Балакан Әлгсә. Алтн бумб

Машинә гер дотр күүпдхәс — шуугата. Форсунк, оньднн дөрвн цагт, чееҗнь бүтсн кевтә, мел фуф-пуф, фуф-пуф гиһәд һарпа. Цнлипдр дотр бәәх шатун, ут һарарн һол көшүрнг нааран-цааран татад эргүлхләрн, бас күчңдәд, керлдәд бәәнә. Поршньд амтн уга: бәәсн күчн-чндлән хураһад, олн-әмтнә төлә олзта көдлмш кеҗәхән медәд,. даңгнн инцгләд һарна. Бас чигн яхлдгяалдг әңгс, мөчмүд дала. Эн шууган дотр күүндҗ болшго, келсн үг сәәнәр соңсгдхш, хәәкрлдх кергтә.

һаза һарчкад, Очр урдкасн дадмгар инәв.

— Биилҗ өг! — гиҗ тер Бадмиг генүлҗәнә.

—Яһсн төләдчн?

—Биилхләчн келнәв.'

—Дасх кергтә.

—Зәңг авч ирсн болхла —: шулун кел. Эс гихләчн —

—Сәәни Экнд.

—Юн нәрви?

—Малын тууврас ирсн улсиг колхоз йө|)әһәд, зәрмсднь мөрә өгхәр бәәдгчн. —Очр улм чаңһар инәв.

— Чи юңгад инәвч?

— Нәәрт однч?..

— Үнн болхла — однав. 7 т ;

Очр йовҗ одв. Нарн нег ормдан зогсҗах болҗ медгднә. Кезә асхн ирхмб? Машин, урдк кевтән, нег дууһар, төвшүн көдлҗәнә. Болв Бадмд болхла, машин де-

Тиигҗ Бадмин зүркн айслулҗ цокна, тиигҗ түүнә машин даршлҗ көдлнә.

Әррн гиҗ асхн болв.

235

Очр Бадм хойриг үзчкәд, Байрта алң болв. Долан хонгт, эс гиж. арви-арвн тавн хонгт нег дәкҗ ирдг күн,

Әәдрх шишлң орад, нег үкрән хулдад, ковүндән костюм авч ирлә. Тер — Бадмин түрүн костюм билә. Болв көвүһән осҗ йовх күн гиһәд, эцкнь икәснь авч. Түүг Бадмин авһахин ууһн көвүн цергт мордтлан өмсв. Ик ахнь цергт мордсна ард — дарук ахнь тер костюмиг өмсҗәнә. Бадмин эк теднәһәс хәрү авад уга бәәҗ.

Байртаг дөңнхин кергт Очр келв:

— Зуна цагт күн костюм өмсдмн биш. Бадм зөвшәрв.

13.

Клубд ирхлә, әмтн дүүрң. Дөгәҗ келхлә, Фойе дотрк, өдрлә әдл, герлтә. Бадмин нүдн хара зөңгдән тер әмтиг шүүрдәд авб. Дәкәд нег, бас нег... Уга. Зүркнь хорсад, түңшәд бәәв. Цаадк ик залд орхла — бас уга. Библиотекд орхла — дәкәд уга. Көвүңә зүркн: уга, уга,

үүрән хәләнә. Тернь Бадмд таасгдхш. Уурнь күрнә.

— Э, Бадм, менд! Биилдг дасвчи? — гиҗ Бокан Инҗә, көвүнлә нүүрцҗ харһад, ходрҗ сурҗана.

— Чини юн кергви?

Очр эн саамла көвүдүр өөрдәд, Бадмиг дахулад ик залур орв. Әмтн орм-орман эзләд суучксн бәәҗ. Хойр көвүн ардаран, нег эрәдт суув. Удл уга теднә хаҗуд Балдра Мөңкә ирҗ суув. Күүкн, хатханчг деер суусн мет, мел нүүхлзәд бәәнә. Аш сүүлднь тер Бадмиң чнкнд шимлдв:

—-һарад ирий.

— Уга, — гиҗән^,

$36

— һарий.

Күүкнә сүүлин сурлһн дегд генәртә болҗ медгдв. «Яахв?.. һархв? Уга, уга. Занда уга, нань күн уга...»

