Балакан Әлгсә. Алтн бумб

13.

Киштә, Надежда Тимофеевна, Манҗ, Кермә эдоолхозин ахлачиг ирх гиһәд, стол деер тәвчксн хотан эклл уга күлә-һәд сууҗ. Орҗ аашон Тархаг үзчкәд, Байра Бава өмнәснь тосҗ ирәд, шүвтрлҗ келв:

— 0 дәрк,, ахлач нойн хойрин цухл әдл юмн болвзго, Олн-әмт күләлһчкәд, орчлң эргәд йовна.

Бава өвгн хот эклхиг тесҗ күләҗ эс чадхларн беш эргә бәәҗ, Киштән өгсн хойр чирк әрк дарулчкад, үгтэкүүртә болад, кел-аман долаһад бәәнә. Ахлач әмт хәләҗәһәд, шоглҗ келв:

— 0 берәдин сәәхн тоотнь энүнд цуглрҗ кевтәлмн. Киштә Надежда Тимофеевна хойрин ээмәс теврҗбә-

рәд, Тарха теднә хоорнд суув.

Манҗ чмркст әрк кев. Байра Бава йөрәл тәвх болж

һарв:

— Эн эндр мана селәнд шатсн советин шам кезәд чигн унтрл уга, герлтәһәр мандлҗ, мана үрн-садиа өмнк хаалһиг герлтә кеҗу хамгин сәәхн бәәдл-җирһлд күрхднь тус болтха!

—Тиигтхә, йөрәл бүттхә!

—Йөрәл шиңгртхә! — гиҗ Байра Баваг дөңнәд, ДУ'

һар сөңгән эдлцхәв.

Хойрдгч, һурвдгч чиркин хөөн стол эргҗ суусн улсин амнь халад, цуһар дегц үг келхәр седлдәд ирв.

Манҗ стол һатцас колхоз1ин ахлачд ханлтан өргв.

— Тарха ах, тана итксн даалһврт икәр ханҗанав.

— Йовад хотл балһсан хәләһәд, мана хөөчнрт Москва үзүләд ирхч. Ирчкәд, үзсн-соңссан олн-әмтнд келҗ өгхч. Эрк бищ Ленинә Мавзолейд одцхатн.

—Эрк биш однавдн. Кермә залудан шимлдв:

— Бидн эдниг үлдәһәд йовий.

Манҗ хәрүднь зөвшәрҗ толһаһан гекв. Кермә босад, столын тер хаҗуд, Тарха Бава хойрин хоорнд суусн

ээҗүрн одад, чикнднь арһул үгмүд келв. Киштә бериннь үоинь иләд,. зөв өгв:

- - Йовцхатн.

Дүүҗңд унтҗ кевтсн Элвгин хойр талнь Һарад, ке-

122

цһән дуртаһар хәләһәд, иег-негйүри хәләлдҗ йНәлдәд, зөвәрт зогсҗаһад, Манҗ Кермә хойр гертәсн һарцхав.

Албарин өөр кевтсн Балтг эзән үзәд гүүҗ ирәд, кө- ,тень шөргәһәд шиңшҗ бәәһәд, Маиҗиг көөхлә хәрү оридан одад, өмн көлмүдәи җииһәд, терүн деерән толһаһан суцһҗ тәвәд кевтв. Эн тоот терзмүдәс асхрҗах ге-

гад сәәхн үзгднә.

Кермә залуһан сүүвдв. Сө сәәхн төһйнүн бблчкаД; чилгр. Деер то уга олн одд дчирмлднә. Тёңгрин уйдл, билрж одсн цәәһәд^ оһтрһуг алс цокад әрә үзгднә. Орчлңгнн эн тагчгиг селәнә җирһл эвднә. Тенд-энд домбр,, гаркан ә соңсгдна. Хол бищ бәәсн хоша герт эмгдин дуулжах кезәцк ут дун доңһдаД бәәнә.

жана. Залу күн домбрт келн биилҗәнә. Биичин тавшлЙ^ нд һазр луг-луг гиһәД бәәнә, әмтн альх ташад, шаваш хаяд терүг үдрдәҗ өгнә^ Бйич домбрин өмн ирәд зогсхла, әмтнә дун нсмһраД, домбр биич хойр күүнднә. Ге^ин секәтә терзәр эн тоот өөрнь бәәен мет соңсгдна.

