҗ сурн, Киштә колхозин ахлачиг таняд, төдгиг хурһарн өсргәд,. үүдиг секәд оркв.
Өндр нурһта, хо-шар Тарха эрк алхад орҗ ирн, герин эзн күүкд күүнә чирә тал ширтҗ хәләһәд, өврҗ сурв:
—Нүднчн улаһад яһёмчи? Уульсн болвзач?
—Намаг уульл уга яһ гинәч. Асхрулад авв,—болҗ, үүрәсн нул уга, Киштә эврә гейүртә йовдлан цәәлһв.
—Би чамаг хөрҗ чадшгов. Эврән медҗәнәч. Минйһәр болхла, үрүдәд керг уга. .
—- Келхд амр үг. Дөрвн җил болва... Үксн-әмднь медгдхш. Яһсн болх?. — Киштән зеегтә нүднә завк дарударунь чирмәд бәәв.
Тарха гер дотркиг эргүлод хәләчкәд, күүндврин утхиг сольх1и.н кергт, сурв:
—Манҗ яһла?.. Кермә?..
—Балдра Монта гер авчах хүрмД одла, —*■ болҗ то-
сҗ Киштә цәәлһв,
— Ай, яй-яй,, теңгр цокчква... Төрүц мартад хуурчв. Намаг бас дуудла... Эс одхла баһчуд өөлх, — гиҗ келәд Тарха, һартан эвкҗ бәрсн ташмгарн һоснаннь түрә шавдад, һарх бәәдл һарв.
Киштә колхозин ахлачин хаалһ теегләд, өмннь һарад, цергә шар киилгиннь өврәс бәрәд, халунар сурв:
— Тарха минь, Бадмин тускар һарад бәәсн зәңгиг уурулдг эв-арһ угайи? Чи, яһв чигн, ик нертә, чинртә күнлмч. Үр минь, 1иньг минь, нег арһ хәәхнчн...
— Кенә амид ишкә хайҗ тесхв.
Тарха уралан ишкәд, тер хораһур орад,. бешин өөр
91