Балакан Әлгсә. Алтн бумб

— Уга, уга.

Үүрнь алң болад үлдв.

Бадмин толһа урднь олн тоолврас И1Игҗ күчңДәД уга кевтә билә. Дуунй модн мет, шуугад бәәнә. «Орһдул. Бандит. Урвач. Энүг ямр эсвәр бәрҗ авсн сән болх? Җоңһа биш чигн болг. Чон гидг күнчн болг. йилһл бәә-

шад һарч одҗ. Темдглсн һазрурн күртл, Чоныг яһҗ бәрҗ авх шиидвр батрад, йилһрәд ирв.

Ик баг сухан өөр ирчкәд Бадм дуудв:

— Чон... Чо-но... < Хәрү уга. Чонын дууһар, зар-зар гиһәд уульҗ бәәнә.

Зөвәр цаг давб.

— Чон!?. Чон!?.

Дәкәд хәрү уга. Бадмд му ухан орҗана: алдад оркув.

Генткн эн саамла ар бийәснь тоб-тоб гиҗ күн ишксн ә соңсгдв. Эргәд хәләхлә, Чон Бадмин хаҗуд ирәд зогсчкҗ. Сарин гегәнд түүнә бәәдл тодрхаһар үзгдв: ху-вц- хунрнь салврха, чирәнь мел ноосн. Дөрвдгч классин учебникд зурата бәәдг, нооста чирәтә күн санаднь орв.

*— Авч. ирвчи?

— Ирвә.

Чон Бадмин һартк дорваг, дегд адһхларн, булаһад авб. һ.аран дотрнь шурһулад, шүүрмг амндан тәвәд, чичрн бәәҗ җажлв.

—Өөртн һуйр бәәнә.,

—һуйр?—тиҗ келн,, дәкнәс дорваг адһҗ булхчад, өрәл хавтха һуйр һарһҗ авад, җаҗлл уга гишң, Һолд-

һолд гиһәд зальгад бәәнә.

— Тоснд хутхад идтн.

—Тосн бас бәәнү?

Чон суув. Көвүнә авч ирсн хотыг, наснаннь гуршарт идх юм үзәд уга кевтә, Чон һульдрулад бәәнә.

•Бадм келҗәнә:

—Чон, би әмтнәс зулхар седҗәнәв.

Альдаран? — гиҗ сурад, Чон идҗәсн шүүрмгдән

тн... Би асхн болһн, сө болһн һарад, хот авч ирәд бәәх

биләв...

■ —- Үнәрйи?

285

ласм көөһәд һарһчкв. Ю хәәҗ би тедп дунд бәәхв... Би тегәд чигн зәрмдән кеерәгшән һарад, һанцарн хондв...

Зөргтә болхин кергт... Таниг эс дахулв чмгн, би йилһл угаг теднәс зулхар седҗәнәв...

Дәкәд хаххв, цаххв гйҗ әәһәд, Чон хәрү өгчәхш. Бадмин авч ирсн хотыг үүд-түүд күрглгб идәд уга кечкв. Сулдсн дорваг көвүнд хаяд өгчкәд. келҗәнә:

— Бадм, чи чик уха зүүҗч. Әмтн гидгчн адуснас ДОр. Нанас—бмш, адуснас, аңгас дор.

— Тииклә би хувц-хунран авад,, маңһдур Танур ирнәв, — болҗ көвүн адһҗ келҗәнә.

— Уга, маңһдур бичә ир. Нөкәдүр чигн бичә Ир. Зуг чи түрүләд мини даалһвр күцә. Маңһдур чигн, нөкәдүр чигн эн сухан туңгд хот авч ирәд тәвчк. Тер цагт_бидн хәләхвдн... нөкднр болҗ чадх угаһан... Эи цагтчн күүг шуд иткдг цаг биш...

— Та намаг иткҗ бәәхшвт? Теңгр цокг! Насан насслго одсв!.. — пиҗ Бадм Чонд андһар өгчәнә.

— Чи халуч залу бәәдлтәч. Нанд таа.сгдҗанач. Хәрнь, тер. Мини даалһвриг күцә—• тегәд күүндхвдн,—- болҗ Чон, күүндвр төгсв гисн бәәдлтәһәр, ормасн босв.

