— Би альдас авх биләв.
— Зандаһас, — гиҗ Лиҗиг келлһнлә. Бадм, дорнь көг урһсн мет, өсрәд босв.
— Альд бәәнә?
Лиҗ, терүг шиңкән үзҗәхшң, ширтәд орҗ одв. Сурв: *—Зандан эк, эцк эн бригад деер зогссиг медхшвчи? Бадм меднә. Очр терүнд келлә. Зуг эврәннь әәмлһән
кевүнд медүлш уган кергт, Бадм келв:
— Уга.
— Көкән Элдән бәәх пәтр тер, цаадк захан хойр терз, — гиҗ, ут шавр гер тал зааһад, Лиҗ цәәлһв.
— Би теднә тал одш угав, — болҗ Бадм, тер герүр һарад гүүхәр седсн бийнь, бийән татад хәрү өгчәнә.
г-Гертнь одхмн биш. Зандаһас бийәснь сур. Занда баһчуд дунд бәәнә, — гиһәд Алчан Лиҗ биилҗәсн баһчудур заав.
Бадм адһн-шидгн тедн тал ирв. Занда көвүг үзәд то-
сҗ ирв. .
—Менд...
Юн гиҗ хәрү өгсән Бадм медхш...
Эндрин дуусн машинә гер дотраһар болн герин һазаһар йовдңнад, тер һанцарн бийләһән күүндәд, ЗандаД келх үгмүдән эртәс белдәд авчкла. Тер тоотнь, савңгин көөсн мет, хаһ тусв.
Клубас хәрҗ ирчкәд, терүнәс сән үгмүд олҗ авла. Занда, та теңгрт оДд яһҗ төрдгиг үзлт? — гиҗ сурхар седлә. Тер сурвр яһла?..
Генткк Алчан Лмҗин келсн сананднь орв.
— Цаасн бәәхнь нанд өгхнтн, — болҗ Бадм аш сүүлднь, үксн әмд хойрин заагар, сурҗана.
—Ю кенәчи?
— Кергтә...
— Кергән кел, — гичкәд Занда ончта җөөлнәр инәв. Тер инәднь, Бадмин зүркнд тииз дарсн мет, ивтрхә орм
үлдәв.
Көвүнә келн дәкҗ Зацдала күүндҗ чадшго болад, амн дотрнь мәзмрәд^ таңналаһан таг-‘мөг наалдҗ одв. Күүкн түүг дәкҗ хәрү өгч чадшгог медәд, сергмҗтәһәр келв:
«=-Не, йовий. Манаг орий...
■Бадмин көл һазрла хар'һҗ йовх угань медгдхш. Зан-
ддөмн йовна, Бадм — арднь.
Ирхлә — үүдн оньста. Күүкн тулкүр һарһҗ авад, онь-
сиг тәәлв. Гертән орчкад, чемодаһан уудлад цаас һарһв. һарһчкад стол деер тәвчкв.
— Бадм, сууһад цә у, — гиҗ келәд Заида зүн бий талан һарв.
—’Уга, цә керго, — болҗ көвүн әрә дууһар хәрү өгв.
—Хальмг күн ааһин ам зуулго, хоосн һардмн биш;— гнҗ күүкн түүг сурһв.
Хәрү ©гх үгмүд Бадм олҗ чадсн уга.
Занда мисктә цәәг стол деер тәвәд, хойр шаазңд кев. Нег тәрлк авч ирв. Түүнднь чанад көргәчксн сөгин хаш бәәҗ. Күүкн утхар хашиг зүсмләд-зүсмләд дөрвлҗнәр керчв. Хойр ухр тәвб.
—һуйр уга. Хаш ид, — гиҗ келәд Занда, ода күртл үүдн хоорнд зогсҗасн Бадмиг һараснь көтләд авч ирәд суулһв. Бийнь столын тер хаҗуд, көвүн тал хәләһәд су-
ув-
Занда Бадмин һарт шаазңта цә бәрүлв. Эврән бае шаазң авб. Көвүнә һар, беерсн мет, чичрәд одв. Күүкн терүг үзсн бийнь, эс медсн бәәдлтәһәр, инәҗ сурв:
— Кенд бичг бичхәр бәәнәч?