—Болшго.

—Күн чамаг күләҗәнә.

~Кен?

—һархларн медхч.

Бадм өсрәд одв. Күрч ирҗ гисн тодлвр түүнә толһан экиг байртаһар ирәд цокв. һархар босхлань, Очр һараснь татв.

— Су!

—Би удл уга ирнәв.

— Су гинәв.

Мөңкә һарч одв. Бадм үлдв. «Күн күл.әҗәнә. Кен болхв?.. Кембчи?.. Уга, сууҗ болшго. һарх кергтә...» Клубд юн болҗахнь медгдхш.

Колхбзин ахлач Үлмҗин Тарха сцен деерәс келв:

— Үүрмүд!..

Бадм тер үг күләҗәсн кевтә, өсрҗ босад, Очрт бәргдл уга, залас гүүхәрң фойе тал һарв.

һарчкад—икәр алң болв.

Занда! Занда терзин өөр, цааран хәләһәд зогсҗана. ,

— Занда! — гиҗ дуудхар седчкәд, Бадм тедүкнд суусн Мөңкәһәс ичәд, ам аңһасн уга. Уралан ишкҗ чигн бәәхш. Нег ормдан зогсад бәәнә.

Мөңкә Бадмин түдлһиг медәд, ә угаһар ик залур орҗ

мет, әрә ишкәд, Бадм Зандан өөр одад зогов. Күүкч ду һархш, урдк кевтән, цааран хәләһәд зогсад бәәнә. Көвүг еөрдсиг медв, юңгад гихлә, ээмнь чичрәд одв.

'Үг келхәр седхлә, һацата юмн, нег чмгн үг Бадмд

дадг ардаснр хәәкрхәр седчкәд, үг келҗ эс чадад зогсв.

?37

Занда сөөһиң харңһуд булхад, геедрҗ одв. Өцклдүр сөөни дуусн мандлсн сар ода чигн һарад уга.

Зандан атхулсн юмиг хавтхлчкад,.Бадм хәрү зал тал орв. Очр шимлдҗ сурв:

— Яһвчи?

Бадм хәрү өгсн уга.

Заида, Занда, Занда... Зал хойр, һурв эргәд авб. Занда, Занда, Занда... Зал дәкәд хойр, һурв эргад

одв. Зуг эн саамд хәрү эргҗ бәәнә.

Бадмд гем ирҗ бәәх кевтә. Гүрәһәнбәрҗ үзхлә, луглуг гиһәд цокад бәәнә.

Уга, цааранднь сууҗ болшго.

— Би хәрнәв, — гиҗ Очрин чикнд Бадм шимлдв.

—Яһад?.. Наад үзүлхәр бәәнә, — болҗ үр көвүиь ал-

мацв.

Бийм эвго болҗана.

Очр үүриннь маңна бәрҗ үзв.

—Чамд халун боәнә. Би күргнәв.

—Уга, уга, — гиҗ Бадм әәҗәнә. — Эврән гертән кү-

рхв.

—һанцарһичн тәвш угав.

Бадм һарв. Очр дахв. Фойед һарад, Бадм әрән гиҗ үр көвүһән клубд үлдәв.

14.

Цуг цогцнь дуулад йовна. Чикнь,, нүднь, толһань, зүркнь. Әрә-әрә серҗңнҗәх салькн махмудынь таална. Сө« өһин серүн аһар халхаснь үмснә. Теңгрин одд Бадмла мендләд, селгәдәр чирмдднә. Теңгрин одд!.. «Тер хамгин герлтә одн — м.ини одн. Уга, би тер одыг Зандад белглнәв. Занда!.. Одн... Хәлә, хәлә! Тер нег одн шинәс төрҗ одв. Аль урднь бәәсн болхий? Уга, шинәс төрв. Би эврән үзүв. Урднь одн яһҗ төрсиг үзәд уга биләв. Шиңкән эндр үзүв...»

Теңгрин гүн аһуг кииһс керчәд, нег одн киисәд одв.

— Тьфу, тьфу...

«Нег күн өңгрҗ одв. Түүнә сүмсн киисҗ одв». Тиигҗ медәтә улс келнә.