—Тииклә би танла дәкҗ яһҗ харһхмб? — гиҗ Бадм худлахар уульңнҗ сурв.

—Эн хойр өдр хот авч ирхләчн, нөкәдүрйн цаад өдр харһҗ болҗана. Не, менд харһий! — Чон, агчмин зуур хулсар орад, уга болҗ одв.

Мекиг ~ мекәр, хориг -^- хорар. Бадм нам бийэң иткҗ бәәхш. Ноха өргндән күрхлә усчдг. Күн бас бийләһән гүрм харһад ирхлә, бәәсн эв-арһан олзлдг бәәҗ. Көвүн бийдән тиим мек-тах бәәнә гиҗ урднь төрүц санҗасн уга билә.

«Не, арһулдҗа, Чон!.. Кениг кен меклдгиг үзхвдн. Би чамаг иткүләд, оөрчн одчкад, сөөһәр унтхлачн, көл* һарйчн күләд хайчкад, әмтнд зәңг өгәд, йосна һарт бәрүлнәв. Тер цагт... Занда намаг ямр баатрим күцдән ме-

дхч. Тиим баатр һутасн чамд, Ноһан, йчртә болх...»

35.

Маңһдуртнь өвс хуралһна бригад Дамин Амнас Ца-

280

һан Йуурин ДееД экн Фал нүүв. БаһчуД, Гёргд цуһар хәрәдйовҗ одцхав. һанцхн Занда үлдв. Күүкнә гер —хә- рхәс дегд хол. Эцкнь нег хош хө авад, Хар һазрур нүүҗ

одҗ. Тиигҗ эгч Шура келлә.

Нарн суухин алднд Бадм Дамар һатлад, одак иксухан түңгд дорвата хот-хол күргҗ тәвб. Хәрү ирхләнь, әмтн орндан ораД кевтҗ одсн бәәҗ.

Хотан ууһад босчкад, бийдән яссн орнас хол биш ню мгн көнҗләр цогцан бүклдңь бүркәд кевтсн кү зааһад,

Занда. Эҗго герт һанцарн кевтхдән эвгодад, наа* ран ирлә,—-гиҗ Томпа цәәлһв.

Эн нер соңсад, Бадмин зүркн бульглад одв. Хувцан тәәлхдән эмәһәд, тер кевтән, хувцтаһан орад кевтв.

Томпа шумр унтрав. Зөвәр болсна хөөн, эмгн хорҗ- •ңнад бәәв.

Бадмин. нөр күрхш. Нүднь секәтә, нурһарн кевтнә. Занда тал хәләхдән ичнә-эмәнә. «Занда мини тускар юн гиҗ санҗадг бблх? Ноһана келсиг иткҗәдг болхий? Эс иткхлә, тиим бичг бичш уга билә. Иткәд тиигҗәнә. Ода, эйДр асхн, эн күүкнд эврәннь санан-седклән цәәлһәд кеяхлә яах? Би Ноһанд нег чигн бичг бичсн уга биләв гих-! яә —иткхий?.. Би үнәртән бичсн үга биләв...»

ХальМг гер дотрк бүрң-барң гисн герлтә болҗ одв. Бәәдлнь, сар өөдән һарч йовх бәәдлтә.

Бадм барүн хәврһәрн кевтв. Хучаһан авчксн Зандан чирә харгдв. Күүкн шимлдҗ сурв:

—УнТад угавчи?

—Уга. Та?

—Би бас унтад угав.

ЗанДа тагчг болҗ одв. Бадм бас тагчг кевтнә. Келхәр седхлә —үг дала. Юунас эклхнь медгдхш. Герин һаза царцаха җиигсн соңсгдна. Эмгнә хорҗңннлһн улм күч авад бәәнә. Зөвдр ууҗмд мөрд түргнә. Тенд, мөрдин, цармудын өөр тедниг хәләдг өвгн йовна. Тер өвгнә ха-

-нясй ханядн хая-хая соңсгдна. ЗанДа тагчг. Бадм тагчг.