— Танд, — гиһәд хара зөңгдән Бадмин амнас алдрад һарч одв.
һартнь бәәсн ааһта цә алдрад, асхрад, шаазңгнь төгәлҗ йовад,. пол деер унад, үр-мәр болад хамхрҗ одв. Тер шаазңгиг дахад Бадмин зүркн бас...
'— Сав хамхрхла — кишг ирнә гиҗ келдг,'— болад Занда, ормасн өсрҗ босад, түрүләд һазрт цацгдсн шаазңгин. тасрхас цуглулҗ авад, дәкәд стол деер асхрсн цәәг арчв.
Бадмин чирә ичр-һутр хойрас хаһрад һарн гиҗәнә. «Эн герәс ямр кевәр мөлтрҗ һардм, — гиһәд санад оркхла, зүркнь киит дүрәд одна. — Үүлтә Лиҗ бәәсмб, терүнәс биш би нааран орҗ иршго биләв».
Занда талдан шаазң авч *ирв.
—Керго, керго, — гиҗ улм эмәҗ келәд, Бадм ормасн
босв.
—Су, бичә ич, — болад күүкн, көвүг ээмәснь дарад, хәрү суулһв. Эн ааһта цәәһинь хойр һарарн батлҗ бәрәд, нег кииһәр уучкв.
—Хальмг күн һурв дәкҗ уудмн, — гиҗ келәд Занда
Ьадмин шаазң авб.
— Болна, цадув, — гңхләнь, куүкнь инәһәд, хаҗудаң бәәсн цаас өгв,
Цаасинь авчкад, үүдп тал адһхла, ЗапДа ардаспь су-
рвс
— Карапдаш кергтә болвза?
БаДм агчмин зуур түдәд, өгсп карапдашинь бас авад, герин эрк алхад һарв. һаза орчлң дегд өргн, у болҗ медгдв.
Көвүг үзчкәд, Алчан Лиҗ керлдҗәнә:
— Яһсн удан болвчи?
Бадм ду һарсн уга. «Шаазң, хәәрн шаазң» гисн тоо* лвр түүнә гүрәһэр цокад бәәнә. «Оньг уга элмр... Занда юн гиҗ санҗадг болх?.. Ю хәәҗ столур суусм терви».
Лиҗ Бадмин өгсн цаасиг авад йовҗ одв. |
|
* |
|
18. |
I- ■ |
ОраТҗ һарсн сар, чилгр теңгрәр өөмәд, зөвәрт өөДләд оркҗ. Баһчуд, урдк кевтән, бииләд, дуулад бәәнә. Тедн дунд берәд, гёргд,, эмгд чигн үзгднә. Өвгд ширдг деерән сууһата.
Удсн уга, Алчан Лиҗ хәрү күрч ирв; Вадмд, өмнәсн ду һарһл уга, догшнар закҗаңа:
— Эн бичгиг Заңдад күргҗ өг.
Бичг авхар йовсн Бадмин һар, күүкнә нер соңсад, эврән хәрү татгдад одв.
— Мә, гинәв! —-Лиҗ бичгиг күчәр көвүнә һарт атхулв. — Эрк биш хәрүһинь авч ир,..
Бадм дотран санҗана: нам эңнь нег зүүдән сән. Эврән негамн үг келҗ чадшго болсн хөөн, талдан күүнд харш болад керг уга. Эн тоолвр Бадмд чидл урһав. Тер шурүтәһәр босад, күүкйг хәәһәд һарв.
'Занда терүг үзв. Бадм күүкиг үзв. Чаңһрҗ йовсн көлнь сулдад, хәрү һарад зулхар сёдв, болв оратҗ одв. Занда көвүнүр өөрдв. Бадм бичгиг күүкнд атхулад оркв. Атхулчкн бийнь < менрҗ одв.
Занда бичгиг авн, байрлҗ инәһәд, герүрн гүүһәд йовҗодв.
Ямаран ик хаҗһр һарһсаи көвүң ода ирҗ медв. «О, Бадм, Бадм!.. Яһсн һәргтә күн бәәсмбч?.. Кезә чамд ухан орхмб?..» — гиҗ тер бийән гемшәҗәнә.