Шии одн төрсиг үзүв, хуучн одн яһҗ кииссиг үзүв. Орчлң, делкә гидг юмн иим соньн бәәҗ.

Тер одн.деер әмтң бәәдг болхий? Сар, нарн деер җи-

238

|)һл бәәдг болхин? Сар деер бәәиә гйиә, нарн Деер уга гинә. Нарн, даңгин шатад бәәдг, маиа Галактикин хамгин ик планет пинә.

Орчлң,, делкә— җигтә юмн! Җирһл бас — җигтэ! Күн бас — җигтә!..»

Үүдән.секәд орхлань, экиь бешии өөр, һазрт ширдг делгчкәд, деернь сууһад, хуучн хувц-хунран хатхҗ бәәнә. Бадм гүүҗ одад, экиннь хаҗуд унад, бичкндкләһән эдл, өрчднь толһаһан шахв.

Байрта бәрҗәсн үүлән хаҗудан оркчкад, көвүнәннь толһаг, нилх күүкд таалҗ бәәх мет, иләд, таалад бәәв.

— ^лубас яһад эрт ирвчи?

Чееҗинь дүүргҗ.бәәсн байр генткн деврәд, Бадмин хойр нүднәс нульмсн турглҗ асхрад, экрлһнәс толһань чичрәд бәәв.

— Яһвчи? Юн болҗ одв? Кен чамаг һундав? — болад Байрта көвүһэн улм-улм өрчдән шахна. Тиик дутман, Бадм бас чигн чаңһар уульна.

Экнь аш сүүлднь келҗәнә:

— Сәәхн иньгм, көвүм минь^ ода чи мана өркд хәлә- - сн нег нарн мөнч. Эцк угад —көвүн эцк болдмн. Эн хойр му дүүһән олн-әмтнә ээмд күргх күн — чи болҗанач. Тииклә, Бадм минь, төрүц зовлңд, түрүд авгдхмн, диилгдхмн биш. Чикәр, сән седкләр бәәсн күүг әмтн кезәд чигн дөңндмн. Чикәр бә, арһта болхла, әмтнд тусан хальда. Бийән асрсн күн — өрк-булән асрдмн, өрк-бүлән асрсн күн — олн-әмтндән тусан хальдадмн. Тиигҗ эцкчн келдг билә. Түүг бичә март, хәрнь тодлад авчк. Дәкәд болхла, күн өөлүләд, һундаһад оркхла, түүнд бичә даңгд. Хатуг җөөлн иддмн. Хәрнь тер. Кен чамаг һундава?

—0, баав минь, намаг нег чигн күн һундасн уга... би, би... харҗахар... дегд байрлад...

—Дегд байрлад?

дотраһар нааран-цааран саатулад гүүв.

-Бадма, яһҗанач, серүлнәч өөркән, — болад Байрта ууһн көвүнәннь' һарас отхн көвүһән алдулҗ авб.

Бадм гүуҗ одад, талдан орн деер унтҗ кевтси Альмна хойр халхас хойр-һурв үмсхләнь, дү күүкнь нүдән секәд, ахурн хәләһәд инәмсклчкәд, буру хандад унтҗ

одв. • Экнь Инҗәг орнднь кев.түлхлә, Бадм одад бааван

239

теврәД, һараснь көтләд^ гер дотраһар чирәд гуүхлә, Байрта йосндан әәмсглҗ сурв:

Бадма, чамд ад гем ирҗәдг болвза?

— Э, ад гем ирҗәнә, — гиҗ келәд, Бадм экән ормднь суулһад, халхаснь үмсәд, эврән стол тал һарв.

Бадм экән урднь теврҗ үмсҗ үзәд уга билә. Хальмг улс үмсхдән йириндән хоома болна. Эндр нам Бадмла юн болҗ бәәхнь бийднь медгдхш. Бәәдлнь, бичкнәсн ик болна гидг эн кевтә.

Зандан өгсн юмиг хавтхасн һарһхдан әәҗәнә. Юн болхв? Дегд әәмхләрн, бәрҗ үзхәсн хорна. Нүдән аньчкад, юн болхв гиҗ тааһад, кесгтән суув. Экнь нүднәннь булңгар көвүһән хәләһәд бәәх бәәдлтә.