Дорд өмн үзгйн Шавр-шавр гертнь Дун, ддМбрйн айснь

Шуугҗ, негдҗ җиңннә...

СеДклд таалМҗта эй дуй Эөвәр ууҗмд, селәно дунд, цецнәд бәәв.

—Өлзәт дуулҗана, — гиҗ бодад, Кёрмә иньгән бий шан шахв.

—Өлзәт бәәдлтә, —- гиҗ Манҗ зөвшәрв.

*- Ямаран сәәхн җйрһл!

— Кесг зун җилин күсл.

—Оньдин иигәд бәәсп болхнь...

—Оньдин ииГҗ бәэхвДн!

—Тиим болхла—сән бәәҗ... — Манҗ эңкр иньгиннь

һариг чаңһар атхв...

Эн саамла өөрхн бәэсн герәс үснь савсисн нег күүкд кун х^әкрәД һарч йрв.

— Я-а, яһлав... Бийим алҗанй!.. Харсҗ автй!.. Манҗ уралаи угзрад тер күүкд күн тал гүүхәр седхардаснь һарч ирсн кесг залус, берәд тер герпиг чигн,

123

ардае көөлдҗ иовсн зйлуг чигн теврәд татУ < рәд, хәрү герүр авад орҗ одв.

Муульта Долан Дөртә хойр,— гиҗ Кермәкеля.

Үрн-садн уга гидг хату юмн чигн, — болҗ Маи теднд өр-өвдв.

— Дөртәг үрн уга болад әрк ууһад бәәиә болһичи?- гиҗ Кермә сурв.

—Тиим гиҗәнәв...

—Әркин ад...

Манҗ хәрү өгсн уга. ТеДнә хаалһиг керчәд кесг баһчуд сүүвдлдсн һарч ирв. Манҗиг үзчкәд, Натра Надия тосад гүүҗ ирв.

—Багш, таниг клубд эс ирхлә, бидн некәд һарлавдн,

—Гиичнрән тооһад удвдн,— гиҗ Кермә цәәлһв. Баһчуд . Манҗ Кермә хойриг хоорндан орулҗ суүа-

дәд,' клуб хәләһәд һарв. Җуугна Өлзәт экләд дуулв.

— Зергләд, комсомол, уралан, Социализмин хаалһар шуныч.

Көвүд, күүкд нег Дууһар өргәд авб:

— Баһчудьгн зүркн болгсн Баатр церг мөнч.

Манҗ Кермә хрйр бас тедниг дахад дуулв:

— Өндр бор мөрнь Оньдинд тохата белн,

Орн-нутган харсхд Ончта комсомол белн...

14.

Клубд асхн болһн гишң нәр болна. Фойед ик люстр шатна. Терүнәс эргнд чачрлҗ цацгдҗах гегән фойе дог ркиг өдрлә әдл герлтә кенә.

Эклц школын орс келнә багш Полина Ивановна рояльд вальс татжана, Вальсин айсар көв.үд, күүкд, хойр талан нәәхләд, сәәхн җисәд биилҗ йовцхана. Зәрмснь зах тал һарч авчкад, нүднь көкртл эргцхәнә.

һазаһас Өлзәт, Нәәмн эдн шуугад орҗ ирцхәв. Манҗ Кермә хойриг баһчуд үзәд, хаалһ һарһҗ өгв. По< лина Ивановна роялин өөрәс босҗ ирәд, Кермәлә тевр* лдҗ мендлв. Багш күүкн гармач Тавн Толһа тал эргәд,

124

ээминь цокад саглрён отхта шар усән, толһаһан сегсрЖ саҗад, һаран делгәд, халтаһар хәәкрв:

— Альков, гармач, лезгинк татлч!..

Тавн Толһа бийән сурулҗ эрүлсн уга. Арвн хойр бернтә .саратовск гарма, хоңхарн җиңнәд, берңәрн шнигәд, түргн айсас хахад, цахсн мет эңсәд бәәв. Багш күүкн һара)н зүн, барун бийдән селн-селн деләд, цаһан туфельтә нәрхн көлән числәд-чисдәд, намчта сииц бүшмүдин хормань чачр кевтә сарсаһад, эргәд, зогссн баһчудыг хооранднь шармн сөргәд, дуһрад, тошад, догдлад бәәв.