Агчмин зуур серл орҗ оДв. Агчмин хоорнд ухан орҗ одв. Болв... дегд ора серл ирв, ухан учрв. Занда, Занда...
Ода умшҗ бәәдг болх... Генткн... Хәәмнь, зүркнь ме-
нрәд бәәв... Юп гпҗ тер цаасид бичәтә бәәсн болхв?.. Оп, он... һәрг, түпг, хоосп домбр!..
Арһ уга, Бадм тедүкпд һарад, Запдаг гертәсн һархяг күләһәд зогсв. Күүкн дәкҗ гертәсн һарсн уга.
Теднә гернн хойр терзәр үзгдҗәсн шамин герл унтрҗ одв. Тер верлиг дахад, көвүнә күсл чигн, шиңкән төрҗәх санан-седкл чигн унтрв.
Унтрв, унтрв, унтрв.
Уга, уга, уга, улм күч авч шатв.
19.
Көвүдиг Мөңкә һарһв. Бадм өмн һанцарн йовна. Очр Мөңкә хойр түүнә ард йовна.
Бадм — һанцарн, тедн — хоюрн, Бадм — һанпари, тедн... Уга, Бадм бас һанцарн биш, түүнә хавтхд Зандан өгсн карандаш йовна... Занда терүнлә.
Мөңкә салад үлдв.
Ода Очр өмн йовна,. 15адм арднь дахҗ. Очр тагчг, Бадм тагчг.
Очр зогсад, үүрән күләв.‘Күцәд ирхләнь, сурв:
— Юн болҗ одв?
— Ду һархнчн.
Ду һарна гисн — Бадмд цань уга күчр. Көвүнә өрчд ачгдсн ацан дегд күнд. Түүг ю хәәҗ, Очрт келхв?
Бадмин үр көвүн генткн саналдчкад, келжәнә:
— Кемр цергт эс мордх болхла^ гер авх биләв.
—Гер авх биләв?—-Бадм чочад одв.
-Э.
Терүнә уханд күн. гер авдмн. пиҗ төрүц уга билә. -—Мөңкә нанд дурта, — гиҗ Очр саначрхҗ келв. Дурта?!. Дурн...
Эн үг Бадмд ик өвәрц болҗ медгдв. Дурн гидгнь ямаран юмн болхв? Альд бәәдв, яһҗ ирдв?
Бадм урднь эн үгин тускар соңсла. 3у1 төртән авдго билә. Түунд дурн чигн, түүнә «Кировец» чигн әдл. Ода?.. Очриг «Мөңкә нанд дурта» гихлә, көвүн дотр бий үүмәд одв.
Очр Бадмин тоолвриг таслв:
— Мөңкә келнә: кемр цергг мордхлачн, кедү җилдән болвчн күләнәв гинә.
Бадм хәрү өгхш. Терүнд эврәннь тоолвр, төр — күзү-
цә. Очр Бадмас нам хәрү некхш. Тер келнә: |
|
— Ода ханьцхла, дәкәд Мөңкәд күнд болх. |
алдрв. |
’—Юңгад? — гисн |
сурвр |
Бадмчш амиас эврәи |
— Зүсн-зүүл учр |
0әәнә. |
һанцарн күүкн Ч(Игн, |
гергн |
чигн биш үлдх... Дәкәд болхла, күн медҗ болшго, үрн чигн олдад бәәх... Мөңкәд күчр болх... һанцарн.үр асрна гидг... күчр болх...
Очр Бадмла биш, бийләһән күүндҗ йовна...
— Дәәнә цаг иткл уга. Яһҗ медхв, намаг алад чигн
оркх...
— Кен? — болҗ Бадм әәҗ сурв.
Түүнә үүриг, минь ода түүнә өөр әмд йовх Бадмин үүриг, кен алхмб? Уга, Очрт гем ирҗ бәәх кевтә... Үүрнь хәрү өгсн уга, Бадм дәкнәс сурв:
— Чамаг кен алхмб?
— Фашистнр.
Очрин һашута тоолвр ода ирҗ Бадмд медгдв. Советин баатр церг немш дәәсиг деед үзгүр, хәрү бийсиннь һазр хәләлһәд, тууҗ йовна. Тер бийнь төрскнә зөвәр аһу ик һазр фашистнрин һарт бәәнә. Дән кезә чилхнь — темдг уга, захнь үзгдхш. Ода чигн кедү әмтн хордг болх. 0, теңгр, һазр! Тер тоод Бадмин үр Очр бас һаруд одхии? Уга, уга!1.