Экән бичә үзтхә гиһәд, табуреткиг беш тал тәвәд, зкдән нурһан өгәд суув. һарһад авхла — альчур. Боодһаһинь тәәлхлә — дотрнь тарвсин чанчксн ясн бәәҗ. Ясинь стол деер асхчкад, альчуриг альхарн илүрдәд, нуһласинь тинилһәд хәләхлә, нег внцгтнь хатхмр бәәнә. Ум- шчкад—-нүднь эрәлҗлҗ одв. «Бадм». Көвүнә нерн! Бадмин нер хатхҗ. Альчурт Занда түүнә нер хатхад Бадмд белг өгч. О, Занда!

гисн нег дууна үгмүд көвүнә уханд орҗ ирв. Альчурин ирмәгиг олн зүсн утцар чимкәд, сернҗл, өл-

гәд, йир сәәхнәр кеҗ. Нег өнцгтнь — түүнә нерн: «Бадм». Тарвсиң яснас атхҗ авад, Бадм экдән авч ирҗ өгв.

—Энчн юм<б? — болҗ экнь алң болв.

—Ясн, тарвсин ясн.

—Кен өгв?

— Күн болһнас белг авдмн биш. — Байрта «кен өгв?» гиһәд сурчкад, көвүһән хәләһәд, кесгтән тәвл уга шмртәд бәәв.

’— Баав, та бичә әәтн. Би күн болһнас белг авшгов.— Экнь төвкнв.

— Бадма, чи унт. Маңһдур дәкәд эрт көдлмштән од-

хч.

240

15.

БаДм кевтв. Ксвгхиннь өми альчурап дәкәд нег һарһҗ хәләв. Нөөрнь күрхш. Нүдән аньв чигн, нүдән секв

болна. Хаврт мөсн нүүхләрн тиигнә. Бадм нег дәкҗ Иҗл яһҗ көндрсиг үзлә. Алдр һол түрүләд, әмд юмн кевтә, күгдлчкәд, дәкәд тачкңад, мөснь шуурад, тесрәд ормасн кендрлә. Удл уга ик-ик сөңгүд ард-ардасн көөлдҗ ирәд, яег-негән күцәд, шилг болад, усн гүүхд харшлад, деврәд, шуугад, буслад бәәсиг үзлә. Бадмин толһад төрҗәх тодлврмуд, ода тедү мет, дарцад, -буслад, бульглад бәәнә.

«Адг-ядхдан «мендвт» гиһәд келәд орксн болхм яһнав... Мөңкә билә, тер күүкнә өөр мендлҗ болшго бәәсмн гиҗ бийән цеврдкнә. Юңгад эс мендлҗ болҗахмб? Мендлснд юн гемшәлһн бәәдв? Күн болһн кенлә болвчн мендлх зөвтә. Нег үлү, эврә... Кенлә?.. Өөрхн күүнлә, тенг, мендлхмн бәәҗ,.. Мөңкә зал тал орҗ одвшлмн... Хоюрхулн билүсвдн... Хоюрхулн.,. Не, мендлҗ чадшго бәәсн болхла, һәргтә домбр, неринь келҗ чадх эс билчи? Бялач!.. Юңгад эс неринь амлвч?.. Юңгад, юңгад, юңгад?.. һәрг, генн, зөңг., тенг... Занда гиҗ келхд юн бәәсмб? Занда — ямаран сәәхн нерн, амлхд ямаран айслһта... Эх, ода харһсн болхнь!

Ода харһсн болхла, юң гиҗ келх биләч? Ю келх биләч?..

— Занда... мендвт?..

— Дәкәд?..

— Дәкәд келдг үг уга.

— Болад бәәснь терви?

—Дәкәд, дәкәд... Дәкәд иигҗ келх биләв: та дегд сәәхн дуулдг, биилдг сәнҗт. Бас?.. Бас келх биләв: Занда, та теңгрт одн яһҗ төрдгиг меддвт? Дәкәд? Дәкәд...

танд дегд икәр ханҗанав... Йир сәәхнәр хатхмр хатхдг бәәҗт... Белглсн альчуртн нанд...»