287

Хальмг герин өркәр сарин гегән орад, герин эрсд, терм деер тусв.

Занда оурв:

;— Ноһана тускар үнний?

—-Төрүц худл! — гиҗ келәд Бадм тохалдад босад

ирв.

— Арһул келә. Ээҗ Томпаг серүлҗ оркхч. Бадм хәрү кевтв.

— Кемр худл болхла, тер кенәс бичгүд авад бәәсмб?

—Би түүг медҗәхшв.

—Кен медхмб?

—Та нанас сурлһа авчадг болвзат?

Занда хәрү өгсн уга. Көвүнә өрч дотрк үүмәд бәәнә. «Юн гиҗ, яһҗ эврәннь зөвтәһән эн күүкнд иткүлхв, медүлхв. Юунас эклхв?..»

— Нанд чамла күүндх керг бәәнә, — гиҗ Занда-ши- млдв.

ирәд зогсв. Тер герлд Зандан чирә хүвлһәт> болҗ медгдв. Олн зүсн өңгәр еолңһтрсн болна. Төгрг хар нүднь БаДмур ширтҗәнә. Тер хәләцәс көвүң әәмәд, келхәр бийән агсҗасн омгнь дох) ормдан шантрад, келн-амн уга болҗ одв.

— Чи намаг та гидгән ңезә уурнач? — гиҗ күүкн су-

рв.

Бадм хәрү өгсн уга. Занда утар татад саналдв.

Өр цәәтл тедн нүдән харһулсн уга. Өрлә Бадм эргдург гиһәд бәәҗ. Босад ирхлә, Томпа чигн, Занда Чигн уга. Көвүн босад, усна көвәһүр. одад, нүр, һаран уһаҗ авад, Сәәни Эк орад һарв.

Колхозин ахлачла харһчкад, шулуһар хәрү эргх саңата. Асхн... «Түргәр асхн болтхал энчн. Эндр өрчдән бәәсн цуг тоотыг Зандад һарһад келнәв. Сав дүүрсн хөөн —- цәлгрл уга бәәдго. Цааранднь тесҗ болшго. Би

288

36.'

Колхозин правляна һаза Алчан Лиҗ харһв. Бадмиг үзчкәд, түүнә темән урлнь чичрәд одв. Тер хортаһар ме-

гиһәд, военком хәрүлҗ орква.

— Орһад ирсн болвзач? — гиҗ Бадм Лиҗиг басв. Көвүнә хорта үгәс Лиҗ йосңдан һалэурв, тер киилгиннь хорма өргәд, дор ормдан эргәд, Бадмд махмудан

үзүлв.

— Энүнәс көлтә тәвҗ орква.

Лиҗин чееҗнь, нурһнь, хәврһнь цуһар. илҗрсн шархта. ■ ' '

— Чи хамута мөрнәс Дор бәәҗч,, —болҗ Бадм көвүг улм хордхав.

— Эй, түүкә дурн, чи сагл, сагл, ~гиҗ Лиҗ нудрман атхв. — Эмч эм өгв, эдгсн цагтнь эрк биш дәәнд мо-

—Тиим болтха!Марк Николаевич гиигнәр еаналдчкад, ормдан суув.

—Кенлә кергтэвчи?

—-Ахлачла..

—-Ода ирх.

Үлмҗин Тархаг орҗ ирхлә, хаалһипь зеегләд Бадм Келв:

— Нуувчин кергйи?

— Э, нуувчин.

Соньй. Чи ман хойрт юн нуувч бәәсн болхв? Не, Бадм, су. Чи, Марк Николаевич, юн кергтә ярләч? Бяс нуувчин. керг болвза? Өвснә бригадихн цуһар нуувчин кергтә ирсн болвзат?

Ахлачин шог Бадмд таасгдсн.уга. «Бийинь әмтйәсон; члад„ сүв-селвг сурхар ирхлә, хәрү наад бәрхәр седҗәнэ. Нам нег зүүдән һарад әрлхлә яах?» Уурнь күрәд, чирәнь улаҗ одв. Ахлач, Бадмин бәәдлиг меДчкәд, келҗәнә:

— Нә, нә, Бадм, бичә уурл. Наадлад келҗайәв. Өнгәр уурлад хаһрҗ оддг болвзач..