— Очр, чи тиим му уха бичә ухал. Цаачн үкҗ одсн Аравкан бийнь әмд-менд хәрәд күрч ирвшлмн, — болҗ көвүи үүрән төвкнүлҗ бәәнә.
,— Бадм, чи медх зөвтәч. Би бийәсн әәҗәхшв. Күн болһн эврәннь Төрскән харсх зөвтә. Төрскн бәәхлә, бидн бәәхвдн. Төрскн уга болхла, манд чигп җирһл уга. Тииклә бидн, дәәлдҗ чадх күн болвас, Төрскиәннь төлә өшәтнә өмнәс босх зөвтәвдн. Терүг би меднәв, терүнәс би әәҗ бәәхшв. Кемр цергт мордҗ гихлә, би цусан чигн, әман чигн әрвлш угав. Эврәннь һарһсн ээҗән яһҗ хортнас харсх биләв, тер мет Төрскән харсхв. Зуг би, Бадм, талДан юмнас әәҗәңәв. Дуран, дурта күүкән геехәр, алдхар седҗәхшв. Түүг чи, Бадм, медҗәичи^ а?.. Хамгин әәмшгтә юмн — саллһн...
Юн гиҗ Бадм Очрт хәрү өгх? Тер эврәи ода-чигн бәәдл-җирһл гидг юмнюуһинь күцц медхш. Бадмдэндән яһад болҗахнь чигн сәәтәр медгдҗ өгхш. «Зәрмнь келнә, Гитлер мана төрскн орн-нутгин һазр булаҗ авхар Дәврлһ кеҗ гиҗ. Тиигтлән немшнрт бийстнь эврәннь һа-
зр, усн уган? Бәәнә. Тииклә юңгад маиа һазр тал дәврлһ кеҗ бәәхмб? Миии эцк тиигтлән, ианд, мини хойр дүүд, мнни экд, маиа элгн-садид, мана колхозд керг уга билү? Кергтә билә, цань уга кергтә билә. Түүг алчкв. Нам кен алснь чигн темдг уга. Юи ухата, юн дүртә немш мини эцкиг алсн болхв? Мини эцк кенд харш болҗала? Харш болх биш, сәәнәр көдлсн тбләдән, сән өдр болһнд кол* хозасн мөрә авдг билә. Тииклә мини эцк олн-әмтнд туста көдлмш кедг бәәсн болх. Юңгад түүг алҗ бәәхмб? Ямаран хаҗһр һарһсн төләднь? Әмд күүг күчәр бас ,алдви?» Бадмд эн тоот нам медгдҗ өгхш. Түүнә эцк тедниг, немшнриг, бас алдг бәәсн болхий? Бадмин эцк әмд кү алсн болхий? Гертән бәәхдән эврәннь мал алхдан харм төрәд,, күүһәр әминь һарһулҗ авдг билә. Тиим күн гертәсн холд һарчкад, бас алач-махч болсн болхий?
«Хамгин әәмшгтә юмн — саллһн» гисн Очрин үг Бадмин толһаг бурһудад йовна. Юн гиҗ хәрү өгхв, юн гиҗ үүрләһән күүндхв. Көвүнд эн нарта орчлң ямаран-кемә- рәнь медгдҗ өгхш.
Очр цааранднь келнә: .
—Бадм, кемр намаг цергт мордҗ гихлә, Мөңкәд нү- дн-амн болад хәләҗ бә. Сәнйи? .
— Сән.
—Үгән өгчәнчи?
— Өгчәнәв. |
' |
! |
Очр тагчг болҗ одв, 1?адм бас тагчг (юлв. Үүрнь ген- |
ткн сурв: |
|
|
— Чи Зандад дуртавчи? |
|
Бадм эн сурврас дегд-цочхларн, адһҗ хәрү өгв: |
— Уга! |
|
|
— Уга? — Очр үр талан эс |
таньдг күүнәһәр хәләв. |
— Медҗәхшв, — болҗ Бадм бийән харсв,
—Медҗәхшв? — Очр улм ормав.