Бадм дер дорасн тер альчуриг һарһҗ авад хәләхлә, харңһуд өңгнь үзгдҗ өгсн уга. Экнь шаман унтраһад, унтҗ одҗ. Арһан бархларн, үнркҗ үзв. О, дәрк!.. Альчурас җигтә сәәхн үнр һарад бәәв.

Альчур... Занда... Белг...

Занда юңгад эндр нанла бийнь эс мендлв гисн тоол-

вр Вадм1иг гепткн алспас дор кев. Мепдлсй чиги уга, ХЭләсн чигн уга. Гүүһәд һарч одв.

«Түрүн харһхд тер күукп ямр серглң, шулуп-шудрмг билә... Аравкиг нәәрлхд, Ъаицарн гишң, оли-әмтиг шуугулад, ниргүләд, банрлулад бәәвшлми. Ода, эндр асхн, юн болҗ одсн болхви?.. А?.. Ипәси чигн уга, мендлен чйгн уга. Цааран тер-: тал хәләһәд зогсад бәәв. Нанд альчур атхулчкад һарад гүүхләнь, би түүнә хәләциг зервк үзүв... Гейүртә, һашута, зөвүртә болҗ медгдз... Яһадтиигҗ йовдг болхви?..

Кнрлцә деер Һарчкад, ардаснь күүкиг юңгад эс ДУУДсн болхвн, а?.. Юңгад, юцгад, юңгад эс дуудсмб?..

0, ях, ях... Зүркм, зуркм...» Бадм босад ус уув.

уга келәд йовна.

—‘Эн өдрмүдт, өдр болһн нәр болн Гиҗәна. Малын тууврас ирсн улсиг элгн-саднь нәәрлүлхәр бәәнә, Эндр Явһана бригад орхмн, тенд ЗандаГ нәәрлүлхәр бәәДгчн...

Очрин келсн соңсгдна чигн, соңсгдхш чигн. Бадм эврә тоолврта йодна. Цань угаһар бийән гемшәҗ, шоодҗ, цааҗлҗ йовна. «Адг-ядхдан, «мёлдвт» гиһәд келәд орксн болх яһнав. Эх^-ма!..»

Үр көвүнь Бадмиг талдаң тоолврта йовхинь медәд, сергәхин кергт, нуувчинәр кииһән авч, арһул-арһул зәңглв:

—Би Мөңкәлә таньлдув. ’

—Мөңкәлә таньлдув? —1 Бадм нам дегД алц болхла*.

рн, дор ормдан зогсв. — Тиигтлән урднь таньдго билчи?

—Таньдг,билә.

—Не тегәд?..

—Хәрнь, таньлдув...

—Би медҗәхшв... таньдг күүнләһән хонрдад бас

таньлддви?..

— Ода чамд, гени күүиД, юи гиҗ цәәлһҗ өгхв... Хм...

кхе, к-хе... МедҗәнчН?

—-Медҗәхшв. — Бадм дәкәд зогсв.

242

— Үүрлхәр седҗәпәв.

Ода-ирҗ Бадмд медгдв. Хойрдад таньлдна гисм...

Өвэрц юми. Бадм бас Зандаг урднь меддг билә... школд ордг цагтнь. Ода болхла... төрүц оңгдан таньлдлһн...

Бадмин эн тоолвриг дәкәд Очр таслв.

—Занда юңгад эс ирсн болхви?

— Ир... — Келчкн алдв. Келәд керг уга. Үүрт бас үр бәәдг. Наад бэрцхәх. — Ирҗ эс чадсн болх...

—гЧамд Занда таасгдну? — болҗ генткп Очр сурҗа-

на.

Эн сурвр Бадмин толһа деер бүкл суулһ халун ус кесн мет, көвүг шатаһад оркв. «Юн гиҗ хәрү өгхв? Таа? сгдна гисн — баһ. Дәкәд болхла, нанд кен таасгддг, кен эс таасгддг кенд кергтә юмби...»

— Чини юн^төр бәәдв, — болҗ Бадм зөрц модьрунар

болһҗанчи?.. Чини ухаичн, дотркчн, седклчн мел һанцхң Зандан тускар санна... Хәрнь, тер.