— Хо-па, хо-па!

—Эх, авад од, авад 6д!

—Багш айта! — болҗ көвүд, күүкд Полина Иванбвнад сүрә өгв.

—Бииһән залһ! — гиҗ шогч Ара багш күүкнүр хәә-

крв.

Полинд Ивановна көвүн тал килһ хәләцәр хәләчкәд, көк нүднь электрошаМин герләс солңһтрҗ асад, Аран өмн одад, хойр көлән селн тавшн нуһлад, сүүҗән ииг- ән-тюигән холькаД, бийән дахҗ һархиг эрв. Ара зогсҗасн ормасн хагдн Һәрәдәд, тал дунд тусад, артист күүнәһәр барун һаран өмәрән тоһшлҗ сервәд, дөрвн үзгтән гекн мөргәдг генткн хойр һаран хәврһдән тулад, көлән ардаран тиирчкәд, пол деер үзүрәрнь числҗ тәвәд, Тавн Толһаһур хәәкрв:

*—Мана күн, шулун болдгар «Йшкмдг» өглч!.. Эсклә әмм һарн пиҗәнә...

Әмтнә шууган улм икдв. Тавн Толһа гармаг телҗтатад, үр көвүһән һацахар седәд, зөвәрт тер кевтнь бәәһәд, чикәрн бернсинь чиңнҗәһәд, генткн серл орсн мет, шулун-шулун наар-цаар холькн татхла, 'ишкмдг айс эклходг күләҗәсн кевтә, арвн хойр бернәс дарцҗ. халһ- , рад, клуб дүүргәд асхрад одв. Нег көлиннь үзүр числәд, наадк көлиннь өскә тулад зогсҗ бәәсн Ара, ээрлһнлә харһсн арат кевтә, иигән-тиигән шиллзәд, һаран селн- селн чееҗ, нурһн талан деләд, негт Һазр элкдҗ өкәһәд, яегт герин өрк хәләһәд сеңкәһәд, хү салькн мет хурлзад

ОДВ,

— Баэра хар һосиг Балв тустлнь тавшичә,

Бааҗан толһа менд бәәхлә

125

— Залуһасп әәдг посиг арвн доладгч җил хольвлчкла. Алла, алъкоп, бниһәи үзүллч!

Бер әмтнә дунд һархла, Ара гармаһур өөрдәд, чикнднь шнмлдәд үг келв. Тавп Толһа гекчкәд, гармаһаң зогсал уга, «Захан берп» татв.

Тендәс Кермә босҗ ирв, эндәс Мөндрә Нәәмн хойр босв. Күүкд, берәд бииләд зогсхла, Сүкә уралан һарад, Аллаг барун һараснь авад, әмтнд зарлв:

— Уга, би зөвтә бишв. Алла эрдмән һанцарн үзүлтхә» Энтн Хальмг Базра күүкн биший. Түүг, мана<хс, бичә марттн. Хальмг базрахн маңһд би биилхдән дурта болдмн... Альков, Тавн ТолҺа, Баруда нер һарһад орклч!..

Агчммн зуур ә тасрсн гарма дәкнәс экләд, эңсәд бәав. Кермә цаһан альчур һарһад, Аллан һарт атхулад оркв. Шин бер, бийднь альчур уга болсн учрар, талдан куүнәс сурхдан эмәһәд, энд-тендән эрсн бэәдлтәһәр хәләв. Мөндрә тер хәләцинь медәд, ханцнасн цеңкр торһн альчур һарһҗ авад, терүнд өгв.

Хойр альчуриг хойр һартан бәрчкәд,. айсин аюһар һаран селң-селн ээм деерән деләд, бер көлән хойр давтҗ тавшад, иигән-тиигән хормаһарн делсәд, ээмәрн нәәхләд бәәв. Аллан би цугтаднь таасгдв. Бер аш сүүлднь хойр альчуран уралан суңһад, залуһиннь өмн эрп дуһрв.

—Монта, бос!

—Баруйа нер бичә һута!