Әмтн инәлдв. Марк Николаевич зөв^учран цәәлһв:

— Бидн эн кевәр өвсән хурахла, шин җил күртл күч күрч чадшговдн. Манд бас тавн-зурһан көлгн, нәәмн-ар- вн күн кергтә...

—^Әмт өгнәв. Тәрәнәс авад өгнәв. Көлгнә туск күчр. Улан Әәрмд хөрн мөр өгх кёргтә болҗана. Хәләнәв, олҗ өгдгин ар‘һ хәәнәв.

Өвснә бригадир үүдн тал һарв, Бадм ардаснь КёЛв:

— Марк Николаевич* намаг күләҗәтн.

Кравченког һархла, ахлач наадк улкгит талдан хорад күләҗәхиг эрв'

Теднә ард Бадм Үлмҗин Тархад Чонын туёкар цугтнЬ цәәлһәд келҗ өгв. Келврән дуусхлань, ахлач босж ирәд, көвүнә далыг цокв.

— Би чамаг иим күн болҗ һарх гиҗ сана биләв. Эс эндүрҗв. А тер күүһичн эндрин бийднь бәрҗ авхмн. — Колхозин ахлач герин эрсд өлгәтә телефона трубк авад, һарарн дегәһинь дарчкад, хәврһднь бәәсн бәрүлиг эр* гүлв:

— Алло, ал-ло... Нанд р.айона милиц өгтн... Милиц...

Э-э... Милицйи?.. Нанд ахлач кергтә... Зурһада АхМбтович?.. Мендвт!.. Манд милиц кергтә... ОрһДул бәрҗ авхд... Э, э... Кен... кен үзҗ гинт?.. Баатр... Үзх биш, харһҗ. Харһх биш, меклҗ. Э, меклҗ... Баатр көвүн... Мини өөр сууна... Бадм... Шулуһар йовултн... Үдәс хооран ирх?.. Йир сән...

290

Тарха, трубкан хәрү олгчкәД, келй:

— Чи, Бадм, эндр энд үлд. Милиц ирхлә, яһҗ бәрҗ авхин тускар күүндвр һарх. Чин<и нөкд кергтә.

Марк Николаевич һанцарн бригад орад йовҗ одв. Үдәс хооран арвад шаху милиционермүд ирв. Тедн колхозин ахлачин кабинетд хурад, күүндвр кев. Сухан түңгд үлдсн хотыг авсн эс авсрнь медәд ир гиһәд, Бадмиг мөр унулад, Дамин Амн тал йовулв. Хотыг авч. Эн зәңг соңсад, цуһар байрлад одв. Тедн иигҗ шиидв: асхлад Бадм тиигән дәкәд хот күргҗ тәвх. Тедн, сар һархас өмн, суха эргәд кевтх. Чон хот ирҗ авсн цагт, дегц бо-

сад бәрҗ авх.

Теднә начальник Саглв:

—БууТа болхла, болһах кергтә. Хаһад чигн оркх.

—Олн күн дегц дәврхлә, әәһәд чигн хаш уга. Әм-

нәннь төлә, —• гиҗ Үлмҗин Тарха келв. — Бадм, маниг бас дах.

—Бичкн көвү дахулҗ болшго. ӘәмшгТә, — гиҗ начальник хәрүцв.

—Намаг дахултн, — болҗ Бадм ээрв.

—- Бадм яһад бичкн болҗахмб. Эн бичкн күүнәннь һарһсн мекинь соңстн.

Колхозмн ахлач милиционермүДт көвүн Чонла яһҗ күүндсиг келҗ өгв. Тедн цуһар инәлдәд, аш сүүлднь начальникнь, Бадмин дал цокад, келв:

Кемр эн керг сәәнәр күцхлә, бидн чамаг милицин кодлмшт авнавдн.