Бадмд үүриннь өмн ик ичртә юмн болҗана. Очрас нууиа гисн, экәсн нууснла әдл юмн. Бадм экәсн төрүц юм нуухш. Зуг... альчурии тускиг экәсн нууһад келсн уга. Очрт чигн келш уга. Уурлхла — уурлг. Дәкәд девтҗ, тәәлрҗ одх.

Очр цааранднь келҗәнә:

— Би чамд нөкд болхар тиигҗәнәв. Зандан эк, эцк Явһана тәрӘнд бәәнә. Хасгин нутгас йрәд, цаг зуур тенд бууҗ. Эндр тиигән одхла, ашднь Зандала харһхч.

т—Үнәрйи?

— Үнәр.

Эн өдр Бадмд ецклдүркәсн ут болҗ медгдв. ч.

17.

Явһана бригад Хавтхан нуурин ар көвәд бәәнә. Бадм урднь тер көвң тәрәнд зүсн-зүүл көдлмш кеһәд, зарсндиь йовад, күч-көлсни хаалһан түрүн тендәс экллә...

Очр Бадм хойр, долан-нәәми дууна һазрт үүд-түүд күрлго йовад күрч ирв. Тер бийнь тедн оратҗ, нәр эклч-

ксн бәәҗ. ’ Нәәрт хот-хол, уух ундн гиҗ дала юмн уга, болв әм-

тн уудьвран һарһхнн кергт, медәтә, баһчуд уга — цуһар

244

бииләд, дуулад, пиргәд бәәиә. Хойр җилин туршарт боЛ' җах догшн дәәнә ацаг, гүрмиг, зовлңгиг бийәсн, цогцасн авч хайхар бәәх мет, тедн, ээмән холькад, далан чичрү* ләд, көлән мульҗ^д, һаран саҗад биилнә, негт өөдән җиңнүләд, негт ургшаи күңкңуләд өргәд дуулна. Цагин аюл кедү дүңгә һашута болв чигн, терүнд авлгдҗ бояшго, терүг диилх кергтә.

Нәәрт бәәсн улсиг Бадм эргүләд хәләнә — Занда үзгдхш. Очр Мөңкәг дарунь олв. Тедн күүндҗәһәд, сүүвдлдәд йовҗ одв.

Эн нәәрт бәәсн улсиг Бадм цугтаһинь тапьна. Болв Очр Мөңкә хойриг нуурин кавә тал һархла, түүнд өнчрәд үлдсн болҗ медгдв.

Бокан Инҗә, аңһлзҗ ииәһәд, Бадм тал аашна. Тер

сурв:

— Очр яһва?

— Би кү хәрүлҗәхшв, — болҗ көвүн өмнәснь шүрүл-;

кҗ хәрү өгв.

— Чи бичә карагл. Караг — казамдт гидг биший. Хәрнь, сагл, — гиҗ Инҗә аралдв.

Бокан Инҗәлә Бадм төрүц күүндхәр седҗәхш. Урднь болсн йовдлын хөөн эн көвүн түүнә өмн үнән барчкв. Инҗә авгдш уган төлә келҗәнә:

■ — Нүдәрн кениг хәәҗәхичн медҗәнәв. Тер күүнчя уга.

— Чи яһҗ меднәч?

— Ха-ха, бәргдҗ одвч!.. Күүкнд эс дурлҗ, күртсн му хамриннь нус арчхнчн, — болад Инҗә элк хатад инәҗәнә.

Тедүкн бәәсн баһчуд теднә күүндвр соңсад, наара.ч ирцхәв. Бадм Бокан Инҗәһәс әәһәд биш, кемр... кемр Занда энүнд бәәхлә, эн йовдлыг бичә үзтхә, б<ичә медтхә гиһәд, хәрү цухрад, хальмг герин һаза делгәтә ишкә деер зәмлҗ сууһад,. күүндвр кеҗәсн өвгд тал һарв. Теднә күүндвр, теднә кезәңк сергәвр соңса бәәҗ, көвүн невчк тогтнв.

Бадмиг нег кун ээмәснь ардаснь татв. Хәләхлә т-Ал- чан Лиҗ.

—Бадм> менд, — болад тер инәҗәнә.

—Менд, Лиҗ!

—Нанд ч/ини дөң кергтә.

—Мини? — Бадм алң болҗана.

—Э, чини. Цаасн кергтә, Цевр.

244