—Залу күн — нернә төлә!

—Нер үкхәр, бий үктхә! — болҗ баһчуд энд-тендәс сүрәлкҗ хәәкрлдв.

Монта, арһнь уга гергнәннь атхулсн альчуриг авад, Дунд һарч ирв. Маңһд би болҗ өгсн уга. Тер гармачд

келв?

— Мульҗдг айс татлч!

Алла, дегд бүтхләрн тесҗ эс чадад, цевр аһар киилхэр, клубас һарв. Өндр кирлцә деерәс буухла,, клубин ик-ик. терзмүдт, батхн мет наалдсн, кесг бичкдүд үзгдв. Тедн гер дотр болҗах нәр-җирһлиг сәәнәр үзхәр седлдәд, терзин иүүрәс бәрчксн, ДүүҗлгДҗ бәэцхәнә. Тедниг |зәд, берин санаиь зовб.

— Эй, бичкдүд, юңгад эс орцханат? — гиҗ Алла сурвр өгв.

Бичкн көвүд бериң дуунас ән тусхларн, өндр терзәс һәрәдлдҗ бууһад, зәрмснь һарнь алдрад гедргән унл-

127

дад, чон үзсн гөрәсд кевтә, тарвалдад һарад Зулв. Бадм дегд чочн тусхларн, терзин нүүрәс бәрҗәснһаран алдвд, гедргән ялдаһад тусв. Босад зулхар седхлә, дор ормасн өндәҗ болсн уга. Длла көвүнүр гүүҗ одад’ деернь екәһәд сурв:

— Кввүн, яһҗ одвчи?

— Яһсмнь үзсн угавта? — болҗ Бадм модьруяар ке-

лв.

— Бичә уурл... Би бурутав, — гиҗ келәд, Алла кеаүг ьндәлһҗ авхар, һаран суңһв.

Бадм бериг таняд, унсн мууһан медүлш угаһар, эй- рән босхар күчлв, болв болҗ өгсн уга. Көвүн яхладавб,

— Юунчц өвднә? — болҗ бер сурчкад, көвүг бас таньв. — Бадм, чи?

— М-м, — гихәс оңгдан хәрү көвүн өгсн уга.

Алла, өвдг деерән сөгдҗ сууһад, көвүнә нүцкн к&йиг илҗ хәләв.

— Үүнд өвднү?

•—Уга.

— Үүнд?

— Уга.

Бер көвүнә һуй тал һаран өөрдүлхлә, Бадм терүг че-

еҗәрнь түлкәд, хәәкрәд оркв.

— Өвднү? — гиҗ Алла санань зовҗ сурв.

— Уга.

—Тииклә юңгад хәәкрнәч?

—Ичҗәнәв...

— һәргтә, — гиҗ гемшәһәд, Алла дәкәд көвүнә һуйиг атхҗ бәрәд, сүүҗинь илхл«ә, Бадмд ода ирҗ альд авД’

җәхнь медгдв.

Бер көвүг өндәлһхәр седчкәд, хәрү һа3р деер кевтүләд, көлиннь шаһаһас ба.тлад хавчҗ атхад, догшнар ке* лв:

— Араһан зу, бичә хәәкр!

Бадмд хәәкрх серл өгл үга, Алла Көлинь чочаҗ Сегсрн татад орксн, сүүҗин ясн таш гиһәд одв. Бер адһмтаһар көвун тал өкәпэд, бас серл өгл уга, ээмәрн ДецнаД босхв. Тер хоорнд Бадмин зулҗ одсн үүрмүд хдрү гүүЛ* дҗ ирцхәв.

— Ишк, ишк, бичә ә, — гиҗ Алла закв.

Бадм, шиңкән көлд орҗах бичкн куүкд кевТә, аярхн-

аярхн ишкҗ хэдәв. Сууҗ өвднә, болв тавглаД ишкәД бәәв.

128

— Не, намаг дахад, клуб ор, — гиҗ бер үрв.

?Бадм, дегд байрлхларн, яахан медҗ эс чадад, ура-

лан шурһад, берин 'һарас шүүрәд авб. Үр көвүднь шүлсән зальгҗ, Бадмин ардас бахтҗ хәләлдв. Эдниг клубин кирлцә тал давшад һарч йовтл, довтлад аашх тоб-тоб гнсн мөрнә туруна ә соңсгдв.