Ңарн суулһнла Бадм дорвата хот авад, суха тал һарв. Дорваһан урдк ормднь тәвчкәд, тедниг ирхиг күләһәд суүв. Көвүнә сананд Зандала хоюрн үгцсн үгнь генткн орҗана. Тедн эндр усна көвәд, ик чолуна өөр, харһх болсн бәәнәлмн. «Намаг эс ирхлә, тер юн гиҗ санх? Дәкәд...» Суусн ормасн босад, Бадм бригадан орад гүүх Дурнь күрв. Эн саамла Үлмҗин Тарха милиционермүд дахулҗ ирВ, тедн ә-чимән угаһар, орм-орман эзләд кев-

тцхәв.

Юм күләнә гидг —күчр йовдл бәәҗ. Ямаран цагла Һарч ирхйнь меддг болхла — гемго бәәҗ. Кезә ирхинь,

ирсн, нама күләҗәдг болх. Кү күләнә гидг — күчр. Күләчкәд эс ирхлә — нег үлү му болх. Эднд медгдл уга мөлкәд тиигәи йовхла яах? Эдн бичкн нанас юуһан авх

291

Темән урлта Алчан Лиҗ харһв. Тер бригадт күрч ирсн бәәҗ. Түүнә.өөр Мапжин Ноһан йовна. Лиҗ Бадмиг үзәд, чинрән үзүлхәр, Ноһана сүүһәс авб.

Давад һарч йовад, күүкн зогсад, хәрү эргәд, бурута дууһар көвүнд келв:

йовнач?..

Хама йовнач, Занда?!.

293

С Ү Л ү г

Әмтнә бәәдл, һолын усн кевтә, ормдан бәәхш. Усн ур* һмлд яһҗ әм залһна — тер мет әмтнә бәәдл орчлңгин җирһлд ик хүврлт үүдәнә. Советин олн келн-әмтң, нег нудрмла әдл ни-негн болад, немшин фашизмиг дорацулҗ чадв, һанцхн эврә Төрскндән биш, бүкл делкәд тев-

дрсн эдл-ахуһан хәрү өргҗүлх эв-ар'һ хәәв, цуг күч-көл- сән аксв. Тер ах ик төрт көгшдүд чигн, залу настнр чигн, баһчуд чигн әрүн ухан-седклән тәвҗ орлцв.

Үснднь буурл орсн Үлмҗиң Тарха, дәвдә көксн бичкн күүкд кевтә, һанзиннь сурулыг амнасн авхш. Тер даңгин тоолврта бәәсн болҗ медгднә. Тернь чигн зөвтә: революц, гражданск Дә, НЭП^ коллективизац, индустриализац, турүн тавн җилмүд, Төрскән харсгч Алдр дә һатлад һарсн коммунист Үлмҗин Тархан ухан-седклд кедү тоолвр тодлгдад үлдсн?һ

Надежда Тимофеевнан үсн басг цасн орсн мет, цәәҗ одҗ, болв колхозин партийн ортанизацин сегләтрт, зүсзүркән нүр үздгт гердҗ суудг цол уга маңһдурк эндркәс СӘӘХН болхин төлә гүҗрҗ КӨДЛХ; кергтә.

Бадмин Манҗин нилчәр Сәәни Экнә эклц школ дундын школд хүврв. Щкрдың директррМанҗиг әмтн һанцхн Әәдрхңә пединститут төгсәсн, төлоднь биш, түүг дәәнд орлцад Төрскнә даалһвр күцәенднь, тендәс күнд шавта ирәд, тер шавиннь хорлтыг диилҗ чадснднь бас нег үлү күндлнә.

>Баһ наста Бадмин тускар келәд керг уга — түүнә хөв-кишг түүнә һарт, юңгад гихлә, цуг иргч — баһчудт биший. Яһҗ медхв:’ Зандаһан олҗ авад чигн бәәх, олҗ авл уга чигн бәәх.

Тернь талдан дегтрин утх. Нанд болхла, хээртә умшачнр, таднла әдл, Алтн Бумб —Советин Хальмгм амулң төвкнүн бәәлһн, ^үүнә эндр.к өслт, иргч цецгрлһн. Түүнә төлә тадна кентн чигн күч-көлсән әрвлш угад ицҗәнәв.

294