—Очр, тегәд, дурн гиснчн юмби? —Бадм үнн седкләрн үүрәсн халунар сурв.
Минь одахн һашута тоолврта йовсн Бадмин үр, түүнә генн сурврас түрүләд мусг инәмсклчкәд, дәкәД тачкнад инәв. Тер Бадмин толһаг бәрәд, ахр үсинь үүмүләд келв:
—Эх, Бадм, Бадм, би чамаг йоста залу гиҗ сандг биләв. Чи ода чигн бичкнәрн бәәһә бәәҗч.
Очр инәдгән уураД». тагчг болҗ одв. Зөвәрт йовчкад
Бадм үүрәсн дәкәд сурв:'
— Келхнчн ода?
-Ю?
—Дурн гисиг?
Очр ДӘКӘД ИНӘВ. ! .
— Бән бәәҗ эврән медхч. Дуриг цәәлһдмн биш Батлуһин толһа деер һархла, эднә бригадын геомүд
20.
Хавтхан ар көвәд бәәсн көвңтәрәнд болсн нәр сүүлин нәр болҗ һарв. Цөн хонгин байр-җирһл зүүдн мет
давҗ одв/Өдрмүд урдк кевтән, ут дуунла әдл, нег зүсәр өңгрәд бәәв.
Бадм эврәннь нуувч тоолвртаһан һанцарн үлдв. Дәкәд... дәкәд Зандан белглсн альчу.р түүнә өгсн карандаш хойр нарта делкә деер хамгин үнтә юмс болҗ Балмд тоолгдна. Өдрт кесг дәкҗ һарһҗ авад хәләнә. Хәләх болһнднь улм-улм шинрсн, сәәхрсн болҗ медгднә.
Урднь түүнә эргндк бәәдл-җирһл дегд тодрха, ил о- лҗ медгддг билә. Ода?.. Ода юуна тускар ухалв чигн, ямаран юм авад хәләв чигн — цуһар мел эврә нуувчта, җигтә соньн болҗ һарна.
Урднь, үлгүринь келхд, Бава Бадмд цуг өвгдлә |
. |
йирин өвгн болҗ медгддг билә. Ода болхла геР |
|
тускар талданар ухална. Эн, олн-әмтн цуһар күндлдг өв
|
|
|
|
|
гн, эврәннь бәәдл-җирһлдән кедү сән ТООТЬҺ, |
е |
Ү ■• |
тоотыг, кедү зовлң-түрү үзсн болхв. Баван оаРУ |
‘кедГ0 |
нег ик хар төөн бәәнә. |
Урднь Бадм терҮгаР |
|
җ |
билә. Ода тер төөн альдас ирсинь мед |
,, < |
зан дар. |
бәәсн байн эзнь уурлад, тәмк татҗасн х< |
у |
|
|
СМҢ СӘНҖ... |
ип баанә. ӨрҮН болһн |
^опһа1 һазр^дорас һарч ирсн мет, хагдад өөдән һарчнег торһа, һазрД°Раелд РБадм урднь түүбәр бас төр кед-
кад. җиргәд бәәд |
торһан дуп> күүпә |
Дуул- |
го билә. Ода |
ҮҮ^ә |
урнднь һапцхн торһа үздг 6әәсн 00- |
җахла әдл. |
терүнә ду.улсн дууг меднә. |
|
лхла, од рДНЬ күүкд улс бичкн нилхсән нурһндан үүрч-
Кемр УР
КӘД көДлёиг үзәЛ зүркнь өвдәД, өрчнь хорсДг бәәсн оолхла, ода Бадм тедн, тәрәнә көдлмшлә ноолдн йовҗ, юуна тускар ухалдгиг, күсл кедгиг меднә, теднә зөвүриг
гиигрүлдгин арһ хәәхәр седнә. Урднь... Ода...
Ода Бадм бичкн насни ценГиг алхж һарад, баһ ласни соньн сәәхң хаалһд орсан меднә. Юңгад гихлә, урднь түүнә зүркн төвкнүн, кех зөвтә көдлмшән кеһәд, түүнә цусиг махмударнь гүүлгҗ амр-тавар бәәлә. Ода көйүнә зүркн, арнзл мөрни туульлһар тууляд, амр-зая бийдән чигн, эзндән чигн өгл уга күгдләд, һәрәдәд, уудан кемләд бәәнә.
Зандаг Бадм өдр болһн үзхәр седнә. Седкләри чигн, нүдәрн Ч1игн. Зуг тер үзхш. Көдлмш чаңһрҗ одв. Өдр болһн гишң тарвс таслгДна. Тер көдлмшт чидл чигн, һар чигн күрч бәәхмн уга. Нег күн — хойр, һурвн күүнә көдлмш кех зөвтә. Нань арһ уга.
Тенд, дәәнд йовх ахнр, эцкнр ямаран ик дааврта, күчр күнд төр күцәҗ йовна. Тииклә эдн бас, теднлә әдләр бийән агсх, күчлх зөвтә. Эднә кесн тоот цуһар диилврин төлә, советин цергчнрин төлә, орн-нутгин төлә кегдҗәнә. Фронтын төлә. Тиигҗ Надежда Тимофеевна, колхозин нартийн организацин сегләтр келнә.
Бадмд ода амраһан авдг цол болхш. Машиһән йсвулад, тосинь белдчкәд, йоста йовдлднь орулад, нөкд бичкн көвүндән үлдәчкәд, тер тарвс таслҗ йовсн күүкд улс тал адһна. Энд ирәд, таслсн тарвсмуды? мишгт кеһәд тәрәнә захур зөөлһнд нөкдболна. Урднь болхла, түүг бичкнд, залус зеелләд_зогсчкад, нег-негндән таслвр угаһар хайҗ өгәд, ик-йк. ова тарвсмуДыг үүд-түүд күрглго тәрәнә захур һарһаД хурачкдг билә. Ода тиим арһ эднд уга. Күүкд улсин өрәлнь тенд тәрә услҗ йовна. Шин чидл илгәдг арһ колхозд бас уга.
Энд тарвс зөөһәд, таслад йовсн бийнь, Бадмин койр чикн тенд машинә герт юн болҗахд оньган өгнә. Терода машинә әәһәр, дууһар түүг яһҗ көдлҗәхинь меднә, Бадмин нөкд бичкн көвунД, һанцараднь маши иткхх ода чигн эрт, ирәд шиңкән дола хонҗана. Болв цань арһ уга болад, Бадм түүнә һарт машиһән үлдәнә — энд кндлдг
күн уга.
Теңгр бичә үзүлг, кемр эн цагла машин эвдрхлә— амтн уга. Тарвоин урһц эн җил йир сән. Таслвр уга услх кергтә. Тарвс уснд дурта. Ундынь сәәнәр өгхлә, урһлһнь
*«йгн байн. Ёайн урһц — кблхоЗин эөөр, ДийЛврйн түшг.
Бадм өдр болһн Запдаг үзхәр седнә. Нүдәрн чигн, се-
дкләрн чигн. Нүдәрн үзх<ин кергт, Сәәни Эк орх кергтә, эс гиҗ Хавтхан ар көвәд бәәсн Явһана бригадт күрх кергтә. Ковүнд көдлмшәс көлтә, шилҗрдг цол уга., Седкләря үзхәр седнә. Бас цол уга, көдлмш ик, хаҗуһин тоолвр тоолдг агчм уга. Асхнд көшҗ ирәд, хотан уучкад. орндаи орхларн, зүүдндән үзх төр өмнән тәвнә. һацата кевта, зүүднд чигң узгдҗ өгхш.
21.
Генткн Очр зәңг авч йрв. Тер зәңг Бадмиг алснас Дор ' кев.
Эн өдрмүдт көдлмш икд даалһчкад, бийән хөрәд,
'бийән бәрәд бәәсн-болхла, ода цуг эн тоотыг хайчкад зулх дурнь күрчәнә.
Сүүлин хартглтын хөөн Бадм Зандаг яһад; нег дәкҗ болвчн, эс үзсмб? Түүнә тускар күүкн юн гиҗ санҗадг боах? «Санҗадг болхий тегәд? Наад бәрҗәдг болх. Ямарая әвртә залу!.. Цаас сурад авчкад, тер цаасндан күүһәр бичг бичүләд, хәрү бийднь өгдг. Тьфу, һэәд од! Хәргәсн көлтә, кезәд чигн йоста күн болҗ һарш угач. ЧаМ-. ла әдл һәргтә күүнд нам тернь чигн болҗана. Сән болҗ... Не, тегәд, Алчан Лиҗ тер бичгтән ю бичсн болхв?.. Юдгад эс хәләсн болхв, а?.. Хәләх, күүнә бичг хәләх?.. Нам терчн тиигәд мини тускар нег цөөкн амн үг бичсн болвза?.. Лиҗ^ яһв чигн, Очрин сән ур. Намаг... зөвүртә бэмиг медәд, цаһа санад, тер бичгиг мини төлә бичсн болхий, а?..»
Бадмин харңһурҗ одсн өрчд эн тОолврас' агчмин зу- }р байрин толян гилв-Далв гиһәд одв. «Талдан улсин тускар му сана зуүһәд керг уга. Му ухан кезәд чигн кү- |яд амр-зая өгшго... Әмтиг иткх. кергтә. Лиҗ, Лиҗ, би чамаг иам хара зөңгдән гемшәҗ бәәх кевтәв...»
Эн саамла Бадмд дор ормднь талдан нег тоолвр орҗ ирв: «Лиҗ намаг зөвуртә бәәхиг яһҗ медх билә? Тиигглән би түунд нег амн үг келсн биш. Түүнд, Лиҗд, биш,
йрэяиь хамгин өөрхн үр Очрт келәд угав, келш чигн угав».
Зуг Очрин авч ирсн зәңг Бадмиг хамгин ик зөвүртә
кев. Тер медчксн чигн болх... түүнә бәәдләр.
Очр, ода Сәәни Экнәс ирчкәд, эс медгчәр уүртән келд:
— Занда йовҗ одҗ.
— Альдаран? — гиҗ Бадм дегд адһҗ сурв.
— Батут тал. «—Тенд юмби?
— Наһцхнь бәәдг чигн. Нань үг тедн күүндсн уга.
Ода Бадмас ик зөвүртә күн эн нарта-делкә деер уга. Очр мусг инәчКәд, йовҗ одв.
Кенәс Зандан тускар сурҗ болх? Сурдг күн уга. Эн өдрмүдт Бадмд Зандаһас оңдаи ухан чигн, тоолвр чиги, күсл чигн уга. Альд йовдг болвчн, оньдин Зандала харһн гисн болҗ медгднә. Тәрән дотр тарвс таслад, тарвс зөөһәд йовсн бййнь, хаҗуһин улст медмҗән угаһар; нүднәннь нег булңгар Сәәни Экнәс ирдг хаалһур хәләңә. Машинә герт көдлҗ бәэсн саамлаһан чигн, дару-дарунь һаза һарад, деед узгүр, Сәәни Экнүр ширтнә.
22.
*ъ.
—Бадма, — гисн күүкн күүнә нәрхн дун үүдн хоөрнд
соңсгдв. ' Ора болҗ йовсн цаг билә. Бакд мазут кеҗ йовсн су-
улһнь Бадмин һарас алдрад унҗ одв. Үүдн хоорнд ирҗ зогссн күүкн, дегд чочхларн, чишкәд авб. Көвүн адһншидгн үүднүр һарв.
— «Занда!» — гисн нерн Б.админ амнас эврән алдрҗ одн алдв.
Үүдн хоррнд, тууляс һарч ирсн мет, сәәхн күүкн цаһан бүшмүдтә зогсҗана.
— Чамаг, Бадм, дәәдә машиһән зогсачкад, шулун болдгар бригад тал ир гив. Колхозин ахлач ирсн бәәнә.
Күүкн — Җүсвә Җокка бәәҗ.
Бадмиг машиһән зогсатл Җокка күләһәд бәәҗ. К$' вүн һарч ирәд келҗәнә'
— Би одҗ өөмнәв.
•— Би бас.
Бадм буру гисн уга, күүкн түүг дахв. һолын көвәд ирәд, Җокка тедүкнд бүшмүдән тәәлчкн, уснур гүүһәд орснь соңсгдв. Бадм күүкэр төр кеҗ, терүнд оньган өгч