Алла тотхад зогсв.

Герин цаад бийәс өндр цаһан аҗрһ унсн колхоз-ин ахлач, мөрнәннь дел деер дерлн уралан нурад орксн довтлад һарч ирв. Арднь Хар Очр мөртә йовна.

Үлмҗин Тарха клубин үүдн хоорнд мөрәрн көндлңнҗ зогсад хәәкрв:

— Эй, баһчуд, нааран һарч ирцхәтн!

Ахлачин хәләцәр нег ик аюл болҗ одсиг Алла медв. Бер көтлҗ йовсн Бадмиг кирлцә деер үлдәчкәд, бийнь адһн клубур гүүҗ орад, фойе дотрк әмтсд зарлв:

— һаза колхозин ахлач ирсн тадниг дуудҗана. Фойед бәәсн, цаадк залд бәәсн көвүд, күүкд адһн-

шидгн һазаран дарцҗ һарцхав. Тедниг кирлцәһүр һарч ирхлә, Тарха, ташмгта барун һарарн деед-өмн үзг тал зааһад келв:

— Цаһан Экнд һазр шатҗ бәәнә. Шулуһар тиигән түүмр унтралһнд мордх кергтә.

Баһчуд дундас Натра Нәәмн уралан тасрҗ һарад, ахлачур өөрдәд, ууртаһар хәрү өгв:

—һәәһә цагла түүмрт илгәхәр бәәхмт!.. Бидн җир*һ- жәнәвдн... Бичә мана байр эвдтн. Манас талдан, түүмр унтрах улс, тегәд угави!..

—Нәәмн чик үг келҗәнә!

—һазр шатҗаһад — унтрҗ одх!

—Тавн Толһа, хәрү орҗ гармаһан тат!—болҗ хәәкрлдәд, баһчуд хәрү клубур дарцад орцхав.

Манҗ колхозин ахлач тал өөрдәд, мөрнәннь җола-

һас бәрәд, сурв:

— Юн түүмрви? Цәәлһәд келхнтн?..

— һазр, һазр' шатҗадг чигн... — гиҗ ахлачиг эклхЛӘ, кйрлцә деер бәәсн баһчудын негнь тачкнҗ инәв:

— һазр шатсиг, ээҗ-аав м’инь, түрүн соңсҗасм эн!

— Манахс,, түрД гилт, — гиҗ багш ардап эргҗ келәд, Зхлачас дәкәд сурв:

—Улм шатҗадг болвза?

—Тиим бәәдлтә.

—- Тиикләтн ик әәмшгтә, — гиҗ келәд Манҗ, ардан

тулад зогсҗасп баһчудт цәәлһв: — Үүрмүд һазм„ „„

шатхла, дегд әәмшгтә юмп. Цаг түдл уга’тиигәи йи,

— Юн гидг ю.мб энтн, баһчуд. Мана колхозин зөөрд һал орҗ... Тенд кесг мин.һн тонн өвсн устглчксн бәәнә.., Тадн нәр-җирһл ахлулхар седнәт... Маңһдур дән болхла, бас иигҗ хәру цухрх әмтсвт,. а?..

Кирлцә деер бхәәсн баһчуд ургшан дарцҗ буув. Сүкә гүуҗ одад, клубас теду-кнд бәәсн амбарин өөрк бахнд өлгсн машинә төгән төгрг ик төмр цокв. Докан дун хәнкнн, зовняд, Сәәни Экнә төвкңүн бәәсн гермудин деегәр

чичүр авлдад, * колхозин парвлянас хол биш бәәсн мөр-

дин хаша тал адһцхав.

Удл уга тергдт суусн, баһчуд болн икчүд, күүкд оолн кэвүд, гергд болн залус — Модна Захин модн тагтар эргҗ һарад, Цаһан Эк хәләһәд шуугад, ңиргәд, үүмәд

йовад одцхав.

Суүлин тергнд зөвәр халад одсн Байра Бава сууҗ. Хаҗуднь кесг өвгд йовна. Хашан үүднд тергд болпниг гетәд, суухар седәд һәрәдәд, чееҗәрн түлкүләд хәрү үл* дәд бәәсн Бадм, Баван тергнд яһад болвчн суухар шиидәд, ардк дерндгәснь шүүрч бәрәд, кесгтән чиргдн дахад гүув. һарнь көшәд алдрхла — көвүн хаалһ деер унад үлдв.

15.

Җирһл аюл хойр, җиндрлсн мет, нег-негән дахдг боәҗ. Одахн күртл җирһлтә, байрта, нәр-наадта бәәсн Сәәни Экн әмтәр цөөрәд улдв. Зер-зев бәрҗ чадх тоотнь цуһар түумр унтралһнд мордцхав.

Багцин кециг давад, Дамин ардк өндр деер һараД

-ирхлә, ики холд, Ца'һан Экнә деед көвәһәр һазр улагч* рад бәәв. Дәрвкҗ щатсн һал узгдхш. Нег һазрт цәс ги-

һәд, оһтрһу цәклсн мет, һалын келн үзгдчкәд, дәкәд үгй

130

Цаһан аҗрһ унсн Үлмҗин Тарха түрүн ирҗ буусв

әмтсд заавр өгчәиә:

— Арвадар хувагдад, баг боДһн пеҗәһәд устгуд авад, йот малтцхатн.

Кермә, Өлзәт, Бося, Мирдә, Нәәмн ахта улсас Манҗ нег баг бүрдәһәд, түрүн устгиг эргүләд нүк малтв. Теднәс хол биш Балдра Монтан баг көдлмшән эклв.

— һазр шатҗана... Түүмр алдрҗана гиҗ ахлач тең- гр-һазр негдкҗ. йовла... Эннь күн әәм дүңгә юмн уга бәәҗ, —болҗ Мирдә хамр доран бурв.

Энд-тендәс Мухаран Үлмҗ,, Манҗин Цаһада, Дорҗин Окн һардврта омтс Хар Усн, Дегд, Шикрт, Модна Зах хотдас ирцхәв. Тедн бас адһн-шидгн күрз, чичүр авад, һазр малтлһнд орлццхав.

Тарха Хар Очрта хоюрн довтлҗ ирв. Ахлач багшт келҗәнә:

— Манҗ, чи Хар Очрин мөр унҗ ав. Чини ормд көгшә көдлҗэтхә. Йовий...

Багш һартк күрзән мөрч өвгнд бәрүлчкәд, терүнә кер мөр унад, колхозин ахлачин хаҗуд дахн хатрв. Тедң тал сельсоветин ахлач, парторг, брмгадир эдн ирҗ ханьцв.

Цаһан Экнә девән өвсиг хадад устглҗ орксн бийнь, нур көвә һазр боладу ноһан дәкнәс мөрнә туруца болҗ урһҗ.

Зуна сө харнһу биш. Теңгр дорд ар үзгәсн туугдҗ шарлад, теегин аһу үсәртәд бәәнә. һазрин көрсн һатцас тенд-энд паанцклад һарсн утан харгдна. Шатсн, хуухр-

сн үнр хамрйг хаһ ташулна. Көңшүнә үнрәс багшин чееҗ акрмдад одна.

Юн өшәтә юмн энүнд һал өгсн болхв, —гиҗ Манҗин Цаһада уха туңһана.

—Тәмкин үлдләс чигн һал ордмн, — болҗ багш бодҗ келнә.

—Әрлһә цааран... тиим бичкн һалас һазр шатна гиҗ. Алдг уга өшәтн энүнд һал өгсн,-^-гиҗ бригадир Дорҗин Окн Цаһадан тааврла зөвшәрнә.

Зуг колхозин ахлач тагчг, амшдан ик хар модн һанзин сурул зүүчксн йовна. Пард гиһәд һал авлцад одв. Гүүлгәд күрәд ирхлә, тер. һал хәрү унтрҗ одв. Дөрү ху-.

рһң дүңгә шууда заагас утан, шег-бог уңһдсн мет, өткнәр пүргнә.

— Зөвәр оратад одсн бәәҗвдн. Арвн гектар шахуг һал эзлчкҗ, — гиҗ аш сүүлднь ахлач эклв. — Әмтиг